Shloka 110
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य / पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव
Transliteration
yāvacca sargaprati sargakālastāvajjagattiṣṭhati saṃnirudhya / pūrvaṃ hi tasyaiva ca buddhipūrvaṃ pravarttate tatpuruṣārthaṃmeva
Translation
جب تک سَرگ اور پرتِسَرگ کا زمانہ رہتا ہے، تب تک جگت قابو میں رہ کر قائم رہتا ہے۔ کیونکہ پہلے ہی اسی کا، دانستہ طور پر، وہی پُرُشارتھ جاری ہوتا ہے۔
Word by Word
yāvatas long as
yāvat:
Kāla (काल/अवधि)
TypeIndeclinable
Rootyāvat (अव्यय)
Formपरिमाण/अवधिबोधक अव्यय (correlative: as long as)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
sarga-prati-sarga-kālaḥthe time of creation and re-creation
sarga-prati-sarga-kālaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsarga (प्रातिपदिक) + prati (अव्यय/उपसर्गसदृश) + sarga (प्रातिपदिक) + kāla (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषसमासः (निर्देश/सम्बन्ध): ‘सर्गस्य प्रतिसर्गस्य च कालः’
tāvatso long
tāvat:
Kāla (काल/अवधि)
TypeIndeclinable
Roottāvat (अव्यय)
Formतावत्-शब्दः (correlative adverb: so long/that long)
jagatthe world
jagat:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootjagat (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
tiṣṭhatistands / remains
tiṣṭhati:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsthā (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
saṃnirudhyahaving restrained / having contained
saṃnirudhya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootsaṃ-ni-rudh (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund) ‘having restrained/contained’; अव्ययभाव (indeclinable participle)
pūrvampreviously / first
pūrvam:
Kāla (काल/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootpūrva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्रियाविशेषणरूपेण (adverbial accusative)
hiindeed / for
hi:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपात (particle: emphasis/causal)
tasyaof that
tasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी, एकवचन
evaonly / indeed
eva:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक निपात
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
buddhi-pūrvamwith prior understanding / intentionally
buddhi-pūrvam:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootbuddhi (प्रातिपदिक) + pūrva (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावसमास; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्रियाविशेषण (adverbial)
pravarttateproceeds / begins
pravarttate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-vṛt (धातु)
Formलट्, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
tat-puruṣa-arthamfor that person’s purpose
tat-puruṣa-artham:
Karma (कर्म/उद्देश्य)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + puruṣa (प्रातिपदिक) + artha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषसमासः (षष्ठी): ‘तत्पुरुषस्य अर्थम्’ (for that person’s purpose)
evaalone / indeed
eva:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक निपात