Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

प्रत्याहारवर्णनम्

Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि / ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः

nirāloke tadā loke vāyubhūte ca tejasi / tatastu mūlamāsādya vāyuḥ saṃbandhamātmanaḥ

تب دنیا بے نور ہو جاتی ہے اور تیز بھی ہوا کی صورت اختیار کر لیتا ہے؛ پھر ہوا اپنے اصل کو پا کر اپنے باطنی ربط کو قائم کرتی ہے۔

nirālokein the lightless
nirāloke:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeAdjective
Rootnir-āloka (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Singular (एकवचन); नञ्/निर्तत्पुरुष ‘without light’ qualifying loke
tadāthen
tadā:
Adhikaraṇa (अधिकरण/temporal)
TypeIndeclinable
Roottadā (अव्यय)
FormAdverb (क्रियाविशेषण) of time
lokein the world
loke:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootloka (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Singular (एकवचन)
vāyu-bhūtehaving become wind
vāyu-bhūte:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeAdjective
Rootvāyu (प्रातिपदिक) + bhūta (कृदन्त; √bhū धातु, क्त)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Singular (एकवचन); तत्पुरुष ‘become wind’ qualifying tejasi
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/conjunction)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक)
tejasiin tejas (fire-energy)
tejasi:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Roottejas (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Singular (एकवचन)
tataḥthereupon/from that
tataḥ:
Apādāna (अपादान/Source-sequence)
TypeIndeclinable
Roottatas (अव्यय)
FormAdverb (क्रियाविशेषण) of sequence/source
tubut/indeed
tu:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormParticle (निपात) of contrast/emphasis
mūlamroot/source
mūlam:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootmūla (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Accusative (2nd/द्वितीया), Singular (एकवचन)
āsādyahaving reached
āsādya:
Kriya (क्रिया/पूर्वकर्म)
TypeVerb
Rootā√sad (धातु)
FormAbsolutive/Gerund (क्त्वा/ल्यप्), ‘having reached/approached’
vāyuḥwind
vāyuḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootvāyu (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
saṃbandhamconnection/association
saṃbandham:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootsaṃbandha (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Accusative (2nd/द्वितीया), Singular (एकवचन)
ātmanaḥof itself/of the self
ātmanaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootātman (प्रातिपदik)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Genitive (6th/षष्ठी), Singular (एकवचन)