Adhyaya 22

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । शृणुध्वं द्विजशार्दूला यथावत्कथयामि वः । स्नापयित्वा जगन्नाथं तथा गंधैर्विलिप्य च । पूजयित्वा तुलस्या तु भूषयित्वा च भूषणैः

Sinabi ni Śrī Prahlāda: “Makinig kayo, O mga Brāhmaṇa na tulad ng tigre; isasalaysay ko sa inyo nang wasto. Pagkatapos paliguan si Jagannātha at pahiran Siya ng mababangong unguwento; at sambahin Siya sa Tulasī, at bihisan ng mga palamuti….”

Verse 2

नैवेद्येन च सन्तर्प्य तथा नीराजनादिभिः । दुर्वाससं तथा पूज्य पुंडरीकाक्षमेव च

At dapat Siyang bigyang-lugod sa pamamagitan ng handog na pagkain (naivedya), gayundin sa nīrājana (ārati) at mga kaugnay na ritwal; at sambahin din si Durvāsas, at gayundin si Puṇḍarīkākṣa, ang Panginoong may matang-lotus.

Verse 3

अनंतं वैनतेयादीन्भक्त्या सम्पूज्य मानवः । दद्याद्दानं स्वशक्त्या च वित्तशाठ्यविवर्जितः

Pagkatapos sambahin nang may debosyon si Ananta at si Vainateya (Garuda) at ang iba pa, ang tao ay dapat magbigay ng kawanggawa ayon sa kaya, na walang panlilinlang hinggil sa yaman.

Verse 4

दीनांधकृपणांस्तत्र तर्पयेच्च समाश्रितान्

Doon ay nararapat ding magpakain at magbigay-kasiyahan sa mga dukha, bulag, at salat—yaong mga sumilong at umaasa.

Verse 5

रुक्मिणीं च ततो गच्छेद्विदर्भतनयां नरः । उपहृत्योपहारांश्च बलिभिर्गंधदीपकैः

Pagkatapos, ang tao’y dapat lumapit kay Rukmiṇī, anak na dalaga ng Vidarbha, na may dalang mga handog—kalakip ang bali, mga pabango, at mga ilawan.

Verse 6

पीडयंति ग्रहास्तावद्व्याधयोऽभिभवंति च । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

Hangga’t sa Panahong Kali, kung ang tao’y hindi tumitingin nang may debosyon at hindi sumisilong sa minamahal ni Kṛṣṇa (Rukmiṇī), ang mga planeta’y nagpapahirap at ang mga sakit ay nananaig.

Verse 7

उपसर्गभयं तावद्दुःखं च भूतसंभवम् । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

Hangga’t sa Panahong Kali, kung ang tao’y hindi tumitingin nang may debosyon sa minamahal ni Kṛṣṇa (Rukmiṇī), mananatili siyang saklaw ng takot sa mga kapahamakan at ng pagdurusang dulot ng masasamang espiritu at di-nakikitang puwersa.

Verse 8

भवेद्दरिद्री दुःखी च तावद्वै परयाचकः । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

Hangga’t sa Panahong Kali, kung ang tao’y hindi tumitingin nang may debosyon sa minamahal ni Kṛṣṇa (Rukmiṇī), siya’y nagiging dukha at punô ng dalamhati—umaasa sa iba at napipilitang mamalimos.

Verse 9

तावन्मृतप्रजा नारी दुर्भाग्या दुःखसंयुता । भक्त्या न पश्यति यदा नारीकृष्णप्रियां तथा

Hangga’t hindi pa niya, sa debosyon, namamasdan si Rukmiṇī—ang minamahal ni Kṛṣṇa—gayon katagal nananatiling malaswa ang babae, kalakip ang dalamhati at salat sa anak na buhay.

Verse 10

तावच्छत्रुभयं पुंसां गृहभंगं च मूर्खता । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

Sa Panahong Kali, hangga’t hindi pa namamasdan ng lalaki sa debosyon si Rukmiṇī—ang minamahal ni Kṛṣṇa—nananatili sa mga tao ang takot sa kaaway, pagguho ng tahanan, at kamangmangan dahil sa pagkalito.

Verse 11

संपूज्य क्रृष्णं विधिवद्रुक्मिणीं पूजयेत्ततः । स्नापयेद्दधिदुग्धाभ्यां मधुशर्करया तथा

Pagkaraang sambahin si Kṛṣṇa ayon sa wastong ritwal, sambahin naman si Rukmiṇī; at paliguan (ang banal na anyo) ng yogurt at gatas, gayundin ng pulot at asukal.

Verse 12

घृतेन विविधैर्गन्धैस्तथैवेक्षुरसेन च । तीर्थोदकेन संस्नाप्य सर्वान्कामानवाप्नुयात्

Paliguan (ang banal na anyo) ng ghee, ng sari-saring pabango, gayundin ng katas ng tubo; at pagkatapos ay paliguan ng banal na tubig-tīrtha—makakamtan niya ang lahat ng ninanais.

Verse 13

एवं यः स्नापये द्देवीं रुक्मिणीं क्रृष्णवल्लभाम् । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिदिह लोके परत्र च

Kaya nito, ang sinumang nagpapaligo sa Diyosa na si Rukmiṇī—ang minamahal ni Kṛṣṇa—ay walang anumang mahirap makamtan, sa daigdig na ito man o sa kabilang buhay.

Verse 14

श्रीखण्डकुंकुमेनैव तथा मृगमदेन च । विलेपयेदपुत्रस्तु स पुत्रं लभते धुवम्

Sa pagpapahid (sa Diyosa) ng paste ng sandalwood at kuṅkuma, at pati na rin ng musk, ang taong walang anak na lalaki ay tiyak na magkakamit ng anak na lalaki.

Verse 15

सदा स भोगी भवति रूपवाञ्जनपूजितः । पूजयेन्मालतीपुष्पैः शतपत्रैः सुगन्धिभिः

Siya’y laging magiging tagapagtamasa ng kasaganaan at ginhawa—kaaya-aya ang anyo at iginagalang ng mga tao—kapag sumamba siya gamit ang mga bulaklak na mālatī at mababangong bulaklak na may sandaang talulot (lotus/rosas).

Verse 16

करवीरैर्मल्लिकाभिश्च चम्पकैस्तु विशेषतः । कमलैर्वारिसंभूतैः केतकीभिश्च पाटलैः

Dapat sambahin (ang Diyosa) sa pamamagitan ng mga bulaklak na karavīra (oleander), mallikā (sampagita/jasmine), at lalo na ng campaka; at gayundin ng mga lotus na isinilang sa tubig, mga bulaklak na ketakī, at mga bulaklak na pāṭalā.

Verse 17

धूपेनागुरुणा चैव पूजयेद्गौग्गु लेन च । वस्त्रैः सुकोमलैः शुभ्रैर्नानादेशसमुद्भवैः

Dapat sambahin sa pamamagitan ng insenso at mabangong aguru, at pati guggulu; at maghandog ng mga kasuotang puti, napakalambot, at nagmula sa iba’t ibang lupain.

Verse 18

भक्त्या संछाद्य वैदर्भीं रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम् । भूषणैर्भूषयेद्देवीं मणिरत्न समन्वितैः

Sa debosyon, matapos bihisan si Rukmiṇī—ang prinsesa ng Vidarbha, minamahal ni Kṛṣṇa—dapat palamutian ang Diyosa ng mga alahas na may mga hiyas at mamahaling bato.

Verse 19

तस्मिन्कुले नाऽसुखः स्यान्नाऽधर्मो नाऽधनस्तथा । नाऽपुत्रो न विकर्मस्थः कितवो नीचसेवकः

Sa angkang iyon ay walang pagdurusa, walang kawalang-dharma, at walang karalitaan; walang pagkawalang-anak, walang gumagawa ng ipinagbabawal, walang sugarol, at walang alipin na naglilingkod sa mga hamak.

Verse 20

यैः पूजिता जगन्माता रुक्मिणी मानवैः कलौ । नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्याद्यैर्देवी मे प्रीयतामिति । तांबूलं च सकर्पूरं भावेन विनिवेदयेत्

Sa panahon ng Kali, yaong mga taong sumasamba kay Jagad-mātā Rukmiṇī sa pamamagitan ng naivedya—mga pagkain, matatamis, at iba pa—na nananalangin, “Nawa’y malugod sa akin ang Diyosa,” ay dapat ding maghandog ng nganga na may kamper, nang may taos-pusong debosyon.

Verse 21

गृहीत्वा च फलं शुभ्रं ह्यक्षतैश्च समन्वितम् । मन्त्रेणानेन वै विप्रा ह्यर्घ्यं दद्याद्विधानतः

Kumuha ng isang maliwanag at dalisay na bunga, kasama ang akṣata (bigas na buo), O mga brāhmaṇa; ayon sa wastong tuntunin, maghandog ng arghya sa pamamagitan ng sumusunod na mantra.

Verse 22

कृष्णप्रिये नमस्तुभ्यं विदर्भाधिपनंदिनि । सर्वकामप्रदे देवि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते

O minamahal ni Kṛṣṇa, pagpupugay sa iyo; O anak ng hari ng Vidarbha, pagpupugay. O Diyosa, tagapagkaloob ng lahat ng ninanais, tanggapin ang arghya na ito; pagpupugay sa iyo.

Verse 23

आरार्तिकं ततः कुर्याज्ज्वलन्तं भावनान्वितः । नीराजनं प्रकर्तव्यं कर्पूरेण विशेषतः

Pagkatapos, na may debosyon at pagninilay, isagawa ang nagliliyab na ārārtika; at gawin din ang nīrājana, lalo na gamit ang kamper.

Verse 24

शंखे कृत्वा तु पानीयं भ्रामयेद्भावसंयुतः । भ्रामयित्वा च शिरसा धारणीयं विशुद्धये

Maglagay ng tubig sa kabibe ng sankha at iwasiwas ito nang may debosyon; matapos iwasiwas, idampi o ilagay sa ulo para sa paglilinis.

Verse 25

दण्डवत्प्रणमेद्भूमौ नमः कृष्णप्रियेति च । विप्रपत्नीश्च विप्रांश्च पूजयेच्छक्तितो द्विजाः

Magpatirapa sa lupa sa ganap na pagpapatirapa (daṇḍavat) at sabihin: “Pagpupugay, O minamahal ni Kṛṣṇa.” At ayon sa kakayahan, O mga dalawang-ulit na isinilang, parangalan ang mga asawa ng brāhmaṇa at ang mga brāhmaṇa mismo.

Verse 26

ग्रीवासूत्रकसिन्दूरैर्वासोभिः कञ्चुकैस्तथा । सुगन्धकुसुमैरर्च्य कुंकुमेन विलिप्य च

Sambahin (ang Panginoon) sa pamamagitan ng mga palamuting pang-leeg at sindūra (pulang bermilyon), ng mga kasuotan at kancuka (pang-itaas); at matapos maghandog ng mababangong bulaklak, pahiran din (ang diyos) ng kuṅkuma (pastang saffron).

Verse 27

कौसुंभकैः कज्जलेन तांबूलेन च तोषयेत् । भक्ष्यैर्भोज्यैमोदकैश्च इक्षुभिर्मधुसर्पिभिः

Pasayahin (ang Panginoon) sa mga handog na kulay kausumbha, sa kajjala (kohl) at sa tāmbūla (nganga); at sa mga pagkaing nginunguya at kinakain—modaka, tubo, pulot at ghee.

Verse 28

प्रीतो भवति देवेशो रुक्मिण्या सह केशवः । विशेषतः फलानीह दातव्यानि द्विजोत्तमाः

Sa ganitong paraan, si Keśava—Panginoon ng mga deva—kasama si Rukmiṇī ay nalulugod. Kaya, O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, lalo na ang mga prutas ay dapat ihandog dito.

Verse 29

उन्मत्तकं ततो देवं द्वारपालं प्रपूजयेत् । स्नापयित्वा सुगन्धेन कुंकुमेन विलिप्य च

Pagkaraan nito, marapat na sambahin nang wasto ang banal na tagapagbantay ng tarangkahan na si Unmattaka; paliguan siya ng mababangong sangkap at pahiran din ng paste ng saffron (kunkuma).

Verse 30

धूपेन धूपयित्वा तु पुष्पाद्यैः संप्रपूजयेत । नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्यैश्च मांसेन सुरया तथा

Matapos maghandog ng insenso, sambahin nang ganap sa pamamagitan ng mga bulaklak at iba pa; at mag-alay ng naivedya—mga pagkaing nginunguya at kinakain—pati karne at gayundin alak (surā).

Verse 31

प्रभूतबलिभिश्चैव पिष्टेन विविधेन च । योगिनीनां चतुःषष्टिं तस्मिन्पीठे प्रपूजयेत्

Sa masaganang mga handog na bali, at sa iba’t ibang paghahandang paste ng harina, sambahin ang animnapu’t apat na Yoginī sa banal na pīṭha (luklukan/dambana) na yaon.

Verse 32

अर्चयेद्धरसिद्धिं च क्षेत्रपालं च सर्वशः । विरूपस्वामिनीं तत्र तथा वै सप्तमातरः

Sambahin sa pamamagitan ng arcanā si Dharasiddhi, at gayundin ang Kṣetrapāla sa lahat ng paraan; at doon din, sambahin si Virūpasvāminī at ang Pitong Ina (Saptamātṛ).

Verse 33

अष्टमूर्तीः कृष्णपत्नीः पीठे तस्मिन्प्रपूजयेत् । रुक्मिणीं सत्यभामां च शुभां जांबवतीं तथा

Sa pīṭha na yaon, sambahin ang walong anyo ng mga kabiyak ni Kṛṣṇa—sina Rukmiṇī, Satyabhāmā, Śubhā, at gayundin si Jāmbavatī.

Verse 34

मित्रविन्दां च कालिन्दीं भद्रां नाग्नजितीं तथा । अष्टमीं लक्ष्मणां तत्र पूजयेत्कृष्णवल्लभाः

At (dapat sambahin) sina Mitravindā, Kālindī, Bhadrā, at gayundin si Nāgnajitī; at doon ay sambahin si Lakṣmaṇā bilang ikawalo—ang mga minamahal na reyna ni Śrī Kṛṣṇa.

Verse 35

एताः संपूज्य विधिवत्संतर्प्य दधिपायसैः । गीतवादित्रघोषेण दीपैर्जागरणेन च

Matapos silang sambahin nang wasto ayon sa ritwal at pasiyahin sa dadhi (maasim na gatas) at payasa (matamis na lugaw sa gatas), (ipagdiwang) sa alingawngaw ng awit at tugtugin, sa mga ilawan, at sa pagpupuyat na magdamag.

Verse 36

पुत्र पौत्रसमायुक्तो धनधान्यसमन्वितः । सर्वान्कामानवाप्नोति तस्य विष्णुः प्रसीदति

Ang taong iyon ay pagpapalain ng mga anak at apo, at pagkakalooban ng yaman at ani; matatamo niya ang lahat ng ninanais, at si Śrī Viṣṇu ay magiging mapagpala sa gayong deboto.

Verse 37

किं तस्य वहुदानैस्तु किं व्रतैर्नियमैस्तथा । येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

Ano pa ang kailangan ng maraming kawanggawa, o ng mga panata at disiplina, para sa nakakita na kay Jagad-mātā Rukmiṇī, ang minamahal ni Śrī Kṛṣṇa?

Verse 38

किं यज्ञैर्बहुभिस्तस्य संपूर्णवरदक्षिणैः । येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

Ano pa ang kailangan ng maraming yajña na ganap at may dakṣiṇā na marangal, para sa nakakita na kay Jagad-mātā Rukmiṇī, ang minamahal ni Śrī Kṛṣṇa?

Verse 39

तेन दत्तं हुतं तेन जप्तं तेन सनातनम् । येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

Para sa taong iyon, ganap ang pag-aalay ng kawanggawa; ganap ang paghahandog sa apoy; at ganap ang walang-hanggang japa—sapagkat nasilayan niya si Jagad-mātā Rukmiṇī, ang minamahal ni Kṛṣṇa.

Verse 40

हेलया तेन संप्राप्ताः सिद्धयोऽष्टौ न संशयः । गत्वा द्वारवतीं येन दृष्टा केशववल्लभा

Kahit nang may kagaanan, natatamo ng taong iyon ang walong siddhi—walang pag-aalinlangan—yaong nagpunta sa Dvāravatī at nasilayan ang minamahal ni Keśava (Rukmiṇī).

Verse 41

सफलं जीवितं तस्य सफलाश्च मनोरथाः । कलौ कृष्णपुरीं गत्वा दृष्ट्वा माधववल्लभाम्

Mapagpala at may bunga ang buhay ng taong iyon, at natutupad ang mga hangarin ng puso—yaong sa panahon ng Kali ay pumupunta sa lungsod ni Kṛṣṇa at nasilayan ang minamahal ni Mādhava (Rukmiṇī).

Verse 42

देव राज्येन किं तस्य तथा मुक्तिपदेन च । न दृष्टा चेज्जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

Ano ang saysay sa taong iyon ng paghahari sa gitna ng mga deva, o maging ng kalagayan ng moksha, kung hindi pa niya nasilayan si Jagad-mātā Rukmiṇī, ang minamahal ni Kṛṣṇa?

Verse 43

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रुक्मिणी कृष्णवल्लभा । सदाऽर्चनीया मनुजैर्द्रष्टव्या सर्वकामदा

Kaya nga, sa buong pagsisikap, dapat laging sambahin ng mga tao si Rukmiṇī—ang minamahal ni Kṛṣṇa—at hanapin ang kanyang darśana, sapagkat siya ang nagkakaloob ng lahat ng ninanais.

Verse 45

स्नानगन्धादि वस्त्रैस्तु प्रभूतबलिभिस्तथा । गीतवादित्रघोषेण दीपजागरणेन च । तोषिता भीष्मकसुता सर्वान्कामान्प्रयच्छति

Kapag nalugod si Rukmiṇī, anak ni Bhīṣmaka, dahil sa banal na paliligo, mga pabango at iba pang handog, mga kasuotan, saganang handog na bali, sa alingawngaw ng awit at tugtugin, at sa pagpupuyat na may mga lampara, ipinagkakaloob niya ang lahat ng minimithing layon.

Verse 46

तथा दीपोत्सवदिने चतुर्द्दश्यां समाहितः । पूजयित्वा यथाशास्त्रमीप्सितं लभते फलम्

Gayundin, sa araw ng kapistahan ng mga ilawan, sa ika-labing-apat na araw ng buwan, ang taong may payapang diwa at sumasamba ayon sa śāstra ay makakamit ang minimithing bunga.

Verse 47

माघमासे सिताष्टम्यां कन्दर्प्पजननी तु यैः । पूजिता गन्धपुष्पाद्यैरुपहारैरनेकशः । सफलं जीवितं तेषां सफलाश्च मनोरथाः

Sa maliwanag na ikawalong araw ng buwan ng Māgha, yaong sumasamba kay Kandarpajanānī—ina ni Kāma—sa pamamagitan ng pabango, mga bulaklak, at sari-saring handog, tunay na nagiging mabunga ang kanilang buhay at natutupad ang mga minimithing nasa puso.

Verse 48

द्वादश्यां चैत्रमासे तु कृष्णेन सह रुक्मिणीम् । ये पश्यंति नरा देवीं रुक्मिणीं मधुमाधवे । कृष्णेन सह गच्छन्तीं धन्यास्ते मानवा भुवि

Ngunit sa ika-labingdalawang araw ng buwan ng Caitra, ang mga taong nakakakita sa Diyosa Rukmiṇī kasama si Kṛṣṇa—si Rukmiṇī, minamahal ng Pumuksa kay Madhu—na lumalakad na kasama si Kṛṣṇa, sila ang tunay na pinagpala sa ibabaw ng daigdig.

Verse 49

पुत्रपौत्रसमायुक्ता धनधान्यसमन्विताः । जीविते व्याधिनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्

Sila’y pinagkakalooban ng mga anak at apo, may yaman at saganang ani, malaya sa karamdaman habang nabubuhay, at nakararating sa kalagayang walang pighati.

Verse 50

ज्येष्ठाष्टम्यां नरैर्यैस्तु पूजिता कुष्णवल्लभा । तेषां मनोरथावाप्तिर्जायते नात्र संशयः

Sa ikawalong tithi (Aṣṭamī) ng buwang Jyeṣṭha, ang sinumang sumasamba kay Rukmiṇī, ang minamahal ni Śrī Kṛṣṇa—tiyak na makakamtan ang ninanais; walang pag-aalinlangan.

Verse 51

तथा भाद्रपदे मासि मातुः पूजा कृता तु यैः । सर्वपापविनिर्मुक्ता यांति विष्णुपदे नराः

Gayundin, sa buwang Bhādrapada, ang sinumang nagsagawa ng pagsamba sa Ina (Devī Mātā)—malaya sa lahat ng kasalanan, sila’y tutungo sa tahanan ni Viṣṇu.

Verse 52

कार्त्तिके मासि द्वादश्यां रुक्मिणीं कृष्णसंयुताम् । ये पश्यंति नरास्तेषां न भयं विद्यते क्वचित्

Sa Dvādaśī ng buwang Kārttika, ang sinumang makakita kay Rukmiṇī na kaisa ni Kṛṣṇa—hindi na sila dinadalaw ng takot saanman.

Verse 53

यस्त्वेकत्र स्थितां पश्येद्रुक्मिणीं कृष्णसंयुताम् । सफलं जीवितं तस्य ह्यक्षया पुत्रसंततिः । अक्षयं धनधान्यं च कदा नैव दरिद्रता

Ngunit ang sinumang makakita kay Rukmiṇī na nakatayo sa isang dako kasama ni Kṛṣṇa—magiging mabunga ang kanyang buhay; hindi mapuputol ang lahi ng mga anak; di mauubos ang yaman at pagkain; at hindi darating ang karalitaan.

Verse 54

य एवं रुक्मिणीं पश्येत्पूजयेत्कृष्णवल्लभाम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

Kaya nga, ang sinumang makakita kay Rukmiṇī at sumamba sa minamahal ni Kṛṣṇa—malaya sa lahat ng kasalanan, siya’y tutungo sa daigdig ni Viṣṇu.

Verse 55

यः स्नायात्सर्वतीर्थेषु दानं शक्त्या ददाति यः । तस्य पुण्यफलं चैव लोके यज्जायते द्विजाः । कथितं तदशेषेण कलौ कृष्णस्य संस्थितौ

O mga brāhmaṇa, ang sinumang maligo sa lahat ng banal na tīrtha at magbigay ng kawanggawa ayon sa kanyang kakayahan, ang kabutihang-loob at bunga nito sa mundong ito ay naipahayag nang ganap, kaugnay ng pananatili ni Kṛṣṇa sa Kali-yuga.

Verse 56

द्वारावतीं विना विप्रा मुक्तिर्न प्राप्यते कलौ । पुराणसंहितामेतां कृतवान्बलिबन्धनः । ददौ स तु प्रसादेन पूर्वं मह्यं द्विजोत्तमाः

O mga brāhmaṇa, sa Kali-yuga ay hindi nakakamtan ang mokṣa kung wala ang Dvārāvatī (Dvārakā). Ang kalipunang Purāṇa na ito ay binuo ni Balibandhana (Viṣṇu, ang nagbigkis kay Bali), at noong una’y ipinagkaloob niya ito sa akin sa pamamagitan ng biyaya, o pinakamainam sa mga dwija.

Verse 57

इहार्थे च पुरा प्रोक्तं इतिहासो द्विजोत्तमाः । प्रद्युम्नेन सुसंवादे मार्कण्डेन महात्मना

O pinakamainam sa mga dwija, kaugnay nito ay may isang sinaunang banal na salaysay na minsang ipinahayag—sa isang napakainam na pag-uusap nina Pradyumna at ng dakilang-may-diwa na si Mārkaṇḍeya na ṛṣi.