Previous Verse
Next Verse

Shloka 31

प्रत्याहारवर्णनम्

Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence

सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः / सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः

sacetanāḥ pralīyante kṣetrajñādhiṣṭhitā guṇāḥ / sarge ca pratisarge ca saṃsāre caiva jantavaḥ

کھیت্রجْنَ (جاننے والے آتما) کے سہارے قائم شعور والے گُن پرلَے میں لَین ہو جاتے ہیں؛ اور سَرگ، پرتِسَرگ اور سنسار میں جاندار مسلسل گردش کرتے رہتے ہیں۔

sa-cetanāḥconscious/with sentience
sa-cetanāḥ:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootsa (स-उपसर्ग/सह) + cetana (चेतन-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन); समासः—कर्मधारयः (सचेतनाः = चेतनाः सह/युक्ताः)
pralīyantedissolve/merge
pralīyante:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootpra+√lī (ली-धातु)
FormPresent tense (लट्), Ātmanepada (आत्मनेपद), 3rd person (प्रथमपुरुष), Plural (बहुवचन)
kṣetrajña-adhiṣṭhitāḥpresided over by the knower of the field
kṣetrajña-adhiṣṭhitāḥ:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootkṣetrajña (क्षेत्रज्ञ-प्रातिपदिक) + adhiṣṭhita (अधि+स्था-धातु, क्त-प्रत्यय; कृदन्त)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन); past passive participle (क्त); समासः—तत्पुरुषः (क्षेत्रज्ञेन अधिष्ठिताः)
guṇāḥqualities (guṇas)
guṇāḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootguṇa (गुण-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन)
sargein creation
sarge:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootsarga (सर्ग-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
pratisargein re-creation
pratisarge:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootpratisarga (प्रतिसर्ग-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
saṃsārein transmigration
saṃsāre:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootsaṃsāra (संसार-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
evaindeed
eva:
Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
FormEmphatic particle (अवधारणार्थक निपात)
jantavaḥcreatures
jantavaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootjantu (जन्तु-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन)