Previous Verse
Next Verse

Shloka 54

Dīkṣā-bhedaḥ (Types of Initiation) — Lalitopākhyāna: Hayagrīva–Agastya Dialogue

तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावे तु तण्डुलः / पाशबद्धः स्मृतो जीवः पाशमुक्तो महेश्वरः

tuṣeṇa baddho vrīhiḥ syāttuṣābhāve tu taṇḍulaḥ / pāśabaddhaḥ smṛto jīvaḥ pāśamukto maheśvaraḥ

بھوسی سے بندھا ہوا دھان کہلاتا ہے، اور بھوسی نہ رہے تو وہی چاول ہے۔ پاش میں بندھا ہوا جیوا کہلاتا ہے، اور پاش سے آزاد وہی مہیشور ہے۔

tuṣeṇaby/with husk
tuṣeṇa:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Roottuṣa (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka (नपुंसकलिङ्ग), Tṛtīyā (3rd/तृतीया), Ekavacana (एकवचन)
baddhaḥbound
baddhaḥ:
Predicative (विधेय)
TypeVerb
Root√bandh (धातु) → baddha (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
FormKta-participle (क्त-कृदन्त), Puṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); passive sense: 'bound'
vrīhiḥrice (paddy)
vrīhiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvrīhi (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन)
syātwould be/is (in that condition)
syāt:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√as (धातु)
FormVidhi-liṅ (विधिलिङ्/optative), Prathama-puruṣa (3rd/प्रथमपुरुष), Ekavacana (एकवचन)
tuṣa-abhāvein the absence of husk
tuṣa-abhāve:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Roottuṣa (प्रातिपदिक) + abhāva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Saptamī (7th/सप्तमी), Ekavacana (एकवचन); tatpuruṣa: tuṣasya abhāvaḥ = absence of husk
tubut/then
tu:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormAvyaya; adversative/contrastive particle (विरोधार्थक-निपात)
taṇḍulaḥrice grain (dehusked)
taṇḍulaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottaṇḍula (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन)
pāśa-baddhaḥbound by bonds
pāśa-baddhaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpāśa (प्रातिपदिक) + baddha (कृदन्त from √bandh)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); tatpuruṣa: pāśena baddhaḥ = bound by a noose/bond
smṛtaḥis considered
smṛtaḥ:
Predicative (विधेय)
TypeVerb
Root√smṛ (धातु) → smṛta (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
FormKta-participle (क्त-कृदन्त), Puṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); passive sense: 'is remembered/considered'
jīvaḥthe individual soul
jīvaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootjīva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन)
pāśa-muktaḥfreed from bonds
pāśa-muktaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpāśa (प्रातिपदिक) + mukta (कृदन्त from √muc)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); tatpuruṣa: pāśāt muktaḥ / pāśebhyo muktaḥ = freed from bonds
maheśvaraḥMaheshvara (the Great Lord)
maheśvaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + īśvara (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन)