Previous Verse
Next Verse

Shloka 50

Sapta-dvīpa Cosmography and the Vision of Śvetadvīpa–Vaikuṇṭha

हेमप्राकारसंसुक्तं स्फाटिकैर्मण्डपैर्युतम् / प्रभासहस्त्रकलिलं दुराधर्षं सुशोभनम् / हर्म्यप्राकारसंयुक्तमट्टालकसमाकुलम्

hemaprākārasaṃsuktaṃ sphāṭikairmaṇḍapairyutam / prabhāsahastrakalilaṃ durādharṣaṃ suśobhanam / harmyaprākārasaṃyuktamaṭṭālakasamākulam

وہ سنہری فصیلوں سے گھرا ہوا اور بلوری منڈپوں سے آراستہ تھا۔ ہزار چراغوں کی تابانی سے لبریز، ناقابلِ تسخیر اور نہایت دلکش؛ بلند محلّات کی دیواروں سے پیوست اور برجوں سے بھرا ہوا تھا۔

हेम-प्राकार-संसुक्तम्connected with golden ramparts
हेम-प्राकार-संसुक्तम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootहेम (प्रातिपदिक) + प्राकार (प्रातिपदिक) + संसुक्त (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण; ‘हेमप्राकारैः संसुक्तम्’ (joined/connected with golden ramparts)
स्फाटिकैःwith crystal (structures)
स्फाटिकैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootस्फाटिक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (रत्न/स्फटिक), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन
मण्डपैःwith pavilions
मण्डपैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootमण्डप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन
युतम्endowed with
युतम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु) → युत (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘endowed/connected’
प्रभासहस्त्र-कलिलम्filled with thousands of radiances
प्रभासहस्त्र-कलिलम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootप्रभा (प्रातिपदिक) + सहस्र (प्रातिपदिक) + कलिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण; ‘प्रभाणां सहस्रैः कलिलम्’ (thick/filled with thousands of lights/splendours)
दुराधर्षम्unassailable
दुराधर्षम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootदुराधर्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण
सु-शोभनम्very beautiful
सु-शोभनम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootसु (उपसर्ग/अव्यय) + शोभन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण; ‘very beautiful’
हर्म्य-प्राकार-संयुक्तम्joined with palace ramparts
हर्म्य-प्राकार-संयुक्तम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootहर्म्य (प्रातिपदिक) + प्राकार (प्रातिपदिक) + संयुक्त (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण; ‘हर्म्यैः प्राकारैः संयुक्तम्’ (joined with palace-ramparts)
अट्टालक-समाकुलम्crowded with turrets
अट्टालक-समाकुलम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootअट्टालक (प्रातिपदिक) + समाकुल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण; ‘अट्टालकैः समाकुलम्’ (crowded with turrets)

Narrator (Purāṇic narrator continuing the descriptive account within the dialogue frame)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shringara

FAQs

This verse is primarily architectural and descriptive; indirectly, the “unassailable” and “radiant” imagery can be read as symbolic of the Self’s luminosity (svayaṃ-prakāśatva) and inviolability—yet the verse itself does not explicitly teach ātma-tattva.

No explicit yogic technique is stated. In Purāṇic usage, such descriptions often set a sacred atmosphere—suggesting purity, clarity (like crystal), and focused brilliance—supportive conditions for worship (upāsanā) and contemplation, but the practical steps of Pāśupata Yoga are not detailed in this line.

It does not directly mention Śiva or Viṣṇu. However, the Kurma Purāṇa’s broader Shaiva–Vaishnava synthesis often uses shared sacred-space imagery—fortified, radiant divine abodes—to frame devotion that can be directed to Īśvara as one reality approached through multiple names and forms.