
Dharmavyādha–Mātaṅga–Prasanna Saṃvādaḥ
Ethical-Discourse (Dharma, Non-violence, Household Economy, Ritual Ecology)
Isinalaysay ni Varāha kay Pṛthivī ang buhay ng isang dharmavyādha na, bagaman matagal na namuhay bilang mangangaso, nililimitahan ang pananakit sa pinakamaliit na kailangan para mabuhay at pinananatili ang gṛhastha-dharma sa pamamagitan ng katotohanan, pag-aalay sa apoy, pagtanggap sa panauhin, at regular na śrāddha sa Mithilā tuwing mga araw ng pagdiriwang. Ikinasal ang anak niyang si Arjunakī kay Prasanna, anak ni Mātaṅga. Nang paratangan nang mabagsik ng biyenan ang dalaga na nakatali sa karahasan, dinalaw ng dharmavyādha ang tahanan ni Mātaṅga at tumangging kumain, sapagkat ang pagkaing mula sa butil ay maaaring magdulot ng malawak na di-nakikitang pagpatay sa mga nilalang sa tubig at maliliit na insekto, samantalang ang kanyang hanapbuhay ay kumikitil ng mas kaunti. Iniharap niya ito bilang pagsusuri sa etika ng pagkonsumo at panawagan sa wastong paghahati ng ritwal at asal, na iniuugnay sa pañca-mahāyajñas. Pagbalik niya, itinalaga ang anak na lalaki bilang tagapagmana at naglakbay sa Puruṣottama, bumibigkas ng Viṣṇu-stotra tungkol sa kosmikong pag-iingat sa Daigdig.
Verse 1
श्रीवराह उवाच । योऽसौ वसोः शरीरे तुव्याधो भूत्वा नृपस्य ह । स स्ववृत्त्यां स्थितः कालं चतुर्वर्षसहस्रिकम् ॥ ८.१ ॥
Wika ni Śrī Varāha: Ang taong yaon na naging mangangaso sa katawan ni Haring Vasu ay nanatili sa sariling kabuhayan sa loob ng apat na libong taon.
Verse 2
एकैकं स्वकुटुम्बार्थे हत्वा वनचरं मृगम् । भृत्यातिथिहुताशानां प्रीणनं कुरुते सदा ॥ ८.२ ॥
Sa ikabubuhay ng sariling sambahayan, pumatay lamang siya ng isang hayop na gubat; at palagi niyang tinutupad ang pagpapasapat sa mga umaasa, sa mga panauhin, at sa apoy ng paghahandog.
Verse 3
मिथिलायां वरारोहे सदा पर्वणि पर्वणि । पितॄणां कुरुते श्राद्धं स्वाचारेण विचक्षणः ॥ ८.३ ॥
O babaeng may magandang balakang, sa Mithilā ang taong may pag-unawa ay palaging nagsasagawa ng śrāddha para sa mga ninuno sa bawat araw ng parvan, ayon sa wastong asal at kaugalian.
Verse 4
अग्निं परिचरन् नित्यं वदन् सत्यं सुभाषितम् । प्राणयात्रानुसक्तस्तु योऽसौ जीवं न पातयेत् ॥ ८.४ ॥
Laging naglilingkod sa banal na apoy, nagsasalita ng katotohanan at mabubuting salita—ang taong nakatuon sa pagpapanatili ng buhay ay hindi dapat magpabagsak ng alinmang nilalang na may buhay (huwag pumatay).
Verse 5
एवं तु वसतस्तस्य धर्मबुद्धिर्महातपाः । पुत्रस्त्वर्जुनको नाम बभूव मुनिवद्वशी ॥ ८.५ ॥
Kaya nga, habang siya’y naninirahan doon, ang dakilang asetang ang pag-unawa ay nakaugat sa dharma ay nagkaroon ng anak na lalaking nagngangalang Arjunaka, na may pagpipigil-sa-sarili na gaya ng isang muni.
Verse 6
तस्य कालेन महता चारित्रेण च धीमतः । बभूवार्ज्जुनकी नाम कन्या च वरवर्णिनी ॥ ८.६ ॥
Sa paglipas ng mahabang panahon, dahil sa marangal na asal ng taong marunong na iyon, nagkaroon ng isang dalagang nagngangalang Ārjjanakī, na may napakainam na kutis at anyo.
Verse 7
तस्याः यौवनकाले तु चिन्तयामास धर्मवित् । कस्येयं दीयते कन्या को वा योग्यश्च वै पुमान् ॥ ८.७ ॥
Ngunit nang siya’y sumapit sa kabataan, ang nakaaalam ng dharma ay nagmuni-muni: “Kanino ibibigay ang dalagang ito? At sino nga ba ang karapat-dapat na lalaki?”
Verse 8
इति चिन्तयतस्तस्य मतङ्गस्य सुतं प्रति । धर्मव्याधस्य सुव्यक्तं प्रसन्नाख्यं प्रति ब्रुवन् ॥ ८.८ ॥
Habang siya’y nag-iisip nang gayon, malinaw siyang nagsalita sa anak ni Mataṅga—sa mangangaso na may diwang dharma, na kilala sa pangalang Prasanna.
Verse 9
एवं सञ्चिन्त्य मातङ्गः प्रसन्नं प्रति सोद्यतः । उवाच तस्य पितरं प्रसन्नायार्ज्जुनीं भवान् । गृहाण तपतां श्रेष्ठ स्वयं दत्तां महात्मने ॥ ८.९ ॥
Matapos magmuni nang gayon, si Mātaṅga ay agad lumapit kay Prasanna at nagsalita sa ama nito: “O pinakamainam sa mga asetang nagsasagawa ng tapa, tanggapin mo si Arjunī, na ibinibigay ko nang kusang-loob, para sa marangal na taong iyon.”
Verse 10
मतङ्ग उवाच । प्रसन्नोऽयं मम सुतः सर्वशास्त्रविशारदः । गृह्णाम्यर्जुनकीं कन्यां त्वत्सुतां व्याधसत्तम ॥ ८.१० ॥
Wika ni Mataṅga: “Ang anak kong ito ay may pusong mapayapa at bihasa sa lahat ng śāstra. Kaya, O pinakamainam sa mga mangangaso, tinatanggap ko si Arjunakī, ang iyong anak na babae, bilang mapapangasawa (ng aking anak).”
Verse 11
एवमुक्ते तदा कन्यां धर्मव्याधो महातपाः । मतङ्गपुत्राय ददौ प्रसन्नाय च धीमते ॥ ८.११ ॥
Nang masabi iyon, si Dharma-vyādha, ang matuwid na mangangaso—isang asceta na may dakilang pag-aayuno—ay ibinigay ang dalaga sa anak ni Mataṅga, na may mabuting kalooban at marunong.
Verse 12
धर्मव्याधस्तदा कन्यां दत्वा स्वगृहमीयिवान् । सा अपि श्वशुरयोर्भर्तुः शुश्रूषणपरा अभवत् ॥ ८.१२ ॥
Pagkaraan, si Dharma-vyādha, matapos maibigay ang dalaga (sa pag-aasawa), ay umuwi sa sarili niyang tahanan. Siya nama’y naging masigasig sa mapitagang paglilingkod sa mga biyenan at sa kanyang asawa.
Verse 13
अथ कालेन महता सा कन्या अर्जुनकी शुभा । उक्ता श्वश्रुवा सुता पुत्रि जीवहन्तुस्त्वमीदृशी । न जानासि तपश्चर्तुं भर्त्तुराराधनं तथा ॥ ८.१३ ॥
Paglipas ng mahabang panahon, ang mapalad na dalagang si Arjunakī ay sinabihan ng kanyang biyenan: “Anak, ganyan ka—tila nananakit ng mga nilalang na may buhay. Hindi mo alam ang pagsasagawa ng tapa (pag-aayuno/ascetisismo), ni ang paggalang at paglilingkod sa iyong asawa.”
Verse 14
सा अपि स्वल्पापराधेन भर्त्सिता तनुमध्यमा । पितुर्वेश्मगता बाला रोदमानाऽ मुहुर्मुहुः ॥ ८.१४ ॥
Kahit siya—na may payat na baywang—ay napagalitan dahil sa munting pagkukulang, kaya nagtungo sa bahay ng kanyang ama. Ang batang dalaga ay paulit-ulit na umiyak, muli’t muli.
Verse 15
पित्रा पृष्टा किमेतत्ते पुत्रि रोदनकारणम् । एवमुक्ता तदा सा तु कथयामास भामिनी ॥ ८.१५ ॥
Tinanong siya ng ama: “Anak kong babae, ano ito? Ano ang sanhi ng iyong pag-iyak?”—nang masabi iyon, ang babae ay nagsimulang magsalaysay ng pangyayari.
Verse 16
श्वश्र्वा अहम् उक्ता तीव्रेण कोपेन महता पितः । जीवहन्तुः सुतेत्युच्चैरसकृद् व्याधजेति च ॥ ८.१६ ॥
Sinabi niya: “Ama, ang biyenan kong babae ay nagsalita sa akin sa matinding galit, malakas at paulit-ulit: ‘O anak na babae ng pumapatay ng may buhay—ikaw na mapagwagi, ikaw na mangangaso!’”
Verse 17
एतच्छ्रुत्वा स धर्मात्मा धर्मव्याधो रुषान्वितः । मतङ्गस्य गृहं सोऽथ गत्वा जनपदैर्वृतम् ॥ ८.१७ ॥
Nang marinig ito, ang matuwid na si Dharmavyādha, na napuno ng galit, ay nagtungo sa bahay ni Mataṅga, na napaliligiran ng mga tao ng lupain.
Verse 18
तस्यागतस्य संबन्धी मतङ्गो जयतां वरः । आसनाद्यार्ध्यपाद्येन पूजयित्वेदमब्रवीत् । किमागमनकृत्यं ते किं करोम्यागतक्रियाम् ॥ ८.१८ ॥
Pagdating niya, si Mataṅga—pinakamainam sa mga mapagwagi at may kaugnayan sa kanya—ay pinarangalan ang panauhin sa pamamagitan ng upuan at mga handog ng pagtanggap ayon sa kaugalian (arghya at tubig sa paghuhugas ng paa), at nagsabi: “Ano ang layon ng iyong pagparito? Anong pag-aasikaso sa panauhin ang dapat kong gawin para sa iyo na dumating?”
Verse 19
व्याध उवाच । भोजनं किञ्चिदिच्छामि भोक्तुं चैतन्यवर्जितम् । कौतूहलेन येनाहमागतो भवतो गृहम् ॥ ८.१९ ॥
Sinabi ng mangangaso: “Nais kong kumain ng kaunting pagkain—pagkaing walang kamalayan—dahil sa pag-uusisa; kaya ako naparito sa iyong bahay.”
Verse 20
मतङ्ग उवाच । गोधूमा व्रीिमयश्चैव संस्कृता मम वेश्मनि । भुज्यतां धर्मविच्छ्रेष्ठ यथाकामं तपोधन ॥ ८.२० ॥
Wika ni Mataṅga: “Ang trigo at mga butil ay naihanda na sa aking tahanan. O pinakamainam sa mga nakakakilala sa dharma, kumain ka ayon sa iyong nais, O mayaman sa bisa ng pag-aayuno at tapa.”
Verse 21
व्याध उवाच । पश्यामि कीदृशास्ते हि गोधूमा व्रीहयो यवाः । स्वरूपेण च सन्त्येते येन वो वेद्मि सत्तम ॥ ८.२१ ॥
Wika ng mangangaso: “Nakikita ko kung anong uri ang mga ito—trigo, bigas, at sebada. Umiiral sila sa kani-kaniyang anyo; sa anyong iyon ko ikaw nakikilala, O pinakadakila.”
Verse 22
श्रीवराह उवाच । एवमुक्ते मतङ्गेन शूर्पं गोधूमपूरितम् । अपरं तत्र व्रीहीणां धर्मव्याधाय दर्शितम् ॥ ८.२२ ॥
Sinabi ni Śrī Varāha: Nang masabi ni Mataṅga ang gayon, ipinakita ang isang bilao na punô ng trigo; at doon din ay ipinamalas ang isa pang (bilao) na may mga butil ng bigas para kay Dharma-vyādha.
Verse 23
दृष्ट्वा व्रीहीन् सगोधूमान् धर्मव्याधो वरासनात् । उत्थाय गन्तुमारभे मतङ्गेन निवारितः ॥ ८.२३ ॥
Nang makita ang mga butil ng bigas kasama ng trigo, tumindig si Dharma-vyādha mula sa kanyang marangal na upuan at nagsimulang umalis; ngunit pinigilan siya ni Mataṅga.
Verse 24
किमर्थं गन्तुमारब्धं त्वया वद महामते । अभुक्तेनैव संसिद्धं मद्गृहे चान्नमुत्तमम् । पाचयित्वा स्वयं चैव कस्मात् त्वं नाद्य भुञ्जसे ॥ ८.२४ ॥
“Bakit ka nagsimulang umalis? Sabihin mo sa akin, O dakilang pag-iisip. Sa aking bahay ay handa na ang napakahusay na pagkain, ngunit hindi ka pa kumakain. Kahit ikaw mismo ang nagluto, bakit hindi ka kumakain ngayon?”
Verse 25
व्याध उवाच । सहस्रशः कोटिशश्च जीवान् हंसि दिने दिने । अथेदृशस्य पापस्य कोऽन्नं भुञ्जति सत्पुमान् ॥ ८.२५ ॥
Wika ng mangangaso: “Araw-araw, libo-libo at maging koro-koro ang iyong pinapatay na may buhay. Kung gayon, sinong taong mabuti ang kakain ng pagkain ng may gayong mabigat na kasalanan?”
Verse 26
अचैतन्यं यदि गृहे विद्यते । अन्नं सुसंस्कृतम् । इदानीमत्र संदृष्टा एते तु जलजन्तवः ॥ ८.२६ ॥
“Kung sa isang tahanan ay may bagay na walang kamalayan, at ang pagkain ay maayos na inihanda, ngayon dito ay tunay na nakikita ang mga nilalang na nabubuhay sa tubig na ito.”
Verse 27
अहमेकं कुटुम्बार्थे हन्म्यरण्ये पशुं दिने । तं चेत्पितॄभ्यः संस्कृत्य दत्त्वा भुञ्जामि सानुगः ॥ ८.२७ ॥
“Para sa aking sambahayan, pumapatay ako ng iisang hayop sa gubat sa bawat araw. Kung ito’y maayos kong ihahanda at iaalay muna sa mga ninuno (pitṛs), saka ko kakainin kasama ng aking mga umaasa sa akin—”
Verse 28
त्वं तु जीवान् बहून् हत्वा स्वकुटुम्बेन सानुगः । भुञ्जन्नेतेन सततमभो्ज्यं तन्मतं मम ॥ ८.२८ ॥
“Ngunit ikaw—pagkatapos pumatay ng napakaraming may buhay—kasama ang iyong pamilya at mga kasama, kung palagi mong kinakain ang pagkaing nakamit sa paraang iyon, sa aking palagay ay hindi iyon nararapat kainin.”
Verse 29
ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ओषध्यः सर्ववीरुधः । यज्ञार्थं तत्तु भूतानां भक्ष्यमित्येव वै श्रुतिः ॥ ८.२९ ॥
Tunay nga, noong unang panahon nilikha ni Brahmā ang mga halamang-gamot at lahat ng pananim; at ipinahahayag ng śruti na ang mga ito ang pagkain ng mga nilalang, na itinakda para sa layunin ng yajña (banal na paghahandog).
Verse 30
दिव्यो भौटस्तथा पैत्रो मानुषो ब्राह्म एव च । एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा ॥ ८.३० ॥
Ang banal na handog para sa mga diyos, ang handog para sa mga sangkap ng daigdig, ang handog para sa mga ninuno, ang handog para sa mga tao, at ang handog na Brahmaniko rin—ito ang limang dakilang yajña na itinatag noon pa man ni Brahmā.
Verse 31
ब्राह्मणानां हितार्थाय इतरेषां च तन्मुखम् । इतरेषां तु वर्णानां ब्राह्मणैः कारिताः शुभाः ॥ ८.३१ ॥
Para sa kapakanan ng mga brāhmaṇa, at upang ang iba ay maituon sa layuning iyon, ang mga mapalad na tungkulin at pagtalima para sa natitirang mga varṇa ay sinasabing itinatag ng mga brāhmaṇa.
Verse 32
एवं यदि विभागः स्याद् वरान्नं तद् विशुध्यति । अन्यथा व्रीहयोऽप्येते एकैकॆ मृगपक्षिणः । मन्तव्या दातृभोक्तॄणां महामांसं तु तत् स्मृतम् ॥ ८.३२ ॥
Kung may wastong paghahati (ng mga bahagi) sa ganitong paraan, ang mainam na pagkain ay nagiging dalisay. Kung hindi, kahit ang mga butil ng bigas na ito ay dapat ituring—bawat isa—na parang usa o ibon; at para sa nagbibigay at kumakain, ito’y tinatawag na “dakilang laman,” na katumbas ng pagkain ng karne.
Verse 33
मया ते दुहिता दत्ता पुत्रार्थे देवरूपिणी । सा च त्वद्भार्यया प्रोक्ता दुहिता जन्तुघातिनः ॥ ८.३३ ॥
Ibinigay ko sa iyo ang aking anak na babae—na may anyong tulad ng sa mga diyos—upang magkaanak ka. Ngunit siya’y tinawag ng iyong asawa na anak ng isang pumapatay ng mga nilalang na may buhay.
Verse 34
अतोऽर्थमागतॊऽहं ते गृहं प्रति समीक्षितुम् । आचारं देवपूजां च अतिथीनां च तर्पणम् ॥ ८.३४ ॥
Kaya ako’y dumating sa iyong tahanan upang masdan ang iyong asal—ang pagsamba mo sa mga diyos, at ang tarpaṇa, ang magalang na pag-aalay para sa mga panauhin.
Verse 35
एतेषामेकमप्यत्र कुर्वन्नपि न दृश्यते । तद्गृहं गन्तुमिच्छामि पितॄणां श्राद्धकाम्यया ॥ ८.३५ ॥
Kahit isagawa rito ang kahit isa lamang sa mga ito, hindi nakikitang nakakamit ang ninanais na bunga. Kaya, sa hangaring magsagawa ng śrāddha para sa mga Pitṛ (mga ninuno), nais kong pumunta sa sambahayang iyon.
Verse 36
स्वगृहे नैव भुञ्जामि पितॄणां कार्यमित्युत । अहं व्याधो जीवघाती न तु त्वं लोकहिंसकः ॥ ८.३६ ॥
“Hindi ako kumakain sa sarili kong bahay, sapagkat sinasabi ko: ‘May tungkuling dapat gampanan para sa mga Pitṛ (ninuno).’ At saka: ‘Ako’y isang mangangaso, tagakuha ng buhay; ngunit ikaw ay hindi mamiminsala sa mga tao.’”
Verse 37
मत्सुता जीवघातस्य यदोढा त्वत्सुतेन च । तन्महत्त्वं च संजातं प्रायश्चित्तं तपोधन ॥ ८.३७ ॥
O tapodhana, kayamanan ng pag-aayuno at askeis, kapag ang pagpatay sa may buhay (jīvaghāta) ay nauugnay sa isda (matsya) at gayundin sa iyong anak na lalaki, nahahayag ang bigat nito; kaya’t ipinahihiwatig ang prāyaścitta, ang pag-aalay ng pagtubos-sala.
Verse 38
एवमुक्त्वा स चोत्थाय शप्त्वा नारीं तदा धरे । मा स्नुषाभिः समं श्वश्र्वा विश्वासो भवतु क्वचित् ॥ ८.३८ ॥
Pagkasabi nito, siya’y tumindig; O Dhara (Daigdig), matapos sumpain ang babae, ipinahayag niya: “Nawa’y huwag kailanman magkaroon ng pagtitiwala sa pagitan ng biyenan at mga manugang na babae.”
Verse 39
मा च स्नुषा कदाचित् स्याद् या श्वश्रूं जीवतीमिषेत् । एवमुक्त्वा गतो व्याधः स्वगृहं प्रति भामिनि ॥ ८.३९ ॥
“At nawa’y huwag kailanman magkaroon ng manugang na babae na magnanais na mamatay ang kanyang biyenan habang ito’y nabubuhay pa.” Pagkasabi nito, O bhāminī (mapusok na babae), umalis ang mangangaso patungo sa sarili niyang tahanan.
Verse 40
ततो देवान् पितॄन् भक्त्या पूजयित्वा विचक्षणः । पुत्रं चार्जुनकं स्थाप्य स्वसन्ताने महातपाः ॥ ८.४० ॥
Pagkaraan nito, ang taong may pag-unawa ay sumamba sa mga diyos at sa mga ninuno nang may debosyon; at matapos italaga ang kanyang anak na si Arjunaka sa sariling angkan bilang tagapagmana, ang dakilang asceta ay nagpatuloy sa kanyang landas.
Verse 41
धर्मव्याधो जगामाशु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुरुषोत्तमाख्यं च परं तत्र गत्वा समाहितः । तपश्चचार नियतः पठन् स्तोत्रमिदं धरे ॥ ८.४१ ॥
Mabilis na nagtungo si Dharmavyādha sa banal na tīrtha na bantog sa tatlong daigdig, sa kataas-taasang pook na tinatawag na Puruṣottama. Pagdating doon at naging payapa ang isip, nagsagawa siya ng mahigpit na pag-aayuno at pagninilay, habang binibigkas ang himnong ito, O Ina ng Lupa.
Verse 42
नमामि विष्णुं त्रिदशारिनाशनं विशालवक्षस्थलसंश्रितश्रियम् । सुषासनं नीतिमतां परां गतिं त्रिविक्रमं मन्दरधारिणं सदा ॥ ८.४२ ॥
Sumasamba ako kay Viṣṇu, ang pumupuksa sa mga kaaway ng mga diyos, na sa maluwang Niyang dibdib nananahan si Śrī (kasaganaan). Lagi akong sumasamba sa Kanya—sa mabuting tagapamahala, sa pinakamataas na kanlungan ng mga sumusunod sa wastong asal; kay Trivikrama, tagapasan ng Mandara.
Verse 43
दामोदरं रञ्जितभूतलं धिया यशोऽंशुशुभ्रं भ्रमराङ्गसप्रभम् । धराधरं नरकरिपुं पुरुष्टुतं नमामि विष्णुं शरणं जनार्दनम् ॥ ८.४३ ॥
Sumasamba ako kay Viṣṇu—si Janārdana, ang kanlungan—si Dāmodara, na sa Kanyang layon ay pinasaya ang daigdig; ang Kanyang katanyagan ay maningning na parang sinag; ang Kanyang katawan ay kumikislap na maitim na gaya ng bubuyog; ang tagapagtaguyod ng lupa; kaaway ni Naraka; at pinupuri ng mga tao.
Verse 44
त्रिधा स्थितं तिग्मरथाङ्गपाणिनं नयस्थितं तृप्तमनुत्तमैर्गुणैः । निःश्रेयसाख्यं क्षपितेतरं गुरुं नमामि विष्णुं पुरुषोत्तमं त्वहम् ॥ ८.४४ ॥
Sumasamba ako kay Viṣṇu, ang Puruṣottama—na nakatatag sa tatlong anyo, at may hawak na matalim na diskong (cakra) sa Kanyang kamay. Siya’y nananatili sa wastong asal, at ganap na nasisiyahan sa mga katangiang walang kapantay. Siya ang tinatawag na Niḥśreyasa, ang sukdulang kabutihan; ang kagalang-galang na Guro na pumupuksa sa mga hadlang, ang marangal na patnubay.
Verse 45
महावराहो हविषाम्बुभोजनो जनार्दनो मे हितकृच्छितीमुखः । क्षितीधरो मामुदधिक्शयो महान् स पातु विष्णुः शरणार्थिनं तु माम् ॥ ८.४५ ॥
Nawa’y ingatan ako ni Viṣṇu—Siya ang Dakilang Baboy-Damo (Mahāvarāha), tumatanggap at tumatamasa ng mga handog na havis at ng tubig; si Janārdana, ang aking tagapagkalinga, na ang mukha ay ang Daigdig; ang tagapasan ng Daigdig, ang dakilang kanlungan sa gitna ng karagatan—nawa’y si Viṣṇu ang magtanggol sa akin na humingi ng pag-ampon.
Verse 46
मायाततं येन जगत्त्रयं कृतं यथाग्निनैकेन ततं चराचरम् । चराचरस्य स्वयमेव सर्वतः स मेऽस्तु विष्णुः शरणं जगत्पतिः ॥ ८.४६ ॥
Nawa’y si Viṣṇu—Panginoon ng sanlibutan—ang maging kanlungan ko: sa pamamagitan ng Kanyang māyā nalikha ang tatlong daigdig, gaya ng iisang apoy na lumalaganap sa lahat ng gumagalaw at di-gumagalaw; at Siya, sa Kanyang sarili, ay nasa lahat ng dako sa buong may-kilos at walang-kilos.
Verse 47
भवे भवे यश्च ससर्ज कं ततो जगत् प्रसूतं सचराचरं त्विदम् । ततश्च रुद्रात्मवति प्रलीयतेऽन्वतो हरिर्विष्णुहरस्तथोच्यते ॥ ८.४७ ॥
Sa bawat pag-ikot ng pag-iral, Siya ang nagluwal ng sanlibutang ito—ang buong nilikha, gumagalaw man o di-gumagalaw; at pagkaraan, ito’y nalulusaw sa kalikasan na ang Rudra ang ubod. Kaya Siya rin ay tinatawag na Hari—Viṣṇu—Hara.
Verse 48
खात्मेन्दुपृथ्वीपवनाग्निभास्कराः जलं च यस्य प्रभवन्ति मूर्त्तयः । स सर्वदा मे भगवान् सनातनो ददातु शं विष्णुरचिन्त्यरूपधृक् ॥ ८.४८ ॥
Nawa’y ang walang-hanggang Panginoong Viṣṇu—na may mga anyong di-mawari—ay laging magbigay sa akin ng kagalingan: mula sa Kanyang mga nahahayag na anyo nagmumula ang kalawakan, ang ātman (sarili), ang buwan, ang lupa, ang hangin, ang apoy, ang araw, at pati ang tubig.
The text develops a comparative ethics of harm: it argues that moral evaluation should consider both visible and invisible forms of violence involved in sustaining a household. Through the dharmavyādha’s refusal to eat at Mātaṅga’s home, the chapter instructs that consumption and ritual practice require scrutiny of unintended killing (e.g., small creatures in water and grain processing) and emphasizes regulated conduct—truthfulness, hospitality, śrāddha, and the pañca-mahāyajñas—as a framework for minimizing harm while fulfilling social obligations.
The chapter specifies recurring ritual timing rather than a named season: śrāddha is performed “sadā parvaṇi parvaṇi” (on parvan days, i.e., festival/observance junctions in the lunar calendar). It also notes a long duration marker for the hunter’s life (“caturvarṣasahasrikam,” four thousand years) as narrative chronology, not a ritual schedule.
Environmental stewardship appears indirectly through the ethics of food and livelihood: the narrative foregrounds ‘hidden’ ecological harm (jalajantu and other small life forms affected by grain and water use) and frames ethical living as minimizing total injury across ecosystems. The concluding movement to Puruṣottama and the Viṣṇu-stotra further place Earth (kṣmā/kṣiti) under cosmic protection, aligning devotion with the safeguarding of terrestrial stability.
The narrative references the dharmavyādha and his son Arjunaka, his daughter Arjunakī, Mātaṅga and Mātaṅga’s son Prasanna, and invokes Brahmā as the originator of the pañca-mahāyajñas and the creation of plants for sacrificial and sustenance purposes. No explicit royal genealogy is developed here beyond the general mention of a “nṛpa” in the hunter’s earlier context.