Shloka 30
Rudra-prasava-varṇana
The Manifestation and Naming of Rudra / Nīlalohita
Devanagari script
इत्युक्ते त्वथ तस्यासीच्छरीरस्थं रसात्मकम् / विवेश तत्तदा यस्तु तस्मादापो भवः स्मृतः
Transliteration
ityukte tvatha tasyāsīccharīrasthaṃ rasātmakam / viveśa tattadā yastu tasmādāpo bhavaḥ smṛtaḥ
Translation
یوں کہے جانے پر اس کے جسم میں موجود رَس-سُوروپ تَتْو اس میں داخل ہو گیا؛ جو رَس اُس وقت داخل ہوا، اسی لیے ‘آپَہ’ کو ‘بھَو’ کہا گیا ہے۔
Word by Word
इतिthus
इति:
उद्धरणचिह्न (Quotative marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्त्यर्थक अव्यय (quotative)
उक्तेwhen (this) was said
उक्ते:
अधिकरण (Locative absolute/अधिकरण)
TypeNoun
Rootवच् (धातु) → उक्त (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त) ‘उक्त’; सति-सप्तमी: सप्तमी (7th) एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; ‘when it was said’
तुthen/indeed
तु:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrast/emphasis)
अथthereupon
अथ:
सम्बन्ध/क्रम (Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक अव्यय (thereupon)
तस्यof him/of that
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन
आसीत्was
आसीत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
शरीरस्थम्situated in the body
शरीरस्थम्:
विशेषण (Modifier)
TypeAdjective
Rootशरीर + स्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष समास (शरीरे स्थितम्); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; agrees with रसात्मकम्
रसात्मकम्of the nature of essence/juice
रसात्मकम्:
कर्ता-सम्बन्धी विशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootरस + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष समास (रस-आत्मक = रसस्वभाव); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
विवेशentered
विवेश:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवि+विश् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
तत्that
तत्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन
तदाthen
तदा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (temporal adverb)
यःwho/which
यः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; relative pronoun
तुindeed
तु:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrast/emphasis)
तस्मात्therefore
तस्मात्:
हेतु (Causal)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतस्मात् (ablative adverb) = ‘therefore/from that’
आपःwaters
आपः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootआप्/अप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (pluralia tantum), प्रथमा (1st/कर्ता), बहुवचन
भवःBhava
भवः:
प्रधानेन विधेय (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootभव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; predicate noun
स्मृतःis called/known as
स्मृतः:
विधेयविशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; passive sense ‘is called/remembered’