Shloka 111
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा / अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति
Transliteration
eṣā nisargapratisargapūrvā prādhānikī ceśvarakāritā vā / anādyanantā hyabhimānapūrvakaṃ vitrāsayantī jagadabhyupaiti
Translation
یہ قوت نِسَرگ اور پرتِسَرگ سے پہلے کی ہے—خواہ پرَधान سے ہو یا ایشور کی کرائی ہوئی۔ یہ ازل سے ابد تک ہے؛ غرور کے ساتھ جگت کو خوف زدہ کرتی ہوئی ظاہر ہوتی ہے۔
Word by Word
eṣāthis (she/this process)
eṣā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
nisarga-prati-sarga-pūrvāpreceded by natural creation and re-creation
nisarga-prati-sarga-pūrvā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootnisarga (प्रातिपदिक) + prati (अव्यय) + sarga (प्रातिपदिक) + pūrva (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषसमासः: ‘निसर्ग-प्रतिसर्गयोः पूर्वा’ (preceded by natural creation and re-creation)
prādhānikīpertaining to Pradhāna (primordial matter)
prādhānikī:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootprādhānika (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
īśvara-kāritā(or) caused by the Lord
īśvara-kāritā:
Viśeṣaṇa (विशेषण/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootīśvara (प्रातिपदिक) + kāritā (प्रातिपदिक; from √kṛ causative noun)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (षष्ठी): ‘ईश्वरस्य कारिता’ = caused/produced by the Lord
vāor
vā:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
Formविकल्पार्थक अव्यय (disjunctive particle)
anādi-anantābeginningless and endless
anādi-anantā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootanādi (प्रातिपदिक) + ananta (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्वन्द्वसमासः (समाहार/युगपत्-गुण): beginningless and endless
hiindeed
hi:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपात (emphasis/causal)
abhimāna-pūrvakamwith ego-sense as the antecedent / based on self-conceit
abhimāna-pūrvakam:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootabhimāna (प्रातिपदिक) + pūrvaka (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावसमास; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्रियाविशेषण (adverbial)
vitrāsayantīfrightening / causing to tremble
vitrāsayantī:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootvi-trāsaya (धातु, causative of √tras)
Formवर्तमानकृदन्त (present active participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; परस्मैपदी-भावः
jagatthe world
jagat:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootjagat (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
abhyupaitiapproaches / comes upon
abhyupaiti:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootabhi-upa-i (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; उपसर्गद्वय ‘abhi-’ ‘upa-’