Previous Verse
Next Verse

Shloka 53

Dīkṣā-bhedaḥ (Types of Initiation) — Lalitopākhyāna: Hayagrīva–Agastya Dialogue

देहो देवालयः प्रोक्तो जीव एव महेश्वरः / त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोहंभावेन योजयेत्

deho devālayaḥ prokto jīva eva maheśvaraḥ / tyajedajñānanirmālyaṃ sohaṃbhāvena yojayet

جسم کو دیوالیہ (معبد) کہا گیا ہے اور جیوا ہی مہیشور ہے۔ جہالت کے روپ میں نِرمالیہ کو چھوڑ کر ‘سوऽہم’ کے بھاؤ سے (سوروپ میں) یکت ہو۔

dehaḥthe body
dehaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdeha (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन)
deva-ālayaḥa temple (abode of the deity)
deva-ālayaḥ:
Pradhāna-predicative (विधेय)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक) + ālaya (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); tatpuruṣa-samāsa: devānām ālayaḥ = abode/temple of the gods
proktaḥis declared
proktaḥ:
Kriyāviśeṣaṇa / Predicative participle (विधेय)
TypeVerb
Rootpra-√vac (धातु) → prokta (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
FormKta-participle (क्त-कृदन्त), Puṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); passive sense: 'said/declared'
jīvaḥthe individual soul
jīvaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootjīva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन)
evaindeed/alone
eva:
Sambandha/Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
FormAvyaya; emphatic particle (निश्चयार्थक-निपात)
maheśvaraḥMaheshvara (the Great Lord)
maheśvaraḥ:
Pradhāna-predicative (विधेय)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + īśvara (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana (एकवचन); karmadhāraya: mahān īśvaraḥ = the great Lord
tyajetone should abandon
tyajet:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√tyaj (धातु)
FormVidhi-liṅ (विधिलिङ्/optative), Prathama-puruṣa (3rd/प्रथमपुरुष), Ekavacana (एकवचन); parasmaipada
ajñāna-nirmālyamthe refuse/remnant of ignorance
ajñāna-nirmālyam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roota-jñāna (प्रातिपदिक) + nirmālya (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka (नपुंसकलिङ्ग), Dvitīyā (2nd/द्वितीया), Ekavacana (एकवचन); tatpuruṣa: ajñānasya nirmālyaṃ = the 'withered garland'/remnant of ignorance
so'ham-bhāvenaby the sense of “I am He”
so'ham-bhāvena:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootsaḥ (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + aham (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + bhāva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (पुंलिङ्ग), Tṛtīyā (3rd/तृतीया), Ekavacana (एकवचन); tatpuruṣa: so'ham iti bhāvaḥ = the attitude/realization 'I am He'
yojayetone should unite/apply (oneself)
yojayet:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√yuj (धातु)
FormVidhi-liṅ (विधिलिङ्/optative), Prathama-puruṣa (3rd/प्रथमपुरुष), Ekavacana (एकवचन); causative sense in usage: 'should unite/apply'