Sarga 64

Verse 1

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः।राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत्।।।।

Nang gayon siyang kausapin ni Sugrīva, si Dadhimukha na unggoy ay nagalak; at buong paggalang na nagbigay-pugay kay Rāghava (Rāma), kay Lakṣmaṇa, at kay Sugrīva.

Verse 2

स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ।वानरैः सहितः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह।।।।

Pagkaraang magbigay-galang kay Sugriva at sa dalawang makapangyarihang Raghava, siya—kasama ang matatapang na vanara—ay lumundag paitaas tungo sa langit.

Verse 3

स यथैवाऽगतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः।निपत्य गगनाद्भूमौतद्वनं प्रविवेश ह।।।।स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान्।विमदानुत्थितान्सर्वान् मेहमानान्मधूदकम्।।।।

Gaya ng pagdating niya noon, gayon din siya muling umalis nang matulin. Bumagsak mula sa himpapawid tungo sa lupa, pumasok siya sa gubat na yaon. Pagpasok sa Madhuvana, nakita niya ang mga pinunong pangkat ng mga unggoy—lahat ay tila nahimasmasan at tumindig—na naglalabas ng tubig na may tamis ng pulot.

Verse 4

स यथैवाऽगतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः।निपत्य गगनाद्भूमौतद्वनं प्रविवेश ह।।5.64.3।।स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान्।विमदानुत्थितान्सर्वान् मेहमानान्मधूदकम्।।5.64.4।।

Pagpasok niya sa Madhuvana, nakita niya ang lahat ng mga pinunò ng pangkat ng mga unggoy—wala na ang pagkalasing—na nagsisitindig, habang inilalabas nila ang tubig-pulot habang sila’y naghihilom mula sa pag-inom.

Verse 5

स तानुपागमद्वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम्।उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम्।।।।

Lumapit ang magiting na iyon sa kanila, magkasalikop ang mga palad sa paggalang, at nagsalita kay Aṅgada ng malumanay at mapagpayapang mga salita, na hayag ang kagalakan.

Verse 6

सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेतत्परिवारितम्।अज्ञानाद्रक्षिभिः क्रोधाद्भवन्तः प्रतिषेधिताः।।।।

“O mahinahon, huwag magpadaig sa galit dahil sa hadlang na ito. Ang mga bantay, sa kamangmangan at sa bugso ng poot, ay nagtangkang pigilan kayo.”

Verse 7

युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल।मौर्ख्यात्पूर्वं कृतो दोषस्तं भवान् क्षन्तुमर्हति।।।।

“O makapangyarihang Aṅgada, ikaw ang itinalagang tagapagmana at ikaw rin ang nararapat na panginoon ng gubat na ito. Sa kamangmangan ay nagawa ko noon ang pagkakasala; nararapat na patawarin mo ako sa pagkukulang na iyon.”

Verse 8

आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ।इहोपयातं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम्।।।।

“O walang dungis na prinsipe, ako’y pumaroon at ipinaalam ko sa iyong tiyuhin sa ama, at sa lahat ng mga naninirahan sa gubat na ito, na ikaw ay dumating na rito.”

Verse 9

स त्वदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्हरियूथपैः।प्रहृष्टो न तु रुष्टोऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम्।।।।

Nang marinig niya ang iyong pagdating, siya—kasama ng mga pinunong Vānara ng mga pangkat—ay lubhang nagalak, hindi nagalit, kahit marinig niyang napinsala ang kakahuyan.

Verse 10

प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः।शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः।।।।

“Nagalak ang iyong tiyuhin sa ama, si Sugrīva, ang panginoon ng mga Vānara; sinabi sa akin ng hari, ‘Ipadala mo silang lahat nang madali.’”

Verse 11

श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः।अब्रवीत्तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः।।।।

Nang marinig ni Aṅgada ang magiliw na pananalita ni Dadhimukha, ang pinakadakila sa mga unggoy at bihasa sa pagsasalita, kanyang kinausap sila at sumagot.

Verse 12

शङ्के श्रुतोऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः।तत्क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परन्तपाः।।।।

“Mga pinuno ng pangkat ng mga unggoy, wari ko’y narinig na ni Rāma ang balitang ito. Yamang natapos na ang ating gawain, O manunupil ng kaaway, hindi nararapat na magtagal pa tayo rito.”

Verse 13

पीत्वा मधु यथाकामं विश्रान्ता वनचारिणः।किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र मे गुरुः।।।।

“Nainom na ng mga Vānara na gumagala sa gubat ang pulot ayon sa kanilang nais at nakapagpahinga na. Ano pa ang dapat gawin dito? Tayo’y tumungo roon sa kinaroroonan ni Sugrīva, ang aking panginoon.”

Verse 14

सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरियूथपाः।तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम्।।।।

Kung paanong ipapayo sa akin ng lahat ng pinunò ng mga pangkat ng mga unggoy na nagtitipon, gayon ko isasagawa ang dapat gawin; sa tungkuling ito, ako’y sumusunod sa inyong payo.

Verse 15

नाज्ञापयितुमीशोऽहं युवराजोऽस्मि यद्यपि।अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं मया।।।।

Bagaman ako ang itinalagang tagapagmana, hindi ako karapat-dapat na mag-utos sa inyo. Yamang natapos na ninyo ang gawain, hindi nararapat na ako’y manggigipit o mag-uutos pa sa inyo.

Verse 16

ब्रुवतश्चाङ्गदस्यैवं श्रुत्वा वचनमव्ययम्।प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः।।।।

Nang marinig ng mga vānara na naninirahan sa gubat ang gayong pananalita ni Angada—mga salitang di-naluluma ang halaga—nagalak ang kanilang mga puso at sumagot sila nang ganito.

Verse 17

एवं वक्ष्यति को राजन् प्रभुस्सन्वानरर्षभ।ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वोऽहमिति मन्यते।।।।

O hari, dakilang toro sa mga vānara, sino ang magsasalita nang ganito kahit siya’y panginoon? Sapagkat ang nalalasing sa kapangyarihan at kasaganaan ay karaniwang nag-aakala, ‘Ako ang lahat.’

Verse 18

तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित्।सन्नतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभयोग्यताम्।।।।

Ang gayong wika ay lubhang nababagay sa iyo at sa iba’y hindi. Tunay, ang iyong pagpapakumbaba ang naghahayag na ikaw ay karapat-dapat sa isang mapalad na kinabukasan.

Verse 19

सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः।स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः।।5.64.19।।

Kaming lahat man ay handang tumungo roon sa isang iglap—sa kinaroroonan ni Sugriva, ang di-nagmamaliw na panginoon ng mga bayaning vanara.

Verse 20

त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात्पदम्।क्वचिद्गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते।।।।

O pinakadakila sa mga vanara! Kung wala ang iyong tagubilin, ang mga vanara’y hindi makasusulong kahit isang hakbang saanman. Ito ang katotohanang sinasabi namin sa iyo.

Verse 21

एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्युवाच ह।बाढं गच्छाम इत्युक्त्वा खमुत्पेतुर्महाबलाः।।।।

Nang gayon ang kanilang pananalita, sumagot si Angada: “Siyanga; tayo’y umalis.” Pagkasabi nito, ang makapangyarihang mga vanara ay tumalunton paitaas sa langit.

Verse 22

उत्पतन्तमनूत्पेतु स्सर्वे ते हरियूथपाः।कृत्वाकाशं निराकाशं यन्त्रोत्क्षिप्ता इवाचलाः।।।।

Sumunod na tumalunton ang lahat ng mga pinuno ng pangkat ng vanara, anupa’t ang langit ay wari’y hindi na langit—gaya ng mga batong inihagis mula sa bundok ng isang makinang panghagis.

Verse 23

तेऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवङ्गमाः।विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा।।।।

Agad silang lumundag paitaas sa himpapawid, ang mga mabilis na plawanggama; at sila’y umuungal nang malakas, gaya ng makakapal na ulap na itinutulak ng hangin.

Verse 24

अङ्गदे ह्यननुप्राप्ते सुग्रीवो वानराधिपः।उवाच शोकोपहतं रामं कमललोचनम्।।।।

Bago pa dumating si Aṅgada, si Sugrīva—panginoon ng mga vānara—ay nagsalita kay Rāma, ang may matang gaya ng lotus, na dinadaganan ng dalamhati.

Verse 25

समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः।नागन्तुमिह शक्यं तैरतीते समये हि नः।।।।

Magpakatatag ka, Rāma—nawa’y mapasa iyo ang kabutihan. Tunay na nakita ang reyna; walang pag-aalinlangan. Ngunit yamang lumampas na tayo sa takdang panahon, hindi na sila makababalik dito sa atin.

Verse 26

न मत्सकाशमागच्छेत्कृत्ये हि विनिपातिते।युवराजो महाबाहुः प्लवतां प्रवरोऽङ्गदः।।।।

Kung tunay na nabigo ang gawain, ang tagapagmana—ang malakas ang bisig na si Aṅgada, na pinakadakila sa mga lumulukso—ay hindi man lamang lalapit sa akin.

Verse 27

यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृश स्स्यादुपक्रमः।भवेत्स दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः।।।।

Kahit yaong mga hindi nakatupad sa gawain ay magbalik sa ganitong paraan, siya sana’y magmumukhang lupaypay—nakayuko ang mukha, ligalig at nalilito ang isip.

Verse 28

पितृपैतामहं चैतत्पूर्वकैरभिरक्षितम्।न मे मधुवनं हन्यादहृष्टः प्लवगेश्वरः।।।।कौसल्यासुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत।

Ang Madhuvana ay pamana, binantayan mula pa sa aking ama at lolo, iniingatan ng mga matatanda. Kung hindi nalugod ang panginoon ng mga unggoy na si Aṅgada, hindi niya sisirain ang aking Madhuvana. O Rāma, mabuting anak ni Kausalyā, tapat sa banal na panata—magpakatatag ka at mapanatag.

Verse 29

दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता।।।।न ह्यन्यः कर्मणो हेतुस्साधनेऽस्य हनूमतः।

Nakita na ang Reyna—walang pag-aalinlangan—at ito’y sa pamamagitan ni Hanūmān at wala nang iba. Sapagkat walang ibang makapagsasakatuparan ng gawaing ito kundi si Hanūmān.

Verse 30

हनूमति हि सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तमः।।।।व्यवसायश्च वीर्यं च सूर्ये तेज इव ध्रुवम्।

Kay Hanūmān, O pinakadakila sa marurunong, nananahan ang tagumpay at talino, gayundin ang matatag na pagpapasya at kagitingan—na kasingtiyak ng liwanag na nananatili sa araw.

Verse 31

जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च बलेश्वरः।हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा।।।।

Kung saan si Jāmbavān ang pinuno, si Aṅgada ang panginoon ng lakas, at si Hanūmān ang tagapagpatnubay, hindi maaaring maging iba ang kahihinatnan kundi tagumpay.

Verse 32

मा भूश्चिन्तासमायुक्तस्सम्प्रत्यमितविक्रमः।।।।ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे।हनुमत्कर्मदृप्तानां नार्धतां काननौकसाम्।।।।किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव।

Huwag kang mapuno ng pag-aalala ngayon, ikaw na walang hanggan ang lakas ng loob. Pagkaraan, narinig niya sa malapit na himpapawid ang kīlakīlā—ang masiglang hiyawan ng mga naninirahan sa gubat, nagngangalit sa pagmamataas sa gawa ni Hanūmān—na wari’y ipinahahayag ang tagumpay habang papalapit sa Kiṣkindhā.

Verse 33

मा भूश्चिन्तासमायुक्तस्सम्प्रत्यमितविक्रमः।।5.64.32।।ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे।हनुमत्कर्मदृप्तानां नार्धतां काननौकसाम्।।5.64.33।।किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव।

Huwag kang lamunin ng pag-aalala ngayon, ikaw na may di-masukat na tapang. Pagkaraan, sa kalapit na himpapawid, narinig ang masiglang hiyawan at dagundong ng mga unggoy na naninirahan sa gubat—nagpupuri sa gawa ni Hanumān—na wari’y nagbabalita ng tagumpay habang papalapit sa Kiṣkindhā.

Verse 34

ततश्श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः।।।।आयताञ्चितलाङ्गूलस्सोऽभवद्धृष्टमानसः।

Nang marinig ang dagundong na yaon ng mga unggoy, si Sugrīva—pinakamainam sa mga vānarā—ay napuspos ng galak, at sa tuwa’y itinaas at iniling ang kanyang mahabang buntot.

Verse 35

आजग्मुस्तेऽपि हरयो रामदर्शनकांक्षिणः।।।।अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम्।

Dumating din ang mga vānarā, sabik na masilayan si Rāma; inilagay nila si Aṅgada sa unahan, at kasama rin si Hanumān—ang pinakamarangal sa mga unggoy.

Verse 36

तेऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्ठाश्च मुदान्विताः।।।।निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च।

Ang mga bayaning yaon, na si Aṅgada ang nangunguna—nag-uumapaw sa tuwa at kagalakan—ay lumapag sa tabi ni Sugrīva, hari ng mga unggoy, at sa tabi rin ni Rāghava (Rāma).

Verse 37

हनुमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः।।।।नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत्।

Pagkaraan, ang makapangyarihang-bisig na si Hanumān ay yumukod na may pagpupugay, at iniulat kay Rāghava: “Ang banal na Ginang—matatag sa kanyang katapatan—ay ligtas at walang pinsala.”

Verse 38

दृष्टा देवीति हनुमद्वदनादमृतोपमम्।।।।आकर्ण्य वचनं रामो हर्षमाप सलक्ष्मणः।

Nang marinig ni Rāma, kasama si Lakṣmaṇa, mula sa bibig ni Hanumān ang mga salitang tila nektar—“Nakita na ang Devī”—napuno sila ng kagalakan.

Verse 39

निश्चितार्थं ततस्तस्मिन् सुग्रीवं पवनात्मजे।।।।लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतं बहुमानादवैक्षत।

Pagkaraan, si Lakṣmaṇa—mapagmahal at nasisiyahan—ay tumingin nang may paggalang kay Sugrīva tungkol sa anak ng Diyos ng Hangin (Hanumān), tiyak na natupad na ang layunin.

Verse 40

प्रीत्या च रममाणोऽथ राघवः परवीरहा।।।।बहुमानेन महता हनुमन्तमवैक्षत।

Pagkaraan, si Rāghava—pumupuksa sa mga bayani ng kaaway—na nagagalak sa pag-ibig, ay tumingin kay Hanumān nang may dakilang paggalang at pagpapahalaga.