Shloka 39
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते / शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्
Transliteration
dhyānena manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate kṛte / śabdādiviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇam
Translation
کرت یگ میں اُن مخلوقات کی پیدائش دھیان میں مستغرق ذہن سے ہوتی ہے؛ لفظ وغیرہ کے موضوعات پاکیزہ ہوتے ہیں اور ہر ایک میں پانچ نشانیاں ہوتی ہیں۔
Word by Word
ध्यानेनby meditation
ध्यानेन:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootध्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; Instrumental singular (by/with meditation)
मनसाby the mind
मनसा:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; Instrumental singular (by/with mind)
तासाम्of those (fem.)
तासाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; Genitive plural (of those)
प्रजानाम्of the beings/creatures
प्रजानाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; Genitive plural (of creatures/subjects)
जायतेarises/is born
जायते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; Present indicative 3rd sg (is born/arises)
कृतेin the Kṛta (age)
कृते:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootकृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; Locative singular (in Kṛta [yuga])
शब्द-आदि-विषयःthe object(s) of sound etc.
शब्द-आदि-विषयः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootशब्द (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + विषय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Tatpuruṣa: ‘śabda-ādi’ (sound etc.) qualifying ‘viṣaya’; Nominative singular
शुद्धःpure
शुद्धः:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootशुद्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Adjective agreeing with विषयः; Nominative singular
प्रत्येकम्each, individually
प्रत्येकम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootप्रति-एकम् (अव्यय)
Formअव्यय; उपपद-समासवत्/क्रियाविशेषण; adverb (each, individually)
पञ्च-लक्षणम्(that which is) five-charactered
पञ्च-लक्षणम्:
विशेष्य/विधेय (Predicate nominal)
TypeNoun
Rootपञ्च (संख्या-प्रातिपदिक) + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Dvigu compound ‘having five characteristics’; Nominative singular (predicate/attribute)