Shloka 108
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते
Transliteration
sṛjyate grasate caiva vyaktau paryavatiṣṭhate / kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ punaḥ sarge pravarttate
Translation
یہ سارا جگت پیدا بھی ہوتا ہے اور لَے میں نگل بھی لیا جاتا ہے؛ ظاہر حالت میں قائم رہتا ہے۔ کشتریَجْن کے زیرِ ادھیشٹھان سب کچھ پھر سَرگ میں جاری ہو جاتا ہے۔
Word by Word
sṛjyateis created / is produced
sṛjyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsṛj (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular); कर्मणि/भावे प्रयोग (passive/impersonal sense)
grasateis swallowed / is absorbed
grasate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootgras (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
evaindeed / just
eva:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारणार्थक अव्यय (emphatic particle)
vyaktauin manifestation / in the manifest state
vyaktau:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootvyakti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (f.), सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन
paryavatiṣṭhateremains established / abides
paryavatiṣṭhate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpari-ava-sthā (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; उपसर्गयुक्त धातु (pari+ava)
kṣetrajña-adhiṣṭhitampresided over by the knower of the field
kṣetrajña-adhiṣṭhitam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkṣetrajña (प्रातिपदिक) + adhiṣṭhita (कृदन्त, √sthā)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; भूतकृदन्त (past passive participle) ‘adhiṣṭhita’ = अधिष्ठित; तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुष/सम्बन्ध) ‘kṣetrajñena adhiṣṭhitam’
sarvameverything / the whole (universe)
sarvam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsarva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
punaḥagain
punaḥ:
Kāla (काल/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootpunaḥ (अव्यय)
Formकाल/पुनरावृत्त्यर्थक अव्यय (adverb of repetition)
sargein creation / at the time of creation
sarge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootsarga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), सप्तमी, एकवचन
pravarttateproceeds / comes into activity
pravarttate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-vṛt (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; उपसर्ग ‘pra-’