Previous Verse
Next Verse

Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 16

Vārāṇasī (Avimukta) Māhātmya and the Catalogue of Guhya-Tīrthas

लौकिकाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैव वृषध्वजम् / हिरण्यगर्भं गोप्रेक्ष्यं तीर्थं चैव वृषध्वजम्

laukikākhyaṃ mahātīrthaṃ tīrthaṃ caiva vṛṣadhvajam / hiraṇyagarbhaṃ goprekṣyaṃ tīrthaṃ caiva vṛṣadhvajam

‘لَوکِکا’ نام کا مہاتیرتھ، اور ‘وِرشَدھوج’ نام کا تیرتھ؛ ‘ہِرَنیہ گربھ’ اور ‘گوپریکشیہ’ بھی تیرتھ ہیں؛ اور اسی طرح ‘وِرشَدھوج’ نام کا تیرتھ بھی ہے۔

लौकिकाख्यम्called ‘Laukika’
लौकिकाख्यम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootलौकिक-आख्य (प्रातिपदिक; लौकिक + आख्य)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular neuter; विशेषण
महातीर्थम्a great pilgrimage place
महातीर्थम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमहा-तीर्थ (प्रातिपदिक; महा + तीर्थ)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular neuter
तीर्थम्tīrtha, sacred ford
तीर्थम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular neuter
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-निपात (conjunction)
एवindeed, just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-निपात (particle of emphasis)
वृषध्वजम्Vṛṣadhvaja (Śiva; ‘whose banner is the bull’)
वृषध्वजम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवृष-ध्वज (प्रातिपदिक; वृष + ध्वज)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular masculine; (शिवनाम)
हिरण्यगर्भम्Hiraṇyagarbha (tīrtha/name)
हिरण्यगर्भम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootहिरण्य-गर्भ (प्रातिपदिक; हिरण्य + गर्भ)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular masculine
गोप्रेक्ष्यम्called ‘Goprekṣya’
गोप्रेक्ष्यम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootगो-प्रेक्ष्य (प्रातिपदिक; गो + प्रेक्ष्य)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular neuter; विशेषण
तीर्थम्tīrtha
तीर्थम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular neuter
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-निपात (conjunction)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-निपात (particle of emphasis)
वृषध्वजम्Vṛṣadhvaja (Śiva)
वृषध्वजम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवृष-ध्वज (प्रातिपदिक; वृष + ध्वज)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular masculine

Lord Kurma (Vishnu) instructing about tīrthas (pilgrimage geography) to the inquiring sages/King (Purāṇic dialogue frame)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

V
Vṛṣadhvaja
H
Hiraṇyagarbha
G
Goprekṣya
L
Laukikā

FAQs

This specific verse is primarily a tīrtha-catalogue verse; it implies the Purāṇic view that sacred places become spiritually potent as supports for remembrance of Īśvara, but it does not directly define Ātman here.

No explicit yoga-technique is taught in this line; its practical instruction is pilgrimage orientation—visiting tīrthas as a dharmic discipline that supports purification (śuddhi) and devotion, which in the Kurma Purana complements later yoga/knowledge teachings.

By listing a tīrtha named Vṛṣadhvaja (a Śaiva marker) within a Kurma (Viṣṇu) discourse, the text reflects the Kurma Purana’s integrative stance—Śiva-tattva and Viṣṇu-tattva are honored within a shared dharmic sacred geography.