Adhyaya 36

Verse 1

नारद उवाच । अतः परं किमभवत्तन्मे कथय सुव्रत । पूर्वं च तदशेषेण शंस मे वदताम्बर

Sinabi ni Nārada: “Ano ang nangyari pagkatapos nito? Isalaysay mo sa akin, O may dakilang panata. At ikuwento mo rin nang ganap ang naganap noon, O pinakamainam sa mga nagsasalita.”

Verse 2

स्थिरीभूतं च तत्स्थानं कियत्कालं वदस्व मे । केन वै रक्ष्यमाणं च कस्याज्ञा वर्तते प्रभो

“Gaano katagal nanatiling matatag ang pook na iyon? Sabihin mo sa akin. At sino nga ba ang nagbabantay rito, at sa kaninong utos ito kumikilos, O Panginoon?”

Verse 3

ब्रह्मोवाच । त्रेतातो द्वापरांतं च यावत्कलिसमागमः । तावत्संरक्षणे चैको हनूमान्पवनात्मजः

Sinabi ni Brahmā: “Mula sa yugto ng Tretā hanggang sa wakas ng Dvāpara, hanggang sa pagdating ng Kali—sa buong panahong iyon, iisa ang tagapangalaga sa pag-iingat: si Hanumān, anak ng Hangin.”

Verse 4

समर्थो नान्यथा कोपि विना हनुमता सुत । लंका विध्वंसिता येन राक्षसाः प्रबला हताः

“Walang sinumang may gayong kakayahan kung wala si Hanumān, anak ko—siya ang nagwasak sa Laṅkā at pumatay sa makapangyarihang mga rākṣasa.”

Verse 5

स एव रक्षते तत्र रामादेशेन पुत्रक । द्विजस्याज्ञा प्रवर्तेत श्रीमातायास्तथैव च

“Siya lamang ang nag-iingat doon sa utos ni Rāma, mahal kong anak. Doon umiiral ang kautusan ng mga dvija, at gayundin ang kapangyarihan ng kagalang-galang na Ina.”

Verse 6

दिनेदिने प्रहर्षोभूज्जनानां तत्र वासिनाः । पठंति स्म द्विजास्तत्र ऋग्युजुःसामलक्षणान्

Araw-araw, sumibol ang kagalakan sa mga taong naninirahan doon. Doon binibigkas ng mga dvija ang mga Veda—Ṛg, Yajus, at Sāman—kasama ang wastong mga tanda at mga tuntunin ng pag-awit.

Verse 7

अथर्वणमपि तत्र पठंति स्म दिवानिशम् । वेदनिर्घोषजः शब्दस्त्रैलोक्ये सचराचरे

Doon din ay binibigkas nila ang Atharva(veda) araw at gabi. Ang tinig na sumisilang mula sa pagbigkas ng mga Veda ay umalingawngaw sa tatlong daigdig—sa lahat ng gumagalaw at sa lahat ng nananatiling payapa.

Verse 8

उत्सवास्तत्र जायंते ग्रामेग्रामे पुरेपुरे । नाना यज्ञाः प्रवर्तंते नानाधर्मसमाश्रिताः

Doon, sa bawat nayon at sa bawat lungsod ay sumisibol ang mga pagdiriwang. Iba’t ibang yajña ang isinasagawa, na nakaugat sa sari-saring anyo ng dharma.

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच । कदापि तस्य स्थानस्य भंगो जातोथ वा न वा । दैत्यैर्जितं कदा स्थानमथवा दुष्टराक्षसैः

Si Yudhiṣṭhira ay nagsabi: Nagkaroon na ba kailanman ng pagkawasak sa banal na pook na iyon—o hindi? May panahong nasakop ba iyon ng mga Dānava, o ng masasamang Rākṣasa?

Verse 10

व्यास उवाच । साधु पृष्टं त्वया राजन्धर्मज्ञस्त्वं सदा शुचिः । आदौ कलियुगे प्राप्ते यद्दत्तं तच्छृणुष्व भोः

Si Vyāsa ay nagsabi: Mabuti ang iyong tanong, O Hari; ikaw ay laging dalisay at batid ang dharma. Ngayon pakinggan, O marangal, ang itinakda nang unang dumating ang Panahong Kali.

Verse 11

लोकानां च हितार्थाय कामाय च सुखाय च । यज्ञं च कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणु भूपते

Para sa kapakanan ng mga tao, sa katuparan ng makatuwirang mga hangarin, at sa kaligayahan, isasalaysay ko rin ang yajña; pakinggan mo ang lahat, O Hari.

Verse 12

इदानीं च कलौ प्राप्त आमो नामा वभूव ह । कान्यकुब्जाधिपः श्रीमान्धर्मज्ञो नीतितत्परः

At nang dumating na ang Panahong Kali, may isang haring nagngangalang Āmo. Siya ang maringal na panginoon ng Kānyakubja, batid ang dharma at masigasig sa matuwid na pamamahala.

Verse 13

शांतो दांतः सुशीलश्च सत्यधर्मपरायणः । द्वापरांते नृपश्रेष्ठ अनागमे कलौ युगे

Mapayapa, may pagpipigil-sa-sarili, mabuting-asal, at ganap na nakatuon sa katotohanan at dharma—O pinakadakila sa mga hari—sa pagtatapos ng Dvāpara, bago dumating ang Panahong Kali.

Verse 14

भयात्कलिविशेषेण अधर्मस्य भयादिभिः । सर्वे देवाः क्षितिं त्यक्त्वा नैमिषारण्यमाश्रिताः

Dahil sa takot—sa natatanging pangamba ng Kali at sa sindak sa adharma—iniwan ng lahat ng mga deva ang daigdig at sumilong sa Naimiṣāraṇya.

Verse 15

रामोपि सेतुबंधं हि ससहायो गतो नृप

Maging si Rāma, kasama ang kaniyang mga kapanalig, ay nagtungo sa Setu-bandha, O Hari.

Verse 16

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं हि कलौ प्राप्ते भयं लोके सुदुस्तरम् । यस्मिन्सुरैः परित्यक्ता रत्नगर्भा वसुन्धरा

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: Sa pagdating ng Kali, anong uri ng takot—na napakahirap tawirin—ang dumarating sa mundo, na dahil dito’y iniiwan ng mga deva ang hiyas-yamang Daigdig?

Verse 17

व्यास उवाच । शृणुष्व कलिधर्मास्त्वं भविष्यंति यथा नृप । असत्यवादिनो लोकाः साधुनिन्दापरायणाः

Sinabi ni Vyāsa: Makinig ka, O Hari, kung paano magiging ang mga gawi ng Kali. Ang mga tao’y magiging mapagsinungaling at magiging masugid sa paglibak sa mga banal at matuwid.

Verse 18

दस्युकर्मरताः सर्वे पितृभक्तिविवर्जिताः । स्वगोत्रदाराभिरता लौल्यध्यानपरायणाः

Lahat ay mahuhumaling sa gawain ng mga tulisan, salat sa paggalang sa mga ninuno; mahigpit na nakakapit sa mga babae ng sariling angkan, at lubos na nalulunod sa pag-iisip na inuudyukan ng pabagu-bagong kasakiman.

Verse 19

ब्रह्मविद्वेषिणः सर्वे परस्परविरोधिनः । शरणागतहंतारो भविष्यंति कलौ युगे

Lahat ay magiging mapoot sa Brahman at sa kaayusang Vedic, magkakagalit sa isa’t isa; at sa yugto ng Kali ay papatayin pa maging ang mga lumalapit na humihingi ng kanlungan.

Verse 20

वैश्याचाररता विप्रा वेदभ्रष्टाश्च मानिनः । भविष्यंति कलौ प्राप्ते संध्यालोपकरा द्विजाः

Pagdating ng Kali, ang mga brāhmaṇa’y malulugod sa asal ng mga mangangalakal, lilihis sa Veda, magiging mapagmataas, at—bagaman dalawang-ulit na isinilang—papabayaan ang mga ritong Sandhyā.

Verse 21

शांतौ शूरा भये दीनाः श्राद्धतर्पणवर्जिताः । असुराचारनिरता विष्णुभक्तिविवर्जिताः

Matapang sa panahon ng kapayapaan ngunit duwag sa panganib, tatalikuran nila ang śrāddha at tarpaṇa; mahuhumaling sa asal-asuriko at mawawalan ng debosyon kay Viṣṇu.

Verse 22

परवित्ताभिलाषाश्च उत्कोच ग्रहणे रताः । अस्नातभोजिनो विप्राः क्षत्रिया रणवर्जिताः

Hahangarin nila ang yaman ng iba at ikalulugod ang pagtanggap ng suhol; ang mga brāhmaṇa’y kakain nang hindi naliligo, at ang mga kṣatriya’y iiwas sa larangan ng digmaan.

Verse 23

भविष्यंति कलौ प्राप्ते मलिना दुष्टवृत्तयः । मद्यपानरताः सर्वेप्यया ज्यानां हि याजकाः

Pagdating ng Panahong Kali, magiging marumi at masama ang asal ng mga tao; lahat ay mahuhumaling sa pag-inom ng alak, at magpapari pa maging para sa mga di-karapat-dapat sa paghahandog.

Verse 24

भर्तृद्वेषकरा रामाः पितृद्वेषकराः सुताः । भ्रातृद्वेषकराः क्षुद्रा भविष्यंति कलौ युगे

Sa yugto ng Kali, ang mga babae’y magiging mapoot sa kanilang asawa; ang mga anak na lalaki’y mapopoot sa kanilang ama; at ang makikitid ang isip ay mapopoot sa kanilang mga kapatid.

Verse 25

गव्यविक्रयिणस्ते वै ब्राह्मणा वित्ततत्पराः । गावो दुग्धं न दुह्यंते संप्राप्ते हि कलौ युगे

Tunay, sa yugto ng Kali ang mga brāhmaṇa ay magiging nagtitinda ng baka at nakatuon sa yaman; at ang mga baka’y hindi na magbibigay ng gatas gaya ng dati.

Verse 26

फलंते नैव वृक्षाश्च कदाचिदपि भारत । कन्याविक्रय कर्त्तारो गोजाविक्रयकारकाः

O Bhārata, may mga panahong ang mga puno’y hindi mamumunga; at magkakaroon ng mga nagbebenta ng mga dalaga, at ng mga nakikipagkalakalan sa pagbebenta ng mga baka at maging ng mga bata.

Verse 27

विषविक्रयकर्त्तारो रसविक्रयकारकाः । वेदविक्रयकर्त्तारो भविष्यंति कलौ युगे

Sa yugto ng Kali, magkakaroon ng mga nagbebenta ng lason, mga nakikipagkalakalan sa mga katas at kalayawan, at maging ng mga nagbebenta ng mismong Veda.

Verse 28

नारी गर्भं समाधत्ते हायनैकादशेन हि । एकादश्युपवासस्य विरताः सर्वतो जनाः

Sa Panahon ng Kali, ang babae’y maglilihi kahit labing-isang taong gulang; at sa lahat ng dako, tatalikuran ng mga tao ang banal na pag-aayuno sa Ekādaśī.

Verse 29

न तीर्थसेवनरता भविष्यंति च वाडवाः । बह्वाहारा भविष्यंति बहुनिद्रासमाकुलाः

Ang mga babae’y hindi na malulugod sa paglilingkod at pagdalaw sa mga banal na tīrtha; magiging labis sa pagkain at malulunod sa labis na pagtulog.

Verse 30

जिह्मवृत्तिपराः सर्वे वेदनिंदापरायणाः । यतिनिंदापराश्चैव च्छद्मकाराः परस्परम्

Ang lahat ay mahuhumaling sa baluktot na asal, masigasig sa paglibak sa mga Veda; gayundin sa paghamak sa mga yati (ascetic), at maglilinlang sa isa’t isa sa pamamagitan ng pagkukunwari at pagbabalatkayo.

Verse 31

स्पर्शदोषभयं नैव भविष्यति कलौ युगे । क्षत्रिया राज्यहीनाश्च म्लेच्छो राजा भविष्यति

Sa Panahon ng Kali, mawawala ang takot sa karumihan dahil sa di-wastong paghipo o pakikisalamuha; ang mga kṣatriya’y mawawalan ng paghahari, at isang mleccha ang magiging hari.

Verse 32

विश्वासघातिनः सर्वे गुरुद्रोहरतास्तथा । मित्रद्रोहरता राजञ्छिश्नोदरपरायणाः

Ang lahat ay magiging taksil sa tiwala, at masisiyahan sa pagtataksil sa guru; magtataksil din sila sa mga kaibigan, O Hari, na ang hangad lamang ay pita at ang tiyan.

Verse 33

एकवर्णा भविष्यंति वर्णाश्चत्वार एव च । कलौ प्राप्ते महाराज नान्यथा वचनं मम

Magiging iisa ang (nalilitong) kaayusang panlipunan, bagama’t binabanggit ang apat na varṇa; pagdating ng Kali, O dakilang hari, hindi magiging iba ang aking salita.

Verse 34

एतच्छ्रुत्वा गुरोरेव कान्यकुब्जाधिपो बली । राज्यं प्रकुरुते तत्र आमो नाम्ना हि भूतले

Nang marinig niya ito mula sa sarili niyang guru, ang makapangyarihang panginoon ng Kānyakubja ay nagtatag ng paghahari roon sa lupa—ang haring nagngangalang Āma.

Verse 35

सार्वभौमत्वमापन्नः प्रजापालनतत्परः । प्रजानां कलिना तत्र पापे बुद्धिरजायत

Nang makamtan niya ang pangkalahatang paghahari at maging masigasig sa pag-iingat sa mga nasasakupan, doon—sa impluwensiya ni Kali—ang isipan ng mga tao’y napaling sa kasalanan.

Verse 36

वैष्णवं धर्ममुत्सज्य वौद्धधर्ममुपागताः । प्रजास्तमनुवर्तिन्यः क्षपणैः प्रतिबोधिताः

Tinalikuran nila ang Vaiṣṇava dharma at tinanggap ang Bauddha dharma; at ang mga tao’y sumunod sa kanya, na tinuruan at nahikayat ng mga kṣapaṇa, mga mapag-urong na sektaryo.

Verse 37

तस्य राज्ञो महादेवी मामानाम्न्यतिविश्रुता । गर्भं दधार सा राज्ञो सर्वलक्षणसंयुता

Ang pangunahing reyna ng haring iyon—lubhang bantog, na nagngangalang Māmā—ay nagdalang-tao para sa hari, siya’y pinagkalooban ng lahat ng mapalad na palatandaan.

Verse 38

संपूर्णे दशमे मासि जाता तस्याः सुरूपिणी । दुहिता समये राज्ञ्याः पूर्णचन्द्रनिभानना

Nang ganap na ang ikasampung buwan, sa takdang panahon ay nagsilang ang reyna ng isang marikit na anak na babae, na ang mukha’y tulad ng kabilugan ng buwan.

Verse 39

रत्नगंगेति नाम्ना सा मणिमाणिक्यभूषिता । एकदा दैवयोगेन देशांतरादुपागतः

Ratnagaṅgā ang ipinangalan sa kaniya, at siya’y pinalamutian ng mga hiyas at mamahaling bato. Isang araw, sa kalooban ng tadhana, may dumating mula sa ibang lupain.

Verse 40

नाम्ना चैवेंद्रसूरिर्वै देशेस्मिन्कान्यकुब्जके । षोडशाब्दा च सा कन्या नोपनीता नृपात्मजा

At sa lupain ng Kānyakubja ay may isang tinatawag na Indrasūri. Ang anak na babae ng hari, bagaman labing-anim na taong gulang, ay hindi pa sumailalim sa banal na upanayana.

Verse 41

दास्यांतरेण मिलिता इन्द्रसूरिश्च जीविकः । शाबरीं मंत्रविद्यां च कथयामास भारत

O Bhārata, si Indrasūri—na nabubuhay sa kaniyang hanapbuhay—ay nakipagkita sa kaniya sa pamamagitan ng isang alila, at itinuro niya sa kaniya ang Śābarī na kaalamang-mantra.

Verse 42

एकचित्ताभवत्सा तु शूलिकर्मविमोहिता । ततः सा मोहमापन्ना तत्तद्वाक्यपरायणा

Dahil sa pagkahumaling sa gawang iyon, siya’y naging iisa ang isip; pagkaraan ay nalugmok siya sa pagkabighani, at naging lubos na nakatuon sa bawat salita niya.

Verse 43

क्षपणैर्बोधिता वत्स जैनधर्मपरायणा । ब्रह्मावर्ताधिपतये कुंभीपालाय धीमते

O mahal, tinuruan ng mga kṣapaṇa, siya’y naging tapat sa landas ng Jainismo; at ibinigay siya sa marunong na Kumbhīpāla, panginoon ng Brahmāvarta.

Verse 44

रत्नगंगां महादेवीं ददौ तामिति विक्रमी । मोहेरेकं ददौ तस्मै विवाहे दैवमोहितः

Kaya nga, ang matapang na hari ay ibinigay sa kanya sa pag-aasawa ang marangal na si Ratnagaṅgā; nalinlang ng tadhana, ipinagkaloob niya sa kasal ang kanyang nag-iisang kayamanan.

Verse 45

धर्मारण्यं समागत्य राजधानी कृता तदा । देवांश्च स्थापयामास जैनधर्मप्रणीतकान्

Pagdating sa Dharmāraṇya, ginawa niya iyon na kabisera; at nagtatag siya ng mga diyos na inanyuan ayon sa mga tuntunin ng doktrinang Jaina.

Verse 46

सर्वे वर्णास्तथाभूता जैन धर्मसमाश्रिताः । ब्राह्मणा नैव पूज्यंते न च शांतिकपौष्टिकम्

Sa gayon, ang lahat ng mga uri at antas ng lipunan ay kumapit sa landas ng Jainismo; hindi na pinararangalan ang mga Brahmana, at hindi rin isinasagawa ang mga ritwal para sa kapayapaan at kasaganaan.

Verse 47

न ददाति कदा दानमेवं कालः प्रवर्तते । लब्धशासनका विप्रा लुप्तस्वाम्या अहर्निशम्

Walang sinuman ang nagbibigay ng limos; ganyan umiinog ang panahon. Ang mga Brahmana, bagaman may aral at disiplina, ay nabuhay araw at gabi na walang tagapagtaguyod at walang kanlungan.

Verse 48

समाकुलितचित्तास्ते नृपमामं समाययुः । कान्यकुब्जस्थितं शूरं पाखण्डैः परिवेष्टितम्

Sa kaguluhan ng kanilang mga puso, lumapit sila sa hari—na nananatili sa Kānyakubja—bagaman matapang, siya’y napaliligiran sa lahat ng dako ng mga paksang mapagbaluktot ng pananampalataya.

Verse 49

कान्यकुब्जपुरं प्राप्य कतिभिर्वासरैर्नृप । गंगोपकण्ठे न्यवसञ्छ्रांतास्ते मोढवाडवाः

O Hari, pagdating nila sa lungsod ng Kānyakubja makalipas ang ilang araw, ang mga pagód na Moḍha na brāhmaṇa ay nanuluyan sa pampang ng banal na Gaṅgā.

Verse 50

चारैश्च कथितास्ते च नृपस्याग्रे समागताः । प्रातराकारिता विप्रा आगता नृपसंसदि

Nang maibalita ng mga espiya ng hari, dinala ang mga brāhmaṇa sa harap niya; tinawag kinaumagahan, sila’y dumating sa maharlikang kapulungan.

Verse 51

प्रत्युत्थानाभिवादादीन्न चक्रे सादरं नृपः । तिष्ठतो ब्राह्मणान्सर्वान्पर्यपृच्छदसौ ततः

Hindi ginampanan ng hari nang may paggalang ang kaugalian—ang pagtindig upang salubungin, ang pagyukod at pagbati, at iba pa. Habang nakatayo ang lahat ng brāhmaṇa, saka niya sila tinanong.

Verse 52

किमर्थमागता विप्राः किंस्वित्कार्यं ब्रुवंतु तत्

“Sa anong dahilan kayo naparito, O mga brāhmaṇa? Ano ang inyong pakay? Ipagpahayag ninyo iyon.”

Verse 53

विप्रा ऊचुः । धर्मारण्यादिहायातास्त्वत्समीपं नराधिप । राजंस्तव सुतायास्तु भर्ता कुमारपालकः

Wika ng mga brāhmaṇa: “O panginoon ng mga tao, mula sa Dharmāraṇya kami’y dumating sa iyong harapan. O Hari, ang asawa ng iyong anak na babae ay si Kumārapālaka.”

Verse 54

तेन प्रलुप्तं विप्राणां शासनं महदद्भुतम् । वर्तता जैनधर्मेण प्रेरितेनेंद्रसूरिणा

Sa pamamagitan niya, ang matagal nang itinatag na kautusan ng mga brāhmaṇa—dakila at kagalang-galang—ay nilapastangan; sapagkat siya’y namumuhay ayon sa Jain na dharma, udyok ni Indrasūri.

Verse 55

राजोवाच । केन वै स्थापिता यूयमस्मिन्मोहेरके पुरे । एतद्धि वाडवाः सर्वं ब्रूत वृत्तं यथातथम्

Wika ng hari: “Sino ang nagpatira sa inyo sa lungsod na ito ng Moheraka? Tunay, O mga Vāḍava, isalaysay ninyo sa akin ang lahat ng naganap—gaya ng tunay na pagkakaganap.”

Verse 56

विप्रा ऊचुः । काजेशैः स्थापिताः पूर्वं धर्मराजेन धीमता । कृता चात्र शुभे स्थाने रामेण च ततः पुरी

Wika ng mga brāhmaṇa: “Noon, kami’y itinatag ni Kājeśa—ang marunong na Dharmarāja. At pagkaraan, sa mapalad na pook na ito, itinatag dito ang lungsod ni Rāma.”

Verse 57

शासनं रामचंद्रस्य दृष्ट्वाऽन्यैश्चैव राजभिः । पालितं धर्मतो ह्यत्र शासनं नृपसत्तम

O pinakamainam sa mga hari, nang makita ang kautusan ni Rāmacandra, ang iba pang mga hari man ay nag-ingat at nagpanatili ng kautusang iyon dito—tapat, ayon sa dharma.

Verse 58

इदानीं तव जामाता विप्रान्पालयते न हि । तच्छ्रुत्वा विप्रवाक्यं तु राजा विप्रानथाब्रवीत्

“Ngayon, ang iyong manugang ay hindi man lamang nagtatanggol sa mga brāhmaṇa.” Nang marinig ng hari ang mga salitang binigkas ng mga brāhmaṇa, saka niya sila kinausap.

Verse 59

यांतु शीघ्रं हि भो विप्राः कथयंतु ममाज्ञया । राज्ञे कुमारपालाय देहि त्वं ब्राह्मणालयम्

“Humayo kayo agad, O mga brāhmaṇa, at sa aking utos ay ipahayag ito: ‘Ibigay mo kay Haring Kumārapāla ang tirahang-laan para sa mga brāhmaṇa.’”

Verse 60

श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्राः परं हर्षमुपागताः । जग्मुस्ततोऽतिमुदिता वाक्यं तत्र निवेदितम्

Nang marinig ang kanyang salita, ang mga brāhmaṇa ay napuspos ng dakilang galak. Pagkaraan, lubhang nagagalak, sila’y nagtungo at doon inihatid ang pahayag.

Verse 61

श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् । कुमारपाल उवाच । रामस्य शासनं विप्राः पालयिष्याम्यहं नहि

Nang marinig ng hari ang salita ng kanyang biyenan, siya’y nagsalita. Si Kumārapāla ay nagsabi: “O mga brāhmaṇa, hindi ko susundin ang kautusan ni Rāma.”

Verse 62

त्यजामि ब्राह्मणान्यज्ञे पशुहिंसापरायणान् । तस्माद्धि हिंसकानां तु न मे भक्तिर्भवेद्द्विजाः

“Tinatanggihan ko yaong mga brāhmaṇa na sa paghahandog ay nakatuon sa pagpatay ng mga hayop. Kaya, O mga dalawang-ulit-na-isinilang, wala akong paggalang sa mararahas.”

Verse 63

ब्राह्मणा ऊचुः । कथं पाखंडधर्मेण लुप्तशासनको भवान् । पालयस्व नृपश्रेष्ठ मा स्म पापे मनः कृथाः

Wika ng mga brāhmaṇa: “Paano ka, sa landas ng pākhaṇḍa, naging yaong tumalikod sa itinatag na kautusan? O pinakadakila sa mga hari, ingatan at panatilihin mo ito—huwag mong ituon ang isip sa kasalanan.”

Verse 64

राजोवाच । अहिंसा परमो धर्मो अहिंसा च परं तपः । अहिंसा परमं ज्ञानमहिंसा परमं फलम्

Wika ng hari: “Ang ahiṃsā (di-panliligalig) ang pinakamataas na dharma; ang ahiṃsā ang pinakadakilang tapas. Ang ahiṃsā ang pinakamataas na kaalaman; ang ahiṃsā ang pinakamataas na bunga.”

Verse 65

तृणेषु चैव वृक्षेषु पतंगेषु नरेषु च । कीटेषु मत्कुणाद्येषु अजाश्वेषु गजेषु च

“Sa mga damo at sa mga punò, sa mga insekto at sa mga tao; sa mga uod at sa mga nilalang na gaya ng mga surot at iba pa, sa mga kambing at kabayo, at maging sa mga elepante rin—”

Verse 66

लूतासु चैव सर्पेषु महिष्यादिषु वै तथा । जंतवः सदृशा विप्राः सूक्ष्मेषु च महत्सु च

“Sa mga gagamba at sa mga ahas, gayundin sa mga kalabaw at iba pa—magkakatulad ang mga nilalang, O mga brāhmaṇa, maging maliliit man o malalaki.”

Verse 67

कथं यूयं प्रवर्तध्वे विप्रा हिंसापरायणाः । तच्छ्रुत्वा वज्रतुल्यं हि वचनं च द्विजोत्तमाः

“Paano kayo kumikilos, O mga brāhmaṇa, na nakatuon sa pananakit? ” Nang marinig ang salitang tila kidlat, ang pinakadakila sa mga dvija (dalawang-ulit na isinilang)—

Verse 68

प्रत्यूचुर्वाडवाः सर्वे क्रोधरक्तेक्षणा दृशा

Sumagot ang lahat ng mga Vaḍavā, at sa kanilang mabangis na titig ay namula sa galit ang mga mata.

Verse 69

ब्राह्मणा ऊचुः । अहिंसा परमो धर्मः सत्यमेतत्त्वयोदितम् । परं तथापि धर्मोऽस्ति शृणुष्वैकाग्रमानसः

Wika ng mga Brāhmaṇa: “Ang ahiṃsā ang pinakamataas na dharma; tunay ang iyong sinabi. Gayunman, may isa pang dharma; makinig ka nang may iisang-tutok na isip.”

Verse 70

या वेदविहिता हिंसा सा न हिंसेति निर्णयः । शस्त्रेणाहन्यते यच्च पीडा जंतुषु जायते

“Ang karahasang itinakda ng Veda ay, ayon sa tiyak na pasya, hindi itinuturing na ‘karahasan.’ Ngunit kapag tinatamaan ng sandata ang mga nilalang at sumisilang ang sakit sa mga buhay—”

Verse 71

स एवाधर्म एवास्ति लोके धर्मविदां वर । वेदमंत्रैविहन्यंते विना शस्त्रेण जंतवः

“Iyan ang tunay na adharma sa daigdig, O pinakamainam sa mga nakaaalam ng dharma: kapag ang mga nilalang ay pinapatay nang walang sandata—sa mga mantra ng Veda lamang.”

Verse 72

जंतुपीडाकरा नैव सा हिंसा सुखदायिनी । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्

“Ang gawaing nagpapahirap sa mga nilalang ay hindi yaong ‘karahasan’ na nagdudulot ng kabutihan. Ang paggawa ng kabutihan sa kapwa ay tungo sa puṇya; ang pananakit sa kapwa ay tungo sa pāpa.”

Verse 73

वेदोदितां विधायापि हिंसां पापैर्न लिप्यते । विप्राणां वचनं श्रुत्वा पुनर्वचनमब्रवीत्

“Kahit ang karahasang itinakda at binigkas ng Veda ay isagawa, hindi nadudungisan ng kasalanan.” Nang marinig ang salita ng mga Brāhmaṇa, siya’y muling nagsalita bilang tugon.

Verse 74

राजोवाच । ब्रह्मादीनां परं क्षेत्रं धर्मारण्यमनुत्तमम् । ब्रह्मविष्णु महेशाद्या नेदानीमत्र संति ते

Sinabi ng Hari: “Ang Dharmāraṇya ang walang kapantay na kataas-taasang banal na kṣetra nina Brahmā at ng iba pa. Ngunit sina Brahmā, Viṣṇu, Maheśa, at ang iba pa ay wala rito ngayon.”

Verse 75

न धर्मो विद्यते वात्र उक्तो रामः स मानुषः । क्व वापि लंबपुछोऽसौ यो मुक्तो रक्षणाय वः

“Walang dharma na masusumpungan dito; at ang ‘Rāma’ na binabanggit ay tao lamang. At saan nga ba naroon ang may mahabang buntot na pinalaya upang kayo’y ipagtanggol?”

Verse 76

शासनं चेन्न दृष्टं वो नैव तत्पालयाम्यहम् । द्विजाः कोपसमाविष्टा ददुः प्रत्युत्तरं तदा

“Kung hindi ninyo nakita ang utos o kapangyarihan, hindi ko iyon ipatutupad.” Noon, ang mga dvija, nilamon ng galit, ay nagbigay ng kanilang sagot.

Verse 77

द्विजा ऊचुः । रे मूढ त्वं कथं वेत्थ भाषसे मदलोलुपः । स दैत्यानां विनाशाय धर्मसंरक्षणाय च

Sinabi ng mga dvija: “Hoy, mangmang! Paano mo nalalaman at nasasabi iyan, ikaw na sakim sa pagmamataas? Siya’y naroon upang lipulin ang mga Daitya at upang ingatan din ang dharma.”

Verse 78

रामश्चतुर्भुजः साक्षान्मानुषत्वं गतो भुवि । अगतीनां च गतिदः स वै धर्मपरायणः । दयालुश्च कृपालुश्च जंतूनां परिपालकः

Si Rāma—ang hayag na Panginoong apat ang bisig—ay nag-anyong tao sa lupa. Siya ang kanlungan at tunay na landas ng mga walang masandalan, laging nakatuon sa dharma; mahabagin, mapagpala, at tagapangalaga ng lahat ng nilalang.

Verse 79

राजोवाच । कुतोऽद्य वर्त्तते रामः कुतो वै वायुनंदनः । भ्रष्टाभ्रमिव ते सर्वे क्व रामो हनुमानिति

Wika ng Hari: “Saan naroon ngayon si Rāma, at saan nga ang Anak ni Vāyu? Kayong lahat ay tila nahulog mula sa mga ulap—kaya saan sina Rāma at Hanumān?”

Verse 80

परंतु रामो हनुमान्यदि वर्त्तेत सर्वतः । इदानीं विप्रसाहाय्य आगमिष्यति मे मतिः

“Ngunit kung si Rāma at Hanumān ay tunay na naroroon sa lahat ng dako, ngayo’y ito ang aking pasya: magpapatuloy ako sa tulong ng mga brāhmaṇa.”

Verse 81

दर्शयध्वं हनूमंतं रामं वा लक्ष्मणं तथा । यद्यस्ति प्रत्ययः कश्चित्स नो विप्राः प्रदर्श्यताम्

“Ipakita ninyo si Hanumān—o si Rāma, gayundin si Lakṣmaṇa. Kung may anumang patunay, O mga brāhmaṇa, ipamalas ninyo sa amin.”

Verse 82

ते च जातास्त्रिधा तात गोभूजाडालजा स्तथा । मांडलीयास्तथा चैते त्रिविधाश्च मनोरमाः

“At sila’y naging tatlong uri, mahal na giliw: ang Gobhūja, ang Āḍālaja, at gayundin ang Māṃḍalīya—kaya ang mga kaaya-ayang ito ay tatluhan.”

Verse 83

पुनरागत्य स्थानेऽस्मिन्दत्ता ग्रामास्त्रयोदश । काश्यप्यां चैव गंगायां महादानानि षोडश

Muling nagbalik sa mismong pook na ito, ipinagkaloob ang labintatlong nayon; at sa Kāśyapī at sa banal na Ilog Gaṅgā, isinagawa ang labing-anim na dakilang kaloob (mahādāna).

Verse 84

दत्तानि विप्रमुख्येभ्यो दत्ता ग्रामाः सुशोभनाः । पुनः संकल्पिता वीर षट्पंचाशकसंख्यया

Ipinagkaloob ang mga ito sa pinakadakila sa mga brāhmaṇa; mga mariringal na nayon ang inialay. At muli, O bayani, nagpasya pa ng mga kaloob—na may bilang na limampu’t anim.

Verse 85

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा जज्ञिरे वराः । सपादलक्षा वणिजो दत्ता मांडलिकाभिधाः

At tatlumpu’t anim na libong mahuhusay na Gobhūja ang lumitaw. At isang laksa at sangkapat na laksa ng mga mangangalakal ang itinalaga bilang mga nasasakupan, na tinawag sa pangalang “Māṃḍalika.”

Verse 86

तेनोक्तं वाडवाः सर्वे दर्शयध्वं हि मारुतिम् । यस्याभिज्ञानमात्रेण स्थितिं पूर्वां ददाम्यहम्

Pagkaraan ay sinabi: “Kayong lahat, O mga Vāḍava, ipakita nga si Māruti; sapagkat sa pagkakilala lamang sa kanya, ibabalik ko sa inyo ang dating kalagayan.”

Verse 87

विप्रवाक्यं करिष्यामि प्रत्ययो दर्श्यते यदि । ततः सर्वे भविष्यंति वेदधर्मपरायणाः

Gagawin ko ang ayon sa salita ng mga brāhmaṇa, kung maipapakita ang patunay. Pagkaraan, silang lahat ay magiging ganap na nakatuon sa dharma ng Veda.

Verse 88

अन्यथा जैनधर्मेण वर्त्तयध्वं हि सर्वशः । नृपवाक्यं तु ते श्रुत्वा स्वेस्वे स्थाने समागताः

“Kung hindi, sa lahat ng paraan ay mamuhay kayo ayon sa dharma ng Jaina.” Nang marinig ang utos ng hari, silang lahat ay nagbalik, bawat isa sa sariling dako.

Verse 89

वाडवः खिन्नमनसः क्रोधेनांधीकृता भुवि । निश्वासान्मुंचमानास्ते हाहेति प्रवदंति च

Ang mga vāḍava, lugmok ang loob at sa galit ay nabulag sa lupa, ay paulit-ulit na bumubuntong-hininga, sumisigaw: “Ay! Ay!”

Verse 90

दंतान्प्राघर्षयन्सर्वान्न्यपीडंश्च करैः करान् । परस्परं भाषमाणाः कथं कुर्मो वयं त्वितः

Kiniskis nila ang lahat ng ngipin at pinagdiinan ang kamay sa kamay; nag-usap-usap sila: “Ano ang gagawin natin ngayon, mula rito?”

Verse 91

मिलित्वा वाडवाः सर्वे चक्रुस्ते मंत्रमुत्तमम् । रामवाक्यं हृदि ध्यात्वा ध्यात्वा चैवांजनीसुतम्

Nagtipon ang lahat ng vāḍava at bumuo ng isang dakilang payo. Iningatan nila sa puso ang mga salita ni Rāma, at nagmuni rin sa anak ni Añjanī—si Hanumān.

Verse 92

द्विजमेलापकं चक्रुर्बाला वृद्धतमा अपि । तेषां वृद्धतमो विप्रो वाक्यमूचे शुभं तदा

Nagdaos sila ng kapulungan ng mga brāhmaṇa—maging bata man o pinakamatanda. Pagkaraan, ang pinakamatandang brāhmaṇa sa kanila ay nagsalita ng mapalad na mga salita.

Verse 93

चतुःषष्टिश्च गोत्राणामस्माकं ये द्विसप्ततिः । स्वस्वगोत्रस्यावटंका एकग्रामाभिभाषिणः

Sa amin ay may animnapu’t apat na gotra at pitumpu’t dalawa (sanga). Bawat isa’y may sariling tanda ng angkan ng kani-kaniyang gotra, at nagsasalita bilang iisang pamayanan.

Verse 94

प्रयातु स्वस्ववर्गस्य एको ह्येको द्विजः सुधीः । रामेश्वरं सेतु बंधं हनूमांस्तत्र विद्यते

Mula sa bawat pangkat, hayaang umalis ang tig-iisang marunong na brāhmaṇa—patungong Rāmeśvaram, sa Setubandha; sapagkat naroon si Hanumān.

Verse 95

सर्वे प्रयांतु तत्रैव रामपार्श्वे निरामयाः । निराहारा जितक्रोधा मायया वर्जिताः पुनः

Hayaang lahat ay pumaroon nga roon, sa piling ni Rāma, na walang karamdaman—nag-aayuno, nagwawagi sa galit, at muling itinatakwil ang daya at māyā.

Verse 96

एकाग्रमानसाः सर्वे स्तुत्वा ध्यात्वा जपंतु तम् । ततो दाशरथी रामो दयां कृत्वा द्विजन्मसु

Hayaang lahat, na may iisang-tutok na isipan, ay pumuri, magnilay, at mag-japa ng Kanya. Pagkaraan, si Dāśarathi Rāma, sa habag sa mga dalawang-ulit na isinilang…

Verse 97

शासनं च प्रदास्यति अचलं च युगेयुगे । महता तपसा तुष्टः प्रदास्यति समीहितम्

…magkakaloob Siya ng di-matitinag na kautusan, sa bawat yugto at bawat yugto. Nalugod sa dakilang tapas, ipagkakaloob Niya ang minimithi.

Verse 98

यस्य वर्गस्य यो विप्रो न प्रयास्यति तत्र वै । स च वर्गात्परित्याज्यः स्थानधर्मान्न संशयः

Ang brāhmaṇa na hindi tumutungo at hindi tumitindig kasama ng sariling pangkat ay tunay na dapat itiwalag sa pangkat na iyon; ito ang itinatag na sthāna-dharma, walang alinlangan.

Verse 99

वणिग्वृत्ते न संबंधे न विवाहे कदाचन । ग्रामवृत्ते न संबंधः सर्वस्थाने बहिष्कृताः

Sa pakikipagkalakalan ay huwag makihalubilo sa kanila, at kailanman ay huwag makipag-alyansa sa pag-aasawa. Maging sa mga gawain ng nayon ay huwag makipag-ugnayan; sa bawat dako sila’y ituring na nasa labas.

Verse 100

सभावाक्यं च तच्छ्रुत्वा तन्मध्ये वाडवः शुचिः । वाग्मी दक्षः सुशब्दश्च त्रिरवैः श्रावयन्द्विजान्

Nang marinig ang mga salitang binigkas sa kapulungan, isang dalisay na Vāḍava ang tumindig sa gitna nila—mabisa magsalita, mahusay, at malinaw ang tinig—at tatlong ulit niyang ipinahayag upang marinig ng mga dvija.

Verse 110

व्यास उवाच । न जैनधर्मे ये लिप्ता गोभुजा वणिगुत्तमाः । वृत्तिभंगभयात्तत्र मौनमेव समाचरन्

Sinabi ni Vyāsa: Yaong mahuhusay na mangangalakal—ang mga ‘gobhujas’—na hindi nakatuon sa Jain dharma, ay namuhay roon sa ganap na katahimikan, sa takot na masira ang kanilang kabuhayan.

Verse 120

शासनं भवतामस्तु रामदत्तं न संशयः । त्रयीविद्यास्तु विख्याताः सर्वे वाडवपुंगवाः

Nawa’y mapasainyo ang pamamahala at pag-iingat, na ipinagkaloob ni Rāmadatta—walang alinlangan. Ang lahat ng pinakamararangal sa mga Vāḍava ay bantog bilang mga nakaaalam ng tatluhang kaalamang Veda.

Verse 130

विप्रसंघविनाशाय दक्षिणद्वारसंस्थितः । सिंदूरपुष्पमालाभिः पूजितो गणनायकः

Nakatindig sa timog na tarangkahan upang lipulin ang lipi ng mga brāhmaṇa, ang pinuno ng mga gaṇa ay sinamba sa sindūra at mga kuwintas ng bulaklak.

Verse 140

त्यक्तस्वकीयवचना वृत्तिहीना भविष्यथ । ततस्तन्मध्यतः कश्चिच्चातुर्विद्य उवाच ह

“Tatalikdan ninyo ang sarili ninyong salita at mawawalan kayo ng ikabubuhay.” Pagkaraan, mula sa gitna nila, nagsalita ang isang dalubhasa sa apat na kaalaman.

Verse 150

देशाद्देशांतरं गत्वा वनाच्चैव वनांतरम् । तीर्थेतीर्थे कृतश्राद्धाः सुसंत सत्यव्रतपरायणाः । ते गता दूरमध्वानं हनुमद्दर्शनार्थिनः

Naglakbay sila mula sa lupain tungo sa ibang lupain, at mula sa gubat tungo sa ibang gubat; sa bawat tīrtha ay nagsagawa sila ng śrāddha. Mapayapa at nakatuon sa panatang katotohanan, tinahak nila ang mahabang daan, naghahangad ng darśana ni Hanumān.

Verse 160

येन वै दुःखिता विप्रास्तेनाहं दुःखितः कपे

O unggoy, sa anumang dahilan na nagdulot ng pagdurusa sa mga brāhmaṇa—sa dahilang iyon din ako’y nagdurusa.

Verse 170

अथवा गम्यतां विप्राश्चिरं जीव सुखी भव । वृद्धस्य वाक्यं तच्छ्रुत्वा वाडवाश्चैकमानसाः

“Kung gayon, mga brāhmaṇa, magpatuloy kayo sa inyong paglalakbay; mabuhay kayo nang matagal—maging maligaya.” Nang marinig ang salita ng matanda, ang mga Vāḍava ay nagkaisa rin ng loob.

Verse 180

चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुःशतमितात्मनाम् । ग्रामास्त्रयोदशार्चार्थं सीतापुरसमन्विताः

May apat na raang at apatnapung kaluluwang mapagpigil sa sarili; at labintatlong nayon, kasama ang Sītāpura, ay itinalaga para sa pagsamba at mga handog.

Verse 190

आंजनेयो यदास्माकं न दास्यति समीहितम् । अनाहारव्रतेनैव प्राणांस्त्यक्ष्यामहे वयम्

Kung si Āñjaneya (Hanumān) ay hindi ipagkakaloob sa amin ang aming minimithi, sa panatang pag-aayuno lamang ay isusuko namin ang aming buhay.

Verse 200

तर्जन्यग्रे द्विजश्रेष्ठा अगम्या मां विना परैः । सा सुवर्णमयी भाति यस्यां राज्ये विभीषणः

O pinakamainam sa mga dvija, sa dulo ng aking hintuturo siya’y di mararating ng iba kung wala ako. Siya’y kumikislap na wari’y ginto—yaong sa kanyang kaharian si Vibhīṣaṇa ang naghahari.

Verse 201

स्थापितो रामदेवेन सेयं लंका महापुरी । नियमस्थैः साधुवृंदैस्तीर्थयात्राप्रसंगतः

Ang dakilang lungsod na ito ng Laṅkā ay itinatag ni Panginoong Rāma; at dinadalaw at iginagalang ito ng mga pulutong ng sādhus na matatag sa mga pagtalima, sa kanilang mga paglalakbay-pananampalataya.

Verse 202

आनीय गंगासलिलं रामेशमभिषिच्य च । क्षिप्ता एते महाभारा दृश्यंते सागरांतरे

Dinala ang tubig ng Gaṅgā at pinaliguan (pinahiran) si Rāmeśa; saka itinapon ang mabibigat na pasaning ito—at nakikita sila sa kalawakan ng dagat.

Verse 203

निष्पापास्तेन संजाताः साधवस्ते दृढव्रताः । नूनं पुण्योदये वृद्धिः पापे हानिश्च जायते

Dahil sa banal na gawaing iyon, ang mga sādhu na matitibay ang panata ay naging walang kasalanan. Tunay, kapag sumisikat ang kabutihang-loob, ito’y lumalago; at ang kasalanan nama’y humihina at napapawi.

Verse 204

स्थानभ्रष्टाः कृताः पूर्वं चातुर्विद्या द्विजातयः । जीर्णोद्धारेण रामेण स्थापिताः पुनरेव हि । पूर्वजन्मनि भो विप्रा हरिपूजा कृता मया

Noon, ang mga dalawang-ulit na isinilang, bihasa sa apat na Veda, ay naalis sa kanilang nararapat na luklukan. Ngunit sa pagpapanumbalik ni Rāma sa mga gumuho, muli silang naitatag. O mga brāhmaṇa, sa dating kapanganakan ay sumamba ako kay Hari.

Verse 205

सांप्रतं निश्चला भक्तिर्भवत्सेवा हि दृश्यते । तेन पुण्यप्रभावेण तुष्टो दास्यामि वो वरम्

Sa ngayon, malinaw na nakikita ang di-natitinag na debosyon at ang paglilingkod sa inyo. Dahil sa kapangyarihan ng gayong kabutihan, nalulugod ako at ipagkakaloob ko sa inyo ang isang biyaya.

Verse 206

धन्योहं कृतकृत्योहं सुभाग्योहं धरातले । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्

Mapalad ako, at natupad ko ang dapat tupdin; pinagpala ako sa ibabaw ng lupa. Ngayon, namunga ang aking kapanganakan, at ang aking buhay ay tunay na nabuhay nang wasto.

Verse 207

यदहं ब्राह्मणानां च प्राप्तवांश्चरणांतिकम्

Sapagkat narating ko ang banal na pagdatal sa paanan ng mga brāhmaṇa.

Verse 208

व्यास उवाच । दृष्ट्वैव हनुमन्तं ते पुलकांकितविग्रहाः । सगद्गदं यथोचुस्ते वाक्यं वाक्यविशारदाः

Sinabi ni Vyāsa: Pagkakita pa lamang nila kay Hanumān, nangilabot sa banal na tuwa ang kanilang katawan. Bagaman nauutal sa damdamin ang tinig, ang mga bihasa sa pananalita ay nagsalita sa kanya ng angkop na mga salita.

Verse 18000

वृत्त्यर्थं तेन दत्ता वै ह्यनर्घ्या रत्नकोटयः । तदा ते मोढ १८००० गोभूजा

Para sa kanilang ikabubuhay, tunay ngang ipinagkaloob niya ang di-matatawarang mga koro ng hiyas. Pagkaraan, ayon sa sirang pagbasa ng teksto, binanggit ang “labingwalong libo,” kasama ang mga kaloob na baka at mga pagkakaloob ng lupa.