Shloka 109
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् / साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः / अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः
Transliteration
adhiṣṭhānaṃ prapadyeta tasyānte buddhipūrvakam / sādharmyavaidharmyakṛtaḥ saṃyogo viditastayoḥ / anādimāṃśca saṃyogo mahāpuruṣajaḥ smṛtaḥ
Translation
اس کے آخر میں وہ دانستہ طور پر ادھیشٹھان کا سہارا لیتا ہے۔ مماثلت و مخالفت سے پیدا ہونے والا اُن دونوں کا سنयोग معروف ہے۔ وہ سنयोग ازل سے ہے اور مہاپُرُش سے پیدا شدہ سمجھا گیا ہے۔
Word by Word
adhiṣṭhānamthe substratum / support
adhiṣṭhānam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootadhiṣṭhāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन
prapadyetashould resort to / should attain
prapadyeta:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-pad (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; उपसर्ग ‘pra-’
tasyaof that / its
tasya:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी (6th/genitive), एकवचन
anteat the end
ante:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootanta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
buddhi-pūrvakamwith prior understanding / deliberately
buddhi-pūrvakam:
Prakāra (प्रकार/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootbuddhi (प्रातिपदिक) + pūrvaka (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावसमास; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्रियाविशेषणरूपेण (adverbial accusative)
sādharmya-vaidharmya-kṛtaḥcaused by similarity and dissimilarity
sādharmya-vaidharmya-kṛtaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsādharmya (प्रातिपदिक) + vaidharmya (प्रातिपदिक) + kṛta (कृदन्त, √kṛ)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकृदन्त ‘kṛta’ (made/caused); तत्पुरुषसमासः (instrumental/causal sense: ‘(sādharmya-vaidharmya)kṛtaḥ’)
saṃyogaḥconjunction / union
saṃyogaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsaṃyoga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
viditaḥknown
viditaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvidita (कृदन्त, √vid)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकृदन्त (past passive participle)
tayoḥof the two / between the two
tayoḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्विवचनस्य षष्ठी/सप्तमी (genitive/locative dual)
anādi-mānbeginningless
anādi-mān:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootanādi (प्रातिपदिक) + mān (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः ‘anādiḥ mān’ = beginningless (possessing no beginning)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
saṃyogaḥthe conjunction
saṃyogaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsaṃyoga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
mahā-puruṣa-jaḥborn of the Great Person (Mahāpuruṣa)
mahā-puruṣa-jaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmahā (प्रातिपदिक) + puruṣa (प्रातिपदिक) + ja (कृदन्त/प्रातिपदिक, √jan)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (षष्ठी) ‘mahāpuruṣāt jātaḥ’ = born from the Mahāpuruṣa
smṛtaḥis declared / is remembered as
smṛtaḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsmṛta (कृदन्त, √smṛ)
Formभूतकृदन्त (past passive participle) used predicatively; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘is said/remembered’