Shloka 16
Saṃkhyāvarta (संख्यावर्त्त): Commencement of Yajña at the Dawn of Tretāyuga
Devanagari script
महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा / प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव
Transliteration
maharṣayastu tāndṛṣṭvā dīnānpaśugaṇāṃstadā / prapacchuridraṃ saṃbhūya ko 'yaṃ yajña vidhistava
Translation
مہارشیوں نے اُن بےبس جانوروں کے جھنڈ کو دیکھ کر تب اکٹھے ہو کر اندر سے پوچھا— “یہ تمہارا یَجْن وِدھان کیا ہے؟”
Word by Word
महर्षयःgreat sages
महर्षयः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमहर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात/समुच्चय-भेदक (particle: but/indeed)
तान्those (them)
तान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
क्रियाविशेषण (Adverbial to main verb)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (Gerund/Absolutive), ‘having seen’
दीनान्wretched, pitiable
दीनान्:
कर्मविशेषण (Object-qualifier)
TypeAdjective
Rootदीन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; विशेषण (qualifying ‘paśugaṇān’)
पशुगणान्groups of animals
पशुगणान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootपशु + गण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (पशूनां गणः)
तदाthen
तदा:
कालाधिकरण (Time adjunct)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
प्रपच्छुःasked
प्रपच्छुः:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootप्र + पृच्छ् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
सम्भूयhaving gathered together
सम्भूय:
क्रियाविशेषण (Adverbial to main verb)
TypeVerb
Rootसम् + भू (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (Gerund/Absolutive), ‘having assembled/come together’
कःwho/what
कः:
कर्ता/विषय (Subject of nominal clause)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; प्रश्नवाचक
अयम्this
अयम्:
कर्ता/विषय (Subject of nominal clause)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; निर्देशवाचक
यज्ञO (one connected with) sacrifice / O yajña
यज्ञ:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; संबोधनार्थे/सम्बोधन-समासे (used as address: O sacrifice/ O (one) of sacrifice)
विधिःrule, procedure
विधिः:
कर्ता/विषय (Predicate/subject in question)
TypeNoun
Rootविधि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
तवyour
तव:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/Genitive), एकवचन