Shloka 112
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः / उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते
Transliteration
ityeṣa prākṛtaḥ sargastṛtīyo hetulakṣaṇaḥ / ukto hyasmiṃstadātyantaṃ kālaṃ jñātvā pramucyate
Translation
یوں یہ تیسرا، سبب کی علامت والا، پراکرت سَرگ بیان کیا گیا۔ اس میں اُس انتہائی (اَتیَنت) کال کو جان کر انسان رہائی پاتا ہے۔
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formइति-शब्दः (quotative/closure particle)
eṣaḥthis
eṣaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
prākṛtaḥmaterial / primordial
prākṛtaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootprākṛta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
sargaḥcreation
sargaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsarga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
tṛtīyaḥthird
tṛtīyaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottṛtīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (ordinal)
hetu-lakṣaṇaḥhaving cause as its mark / causal in nature
hetu-lakṣaṇaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roothetu (प्रातिपदिक) + lakṣaṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (षष्ठी): ‘हेतोः लक्षणः’ = characterized by cause
uktaḥhas been said
uktaḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootukta (कृदन्त, √vac)
Formभूतकृदन्त (past passive participle) used predicatively; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘has been stated’
hiindeed
hi:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपात (emphasis)
asminin this (teaching/context)
asmin:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी, एकवचन
tadāthen
tadā:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Roottadā (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (temporal adverb)
atyantamcompletely / utterly
atyantam:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootatyanta (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्रियाविशेषण (adverbial: completely/utterly)
kālamtime
kālam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkāla (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
jñātvāhaving known
jñātvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootjñā (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund): ‘having known’
pramucyateis freed / is released
pramucyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-muc (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि (passive): ‘is released’