Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

Adhyaya 15Karmic Retribution: Rebirths After Naraka and the King’s Compassion in Hell

तस्यामपत्यमुत्पाद्य काष्ठान्तः कीटको भवेत् ।

शूकरः कृमिको मद्गुश्चण्डालश्च प्रजायते ॥

tasyām apatyam utpādya kāṣṭhāntaḥ kīṭako bhavet | śūkaraḥ kṛmiko madguś caṇḍālaś ca prajāyate ||

اس میں اولاد پیدا کر کے وہ لکڑی کے اندر کیڑا بن جاتا ہے۔ پھر وہ سور (وراہ)، کیڑا، مدگو اور چنڈال کے طور پر بھی پیدا ہوتا ہے۔

tasyāmin that (womb)
tasyām:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; ‘in her/therein’
apatyamoffspring
apatyam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootapatya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; ‘offspring’
utpādyahaving produced
utpādya:
Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootud√pad/ut√pad (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-समकक्ष)
Formल्यबन्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive); ‘having produced’
kāṣṭha-antaḥinside wood
kāṣṭha-antaḥ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootkāṣṭha (प्रातिपदिक) + anta (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी/अधिकरणार्थ: ‘inside wood’); पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘inside a piece of wood’
kīṭakaḥan insect
kīṭakaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkīṭaka (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘insect’
bhavetwould become
bhavet:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√bhū (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘would become’
śūkaraḥa boar
śūkaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśūkara (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘boar’
kṛmikaḥa worm
kṛmikaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkṛmika (प्रातिपदik)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘worm’
madguḥa madgu bird
madguḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmadgu (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘madgu’ (a water-bird, cormorant/diver)
caṇḍālaḥa caṇḍāla
caṇḍālaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcaṇḍāla (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘caṇḍāla/outcaste’
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थ ‘and’
prajāyateis born
prajāyate:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra√jan (धातु)
Formलट्, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘is born’
Not explicit in excerpt; didactic narration

{ "primaryRasa": "bibhatsa", "secondaryRasa": "bhayanaka", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

DharmaKarmic retributionSexual misconduct consequences (as framed by the text)Devolution of birth

FAQs

The verse intensifies the karmaphala logic: transgressive desire does not end with the act; it ‘generates’ further entanglement (offspring/continuation) and thus further constricted births. Purāṇic ethics often warn that kāma, when ungoverned by dharma, multiplies bondage.

Dharma-anuśāsana and karmaphala narration—supporting ethical governance rather than sarga/pratisarga/manvantara genealogies.

The image ‘insect inside wood’ suggests hidden corrosion: a private, concealed act becomes an inner gnawing tendency (vāsanā) that ‘hollows out’ one’s future embodiment and social-spiritual agency.