Previous Verse
Next Verse

Shloka 30

प्रत्याहारवर्णनम्

Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence

धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ / कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः

dharmādharmauṃ tu jantūnāṃ guṇamātrātmakāvubhau / kāraṇaiḥ svaiḥ pracīyete kāyatveneha jantubhiḥ

جانداروں کا دھرم اور ادھرم—دونوں محض گُنوں کی صورت ہیں؛ اپنے اپنے اسباب سے یہی یہاں جسمانی حالت میں جانداروں کے ذریعے جمع ہوتے ہیں۔

dharma-adharmaudharma and adharma
dharma-adharmau:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootdharma (धर्म-प्रातिपदिक) + adharma (अधर्म-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Dual (द्विवचन); समासः—द्वन्द्वः (धर्मश्च अधर्मश्च)
tuindeed
tu:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormParticle (निपात)
jantūnāmof creatures
jantūnām:
Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध/Of)
TypeNoun
Rootjantu (जन्तु-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Genitive (षष्ठी/6), Plural (बहुवचन)
guṇa-mātra-ātmakauhaving the nature of mere guṇas
guṇa-mātra-ātmakau:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootguṇa (गुण-प्रातिपदिक) + mātra (मात्र-प्रातिपदिक) + ātmaka (आत्मक-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Dual (द्विवचन); समासः—तत्पुरुषः (गुणमात्रं एव आत्मा/स्वरूपं यस्य)
ubhauboth
ubhau:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootubha (उभ-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Dual (द्विवचन)
kāraṇaiḥby causes
kāraṇaiḥ:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootkāraṇa (कारण-प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Instrumental (तृतीया/3), Plural (बहुवचन)
svaiḥby their own
svaiḥ:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootsva (स्व-प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Instrumental (तृतीया/3), Plural (बहुवचन); agrees with kāraṇaiḥ
pracīyeteare accumulated/are built up
pracīyete:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootpra+ci (चि-धातु)
FormPresent tense (लट्), Passive voice (कर्मणि), 3rd person (प्रथमपुरुष), Dual (द्विवचन)
kāyatvenaas embodiment/bodily state
kāyatvena:
Karana (करण/Means; adverbial instrument)
TypeNoun
Rootkāyatva (कायत्व-प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Instrumental (तृतीया/3), Singular (एकवचन); abstract noun used adverbially
ihahere
iha:
Adhikarana (अधिकरण/Location; adverbial)
TypeIndeclinable
Rootiha (अव्यय)
FormAdverb (देशवाचक अव्यय)
jantubhiḥby creatures
jantubhiḥ:
Kartr̥ (कर्ता/Agent in passive; instrumental)
TypeNoun
Rootjantu (जन्तु-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Instrumental (तृतीया/3), Plural (बहुवचन)