
Ang adhyayang ito ay nasa anyong diyalogo: tinanong ni Bhīṣma ang pantas na si Mārkaṇḍeya tungkol sa mga sumunod na pangyayari. Inilarawan ni Mārkaṇḍeya ang pitong ascetic na disiplinado ang isip, nakatuon sa dharma at yoga, nabubuhay sa matinding tapas—parang sa hangin/tubig—at pinatutuyo ang katawan sa tuloy-tuloy na pagpipigil. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa isang haring namumuhay sa kasaganaan na tulad ni Indra sa Nandana, at saka nagbalik sa kanyang tahanan. Ipinakilala ang anak na si Anūha bilang lubhang matuwid; itinalaga ng haring Vaibhrāja si Anūha sa kaharian at umalis patungong gubat upang magsagawa ng tapas sa pook ng mga ascetic. Dahil sa kanyang pagparoon, sumikat ang gubat bilang “Vibhrāja-vana,” na itinuturing na lugar na nagbibigay ng mga siddhi o tagumpay sa yoga. Itinuro rin ang paghahambing: may mga nananatiling matatag sa yogic-dharma, at may mga nalalaglag sa yoga (yogabhraṣṭa) at iniiwan ang katawan; ibinukod ang may smṛti (banal na pag-alaala/alaalang espirituwal) sa mga nalilinlang. Sumunod ang mga detalye ng lahi at pagkakakilanlan, kabilang sina Svatantra, Brahmadatta, Chidradarśī, at Sunetra—mga dalubhasa sa Veda at Vedāṅga at inuugnay sa pagpapatuloy mula sa nakaraang kapanganakan. Ang lihim na aral ay ang katatagan laban sa pagkaputol sa yoga, ang papel ng smṛti sa pagpapatuloy ng pagsulong espirituwal, at ang kabanalan ng pook-tapas na nagbubunga ng siddhi at pag-iiba ng asal.
Verse 1
भीष्म उवाच । मार्कण्डेय महाप्राज्ञ पितृभक्तिभृतां वर । किं जातं तु ततो ब्रूहि कृपया मुनिसत्तम
Sinabi ni Bhīṣma: “O Mārkaṇḍeya, dakilang pantas—pinakamainam sa mga may debosyon sa mga Pitṛ—maawaing ipahayag mo sa akin, O pinakadakila sa mga rishi, ano ang nangyari pagkatapos niyon.”
Verse 2
मार्कण्डेय उवाच । ते धर्मयोगनिरतास्सप्त मानसचारिणः । वाय्वंबुभक्षास्सततं शरीरमुपशोषयन्
Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Ang pitong rishi ay laging nakatuon sa dharma at yoga, na wari’y naglalakbay sa loob ng isipan (panloob na pagninilay). Palagi silang nabubuhay sa hangin at tubig lamang, at sa gayong tapas ay labis na pumayat at natuyo ang kanilang katawan.
Verse 3
स राजांतःपुरवृतो नन्दने मघवा इव । क्रीडित्वा सुचिरं तत्र सभार्य्यस्स्वपुरं ययौ
Ang haring iyon, napalilibutan ng mga babae sa loob ng palasyo, ay tulad ni Maghavā (Indra) na naglalaro sa Nandana; naglibang siya roon nang matagal, at pagkaraan, kasama ang kanyang reyna, bumalik sa sariling lungsod.
Verse 4
अनूहो नाम तस्यासीत्पुत्रः परमधार्मिकः । तं वैभ्राजः सुतं राज्ये स्थापयित्वा वनं ययौ
May anak siyang lalaki na ang pangalan ay Anūha, lubhang matuwid sa dharma. Si Vaibhrāja, matapos iluklok ang anak sa trono, ay nagtungo sa gubat, tinalikdan ang paghahari at tinahak ang landas ng pagtalikod.
Verse 5
तपः कर्तुं समारेभे यत्र ते सहचारिणः । स वै तत्र निराहारो वायुभक्षो महातपाः
Doon, sa pook na kinaroroonan ng kaniyang mga kasama, sinimulan niya ang pagsasagawa ng matinding tapa. Sa mismong lugar na iyon, ang dakilang asceta ay namuhay na walang pagkain, at hangin lamang ang kaniyang ikinabubuhay.
Verse 6
ततो विभ्राजितं तेन विभ्राजं नाम तद्वनम् । बभूव सुप्रसिद्धं हि योगसिद्धिप्रदायकम्
Pagkaraan, dahil sa kaniyang liwanag, ang gubat na iyon ay tinawag na “Vibhrāja.” Tunay ngang ito’y naging bantog bilang pook na nagkakaloob ng mga siddhi, ang mga kaganapan ng yoga.
Verse 7
तत्रैव ते हि शकुनाश्चत्वारो योगधर्मिणः । योगभ्रष्टास्त्रयश्चैव देहत्यागकृतोऽभवन्
Doon mismo, sa mga ibong iyon, apat ang nanatili sa disiplina ng Yoga; ngunit ang tatlo, na nalihis sa Yoga, ay dumating sa wakas sa pamamagitan ng pagtalikod sa katawan.
Verse 9
स्मृतिमंतोऽत्र चत्वारस्त्रयस्तु परिमोहिताः । स्वतन्त्रस्याह्वयो जातो ब्रह्मदत्तो महौजसः
Dito, apat sa kanila ang may malinaw na alaala at pagkamalay, samantalang ang tatlo ay lubos na nalinlang. Mula sa malayang isa ay isinilang ang isang makapangyarihang anak na nagngangalang Brahmadatta.
Verse 10
छिद्रदर्शी सुनेत्रस्तु वेदवेदांगपारगौ । जातौ श्रोत्रियदायादौ पूर्वजातिसहाषितौ
Sina Chidradarśī at Sunetra—kapwa bihasa sa mga Veda at Vedāṅga—ay isinilang bilang mga tagapagmana ng mga marunong na brāhmaṇa, at nagsalita silang magkasama na wari’y inaalala ang mga naunang kapanganakan.
Verse 11
पंचालो बह्वृचस्त्वासीदाचार्यत्वं चकार ह । द्विवेदः पुंडरीकश्च छंदोगोऽध्वर्युरेव च
Si Pañcāla ay isang Bahvṛca (dalubhasa sa Ṛg-veda) at tunay na nagsilbing ācārya (guro at tagapagturo). Gayundin naroon sina Dviveda at Puṇḍarīka; at mayroon ding bihasa sa tradisyong Chāndoga (Sāma-veda) at isang Adhvaryu (pari ng Yajur-veda).
Verse 12
ततो राजा सुतं दृष्ट्वा ब्रह्मदत्तमकल्मषम् । अभिषिच्य स्वराज्ये तु परां गतिमवाप्तवान्
Pagkaraan, nakita ng hari ang kanyang anak na si Brahmadatta—dalisay at walang bahid ng kasalanan—at siya’y pinahiran at itinalaga sa sariling paghahari; at pagkaraan niyon, naabot ng hari ang kataas-taasang kalagayan (pinakamataas na layuning espirituwal).
Verse 13
पंचालः पुण्डरीकस्तु पुत्रौ संस्थाप्य मन्दिरे । विविशतुर्वनं तत्र गतौ परमिकां गतिम्
Sina Pañcāla at Puṇḍarīka, matapos italaga ang kanilang dalawang anak sa templo bilang tagapag-alaga at tagapagmana, ay pumasok sa gubat. Doon, sa biyaya ni Panginoong Śiva at sa paghinog ng kanilang debosyon, nakamtan nila ang kataas-taasang kalagayan—ang pinakamataas na layon.
Verse 14
ब्रह्मदत्तस्य भार्य्या तु सन्नितिर्माम भारत । सा त्वेकभावसंयुक्ता रेमे भर्त्रा सहैव तु
O Bhārata, ang asawa ni Brahmadatta na si Sanniti ay deboto sa akin. Taglay ang iisang puso at tapat na pananampalataya, namuhay siyang masaya kasama ang kanyang asawa.
Verse 15
शेषास्तु चक्रवाका वै कांपिल्ये सहचारिणः । जाताः श्रोत्रियदायादा दरिद्रस्य कुले नृप
Ngunit ang natitirang mga ibong cakravāka, O hari, ay isinilang sa Kāṃpilya kasama ang kani-kanilang kapareha; tunay na mga tagapagmana ng mga brāhmaṇa na bihasa sa Veda, subalit sa angkan ng isang dukha.
Verse 16
धृतिमान्सुमहात्मा च तत्त्वदर्शीं निरुत्सुकः । वेदाध्ययन सम्पन्नाश्चत्वारश्छिद्रदर्शिनः
Matatag at tunay na dakilang-kalooban, nakakakita ng Katotohanan at malaya sa pagkasabik ng pagnanasa; may apat na ganap sa pag-aaral ng Veda at bihasa sa pagtukoy ng mga kapintasan (sa asal at aral).
Verse 17
ते योगनिरतास्सिद्धाः प्रस्थितास्सर्व एव हि । आमंत्र्य च मिथः शंभोः पदाम्भोजं प्रणम्य तु
Ang mga ganap na iyon, laging nakalubog sa yoga, ay pawang naglakbay; at matapos magpaalam sa isa’t isa, sila’y yumukod na may paggalang sa mga paang-lotus ni Śambhu (Śiva).
Verse 18
शूरा ये सम्प्रपद्यन्ते अपुनर्भवकांक्षिणः । पापम्प्रणाशयन्त्वद्य तच्छम्भोः परमम्पदम्
Nawa’y ang mga matapang na deboto na lubos na kumakalinga—nagnanais ng kalagayang hindi na muling babalik (kalayaan sa muling pagsilang)—ay mapawi ang kanilang mga kasalanan ngayong araw, at marating nila ang kataas-taasang tahanan ni Śambhu (Panginoong Śiva).
Verse 19
शारीरे मानसे चैव पापे वाग्जे महामुने । कृते सम्यगिदम्भक्त्या पठेच्छ्रद्धासमन्वितः
O dakilang pantas, kapag ang mga kasalanan ay nagmumula sa katawan, sa isip, at sa pananalita, nararapat na bigkasin ang aral na ito nang may wastong bhakti at puspos na pananampalataya; sa gayon, ang mga pagkukulang ay nararapat na nalulunasan.
Verse 20
मुच्यते सर्वपापेभ्यश्शिवनामानुकीर्तनात् । उच्चार्यमाण एतस्मिन्देवदेवस्य तस्य वै
Sa paulit-ulit na pagpupuri at pagbigkas sa Pangalan ni Śiva, napapalaya ang tao mula sa lahat ng kasalanan. Sapagkat kapag binibigkas ang Pangalan ng Diyos ng mga diyos, tunay na nagkakaloob ito ng paglilinis at kalayaan.
Verse 21
विलयं पापमायाति ह्यामभाण्डमिवाम्भसि । तस्मात्तत्संचिते पापे समनंतरमेव च
Mabilis na nalulusaw ang kasalanan—gaya ng sisidlang luwad na hindi pa naluluto na nadudurog sa tubig. Kaya kapag may naipong kasalanan, dapat itong harapin at alisin agad, sa pamamagitan ng mga paraang Śaiva ng paglilinis at debosyon.
Verse 22
जप्तव्यमेतत्पापस्य प्रशमाय महामुने । नरैः श्रद्धालुभिभूर्यस्सर्वकामफलाप्तये
O dakilang pantas, ito’y dapat talagang bigkasin nang paulit-ulit ng mga taong may pananampalataya, upang mapayapa ang kasalanan at makamtan ang bunga ng lahat ng matuwid na hangarin.
Verse 23
पुष्ट्यर्थमिममध्यायं पठेदेनं शृणोति वा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो मोक्षं याति न संशयः
Sinumang bumigkas ng kabanatang ito para sa pagyabong ng espiritu at kagalingan—o kahit makinig lamang—ay napapalaya sa lahat ng kasalanan at nakakamit ang mokṣa; walang pag-aalinlangan.
Verse 42
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां पितृकल्पे पितृभाववर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः
Sa gayon nagtatapos ang ika-apatnapu’t dalawang kabanata, na tinatawag na “Paglalarawan ng Kalikasan ng mga Pitṛ,” sa Pitṛkalpa ng ikalimang bahagi—ang Umāsaṃhitā—ng Śrī Śiva Mahāpurāṇa.
It narrates Vaibhrāja’s transition from royal life to forest austerity, establishing Vibhrāja-vana as a renowned siddhi-producing tapas-field, while arguing—through narrative contrast—that yogic attainment depends on steadiness and clarity rather than mere austerity alone.
The text encodes a yogic taxonomy: smṛti functions as the stabilizer of identity and practice across changing conditions, whereas moha destabilizes discipline, leading to yogic lapse (yogabhraṃśa). The forest motif externalizes an inner field where discrimination either consolidates practice into siddhi or collapses it into delusion.
No explicit named manifestation (svarūpa) of Śiva or Umā is foregrounded in the sampled verses; the chapter instead advances Śaiva yogic pedagogy indirectly through exemplars of tapas, renunciation, and the siddhi-bearing sacred landscape.