Sarga 59

Verse 1

एतदाख्याय तत्सर्वं हनुमान्मारुतात्मजः।भूयस्समुपचक्राम वचनं वक्तुमुत्तरम्।।।।

Matapos isalaysay ang lahat ng ito, si Hanumān—anak ng Diyos ng Hangin—ay muling nagsimulang magsalita ng karugtong na tugon.

Verse 2

सफलो राघवोद्योग स्सुग्रीवस्य च सम्भ्रमः।शीलमासाद्य सीताया मम च प्रवणं मनः।।।।

Nagbunga ang pagsisikap ni Rāghava, at naging mabisa rin ang masigasig na pagkilos ni Sugrīva. Nang masaksihan ko ang marangal na asal ni Sītā, lalo pang yumukod ang aking puso sa tapat na paninindigan para sa kanyang layon.

Verse 3

तपसा निर्दहेल्लोकान्क्रुद्धो वा निर्दहेदपि।सर्वधातिप्रवृद्धोऽसौ रावणो राक्षसाधिपः ॥ ॥

Ang panginoon ng mga rakshasa—si Ravana—ay naging makapangyarihan sa pamamagitan ng matitinding tapas; kapag nagalit, kaya niyang tupukin ang mga daigdig sa lakas ng kanyang pag-aayuno at pagsisisi.

Verse 4

तस्य तां स्पृशतो गात्रं तपसा न विनाशितम्।न तदग्निशिखा कुर्यात्संस्पृष्टा पाणिना सती।।।।जनकस्यात्मजा कुर्याद्यत्क्रोधकलुषीकृता।

Kahit hinipo niya ang kanyang katawan, hindi siya napuksa—napigil ng lakas ng kanyang tapas. Sapagkat ang hindi magagawa ng apoy sa simpleng dampi ng kamay, magagawa ng anak ni Janaka kung pakakawalan ang kanyang poot—ngunit pinigil niya ito.

Verse 5

जाम्बवत्प्रमुखान् सर्वाननुज्ञाप्य महाहरीन्।।5.59.5।।अस्मिन्नेवं गते कार्ये भवतां च निवेदिते।न्याय्यं स्म सह वैदेह्या द्रष्टुं तौ पार्थिवात्मजौ।।5.59.6।।

Matapos magpaalam sa lahat ng dakilang bayani ng mga vanara na pinangungunahan ni Jāmbavān, at nang maipabatid na sa inyo ang bagay na ito sa gayong kalagayan, nararapat na ang dalawang prinsipe ay kapwa makaharap si Vaidehī (Sītā).

Verse 6

जाम्बवत्प्रमुखान् सर्वाननुज्ञाप्य महाहरीन्।।5.59.5।।अस्मिन्नेवं गते कार्ये भवतां च निवेदिते।न्याय्यं स्म सह वैदेह्या द्रष्टुं तौ पार्थिवात्मजौ।।5.59.6।।

Ngayong umabot na sa ganitong kalagayan ang gawaing ito at naipabatid na sa inyo, nararapat lamang na ang dalawang prinsipe—si Rāma at Lakṣmaṇa—ay makipagkita kay Vaidehī (Sītā) nang harapan.

Verse 7

अहमेकोऽपि पर्याप्तस्सराक्षसगणां पुरीम्।तां लङ्कां तरसा हन्तुं रावणं च महाबलम्।।5.59.7।।

Kahit ako lamang, sapat na ako upang mabilis na wasakin ang lungsod na iyon ng Laṅkā kasama ang buong pangkat ng mga rākṣasa, at upang patayin din ang makapangyarihang si Rāvaṇa.

Verse 8

किं पुन स्सहितो वीरैर्बलवद्भिः कृतात्मभिः।कृतास्त्रै: प्लवगैश्शूरैर्भवद्भिविजयैषिभिः।।।।

Gaano pa kaya kung kasama ko ang mga bayani ninyong tulad ninyo—malalakas, may pagpipigil sa sarili, bihasa sa mga sandata, at sabik sa tagumpay?

Verse 9

अहं तु रावणं युद्धे ससैन्यं सपुरस्सरम्।सहपुत्त्रं वधिष्यामि सहोदरयुतं युधि।।।।

Ako naman, sa digmaan, papatayin ko si Rāvaṇa—kasama ang kaniyang hukbo, ang mga tagasunod sa palasyo, ang kaniyang mga anak at mga kapatid—doon mismo sa larangan ng labanan.

Verse 10

ब्राह्ममैन्द्रं च रौद्रं च वायव्यं वारणं तथा।यदि शक्रजितोऽस्त्राणि दुर्निरीक्षाणि संयुगे।।।।तान्यहं वधिष्यामि हनिष्यामि च राक्षसान्।

“Kahit gamitin ni Indrajit sa digmaan ang mga mahirap masdan na banal na sandata—kay Brahmā, kay Indra, kay Rudra, ng Diyos ng Hangin, at ni Varuṇa—papapawiin ko ang mga iyon at lilipulin ang mga Rākṣasa.”

Verse 11

भवतामभ्यनुज्ञातो विक्रमो मे रुणद्धि तम्।।।।मयातुला विसृष्टा हि शैलवृष्टिर्निरन्तरा।देवानपि रणे हन्यात्किं पुनस्तान्निशाचरान्।।।।

Kung ipahihintulot ninyo, ang aking lakas ay pipigil at dudurog sa kanila. Sapagkat ang walang patid na ulang-bato na maihahagis ko sa digmaan ay makapapatay maging sa mga diyos—lalo na sa mga Rākṣasang gumagala sa gabi.

Verse 12

भवतामभ्यनुज्ञातो विक्रमो मे रुणद्धि तम्।।5.59.11।।मयातुला विसृष्टा हि शैलवृष्टिर्निरन्तरा।देवानपि रणे हन्यात्किं पुनस्तान्निशाचरान्।।5.59.12।।

Sa inyong pahintulot, ang aking kagitingan ay pipigil sa kanila at dudurog sa kanila. Ang walang patid na ulang-bato na maipalalabas ko sa digmaan ay makapapawi maging sa mga diyos—lalo na sa mga Rākṣasang gumagala sa gabi.

Verse 13

सागरोऽप्यतियाद्वेलां मन्दरः प्रचलेदपि।न जाम्बवन्तं समरे कम्पयेदरिवाहिनी।।।।

Kahit ang dagat ay lumampas sa pampang, kahit ang Bundok Mandara ay yumanig—hindi mapangangatog ng alinmang hukbong kaaway si Jāmbavān sa digmaan.

Verse 14

सर्वराक्षससङ्घानां राक्षसा ये च पूर्वकाः।अलमेको विनाशाय वीरो वालिसुतः कपिः।।5.59.14।।

Sa paglipol ng lahat ng pangkat ng rākṣasa—maging yaong pinamumunuan ng kanilang pinakadakilang mga mandirigma—sapat na mag-isa ang bayaning unggoy, si Aṅgada, anak ni Vāli.

Verse 15

पनसस्योरुवेगेन नीलस्य च महात्मनः।मन्दरोऽप्यवशीर्येत किंपुनर्युधि राक्षसाः।।।

Sa matinding lakas ni Panasa at ng dakilang-loob na si Nīla, mababasag maging ang Bundok Mandara; lalo pa kaya ang mga rākṣasa sa digmaan?

Verse 16

सदेवासुरयक्षेषु गन्धर्वोरगपक्षिषु।मैन्दस्य प्रतियोद्धारं शंसत द्विविदस्य वा।।।।

Sa gitna ng mga deva, asura, at yakṣa—sa mga gandharva, nāga, at maging sa mga ibon—sabihin ninyo: sino ang makakatapat sa labanan kay Mainda, o kay Dvivida?

Verse 17

अश्विपुत्रौ महाभागावेतौ प्लवगसत्तमौ।एतयोः प्रतियोद्दारं न पश्यामि रणाजिरे।।।।

Ang dalawang ito, mga anak ng Aśvin, ay lubhang marangal—sila ang pinakamahuhusay sa mga mandirigmang vānara. Sa larangan ng digmaan, wala akong nakikitang tunay na makakatapat sa kanila.

Verse 18

पितामहवरोत्सेकात्परमं दर्पमास्थितौ।अमृतप्राशिनावेतौ सर्ववानरसत्तमौ।।।।

Dahil sa pagmamataas sa mga biyayang iginawad ng Pitāmaha, sila’y nakatindig sa sukdulang pagtitiwala. Ang dalawang ito’y nakainom ng amṛta, at sila ang pinakadakila sa lahat ng mandirigmang vānara.

Verse 19

अश्विनोर्माननार्थं हि सर्वलोकपितामहः।सर्वावध्यत्वमतुलमनयोर्दत्तवान्पुरा।।।।

Tunay nga, upang parangalan ang mga Aśvin, ang Pitāmaha ng lahat ng daigdig ay noon pang una’y nagkaloob sa dalawang ito ng walang kapantay na kawalang-mapapatay—hindi sila mapapatay ninuman.

Verse 20

वरोत्सेकेन मत्तौ च प्रमथ्य महतीं चमूम्।सुराणाममृतं वीरौ पीतवन्तौ प्लवङ्गमौ।।।।

Sa pagmamataas sa kanilang mga biyaya, na wari’y nalalasing dito, winasak ng dalawang bayaning plavaṅgama ang isang napakalaking hukbo at uminom ng amṛta ng mga deva.

Verse 21

एतावेव हि सङ्कृद्धौ सवाजिरथकुञ्जराम्।लङ्कां नाशयितुं शक्तौ सर्वे तिष्ठन्तु वानराः।।।।

Tunay, kung ang dalawang ito’y mag-alab sa galit, kaya nilang wasakin ang Laṅkā kasama ang mga kabayo, karwahe, at elepante—kahit tumabi na ang lahat ng ibang vānara.

Verse 22

मयैव निहता लङ्का दग्धा भस्मीकृता पुनः।राजमार्गेषु सर्वत्र नाम विश्रावितं मया।।।।

Ako lamang ang tumalo sa Laṅkā—sinunog at muling ginawang abo; at sa lahat ng maharlikang lansangan, sa bawat dako, ipinahayag ang aking pangalan.

Verse 23

जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः।।।।अहं कोसलराजस्य दासः पवनसम्भवः।हनुमानिति सर्वत्र नाम विश्रावितं मया।।।।

Tagumpay sa napakalakas na Rama, at sa makapangyarihang Lakshmana; tagumpay kay Haring Sugriva, na iniingatan ni Raghava. Ako’y alipin ng hari ng Kosala, isinilang sa Hangin—si Hanuman; kaya’t sa lahat ng dako’y ipinamalita ko ang aking pangalan.

Verse 24

जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः।।5.59.23।।अहं कोसलराजस्य दासः पवनसम्भवः।हनुमानिति सर्वत्र नाम विश्रावितं मया।।5.59.24।।

Tagumpay sa napakalakas na Rama, at sa makapangyarihang Lakshmana; tagumpay kay Haring Sugriva, na iniingatan ni Raghava. Ako’y alipin ng hari ng Kosala, isinilang sa Hangin—si Hanuman; kaya’t sa lahat ng dako’y ipinamalita ko ang aking pangalan.

Verse 25

अशोकवनिकामध्ये रावणस्य दुरात्मनः।अध स्ताच्छिंशुपावृक्षे साध्वी करुणमास्थिता।।।।राक्षसीभिः परिवृता शोकसंतापकर्शिता।मेघलेखापरिवृता चन्द्रलेखेव निष्प्रभा।।।।।अचिन्तयन्ती वैदेही रावणं बलदर्पितम्।

Sa gitna ng harding Ashoka ni Ravana na masamang-loob, sa ilalim ng punong śiṃśupā, nakaupo ang banal na ginang sa kaawa-awang kalagayan. Napaliligiran ng mga rākṣasī, pinanghihina ng dalamhati at pighati, wari’y sinag ng buwan na natatakpan ng mga ulap at nawawalan ng ningning—hindi man lamang iniisip ni Vaidehi si Ravana na lasing sa yabang ng kapangyarihan.

Verse 26

अशोकवनिकामध्ये रावणस्य दुरात्मनः।अध स्ताच्छिंशुपावृक्षे साध्वी करुणमास्थिता।।5.59.25।।राक्षसीभिः परिवृता शोकसंतापकर्शिता।मेघलेखापरिवृता चन्द्रलेखेव निष्प्रभा।।5.59.26।।।अचिन्तयन्ती वैदेही रावणं बलदर्पितम्।

Sa gitna ng harding Ashoka ni Ravana na masamang-loob, sa ilalim ng punong śiṃśupā, nakaupo ang banal na ginang sa kaawa-awang kalagayan. Napaliligiran ng mga rākṣasī, pinanghihina ng dalamhati at pighati, wari’y sinag ng buwan na natatakpan ng mga ulap at nawawalan ng ningning—hindi man lamang iniisip ni Vaidehi si Ravana na lasing sa yabang ng kapangyarihan.

Verse 27

पतिव्रता च सुश्रोणी अवष्टब्धा च जानकी।।।।अनुरक्ता हि वैदेही रामं सर्वात्मना शुभा।अनन्यचित्ता रामे च पौलोमीव पुरन्दरे।।।।

Si Janaki—tapat sa asawa at marikit ang balakang—bagaman pinipigil, nanatiling mapalad at matatag. Si Vaidehi’y lubos na nag-alay ng sarili kay Rama; ang kanyang isip ay di lumilihis kundi sa kanya lamang, gaya ni Paulomi (Saci) kay Purandara (Indra).

Verse 28

पतिव्रता च सुश्रोणी अवष्टब्धा च जानकी।।5.59.27।।अनुरक्ता हि वैदेही रामं सर्वात्मना शुभा।अनन्यचित्ता रामे च पौलोमीव पुरन्दरे।।5.59.28।।

Si Janaki—tapat sa asawa at may magandang balakang—bagaman pinipigil, nanatiling mapalad; si Vaidehi’y buong pagkataong deboto kay Rama, ang isip ay sa Kanya lamang, gaya ni Paulomi (Saci) kay Purandara (Indra).

Verse 29

तदेकवासस्संवीता रजोध्वस्ता तथैव च।शोकसन्तापदीनाङ्गी सीता भर्तृहिते रता।।।।

Nakabalot lamang sa iisang kasuotan, natatabunan pa rin ng alikabok, si Sita—ang katawan ay nanghihina sa dalamhati at pagdurusa—ay nanatiling nakatuon sa kapakanan ng kanyang asawa.

Verse 30

सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।राक्षसीभिर्विरूपाभिर्दृष्टा हि प्रमदावने।।।।एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा।अधश्शय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।।।रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया।

Nakita ko siya sa hardin ng aliwan, napaliligiran ng mga rakshasi—paulit-ulit na tinatakot ng mga pangit na ogresa. Iisa ang tirintas ng buhok, abang-aba at lubos na nalulunod sa pag-iisip sa asawa; nakahiga sa hubad na lupa, kupas ang katawan na parang lotus sa taglamig. Tinatanggihan ang pagnanasa ni Ravana, nagpasya na siyang mamatay.

Verse 31

सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।राक्षसीभिर्विरूपाभिर्दृष्टा हि प्रमदावने।।5.59.30।।एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा।अधश्शय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.59.31।।रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया।

Nakita ko siya sa hardin ng aliwan, napaliligiran ng mga rakshasi—paulit-ulit na tinatakot ng mga pangit na ogresa. Iisa ang tirintas ng buhok, abang-aba at lubos na nalulunod sa pag-iisip sa asawa; nakahiga sa hubad na lupa, kupas ang katawan na parang lotus sa taglamig. Tinatanggihan ang pagnanasa ni Ravana, nagpasya na siyang mamatay.

Verse 32

कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी विश्वासमुपपादिता।।।।ततः संभाषिता चैव सर्वमर्थं च दर्शिता।रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता।।।।

Sa hirap ay nakamit ko ang pagtitiwala ng ginang na may matang gaya ng batang usa. Pagkaraan, nakausap ko siya at naipahayag ang buong bagay; at nang marinig niya ang pakikipagkaibigan ni Rāma kay Sugrīva, napuspos siya ng kagalakan.

Verse 33

कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी विश्वासमुपपादिता।।5.59.32।।ततः संभाषिता चैव सर्वमर्थं च दर्शिता।रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता।।5.59.33।।

Dahil siya’y may pagpipigil at wastong asal, at may sukdulang debosyon sa kanyang asawa, ang dakilang-loob na babae ay hindi pinapatay si Daśagrīva, bagaman siya’y nagkasala sa kanya.

Verse 34

नियतस्समुदाचारो भक्तिर्भर्तरि चोत्तमा।यन्न हन्ति दशग्रीवं सा महात्मा कृतागसम्।।।।

Dahil siya’y may pagpipigil at wastong asal, at may sukdulang debosyon sa kanyang asawa, ang dakilang-loob na babae ay hindi pinapatay si Daśagrīva, bagaman siya’y nagkasala sa kanya.

Verse 35

निमित्तमात्रं रामस्तु वधे तस्य भविष्यति।सा प्रकृत्यैव तन्वङ्गी तद्वियोगाच्च कर्शिता।।।।प्रतिपत्पाठशीलस्य विद्येव तनुमतां गता।

Si Rāma ay magiging kasangkapan lamang sa pagpatay sa kanya. At siya—likas na payat at lalo pang nangayayat dahil sa pagkawalay—ay numipis na parang kaalamang napapabayaan ng mag-aaral na minsan lamang nag-aral sa unang araw.

Verse 36

एवमास्ते महाभागा सीता शोकपरायणा।।।।यदत्र प्रतिकर्तव्यं तत्सर्वमुपपाद्यताम्।

Ganyan nananatili ang mapalad na Sītā, lubos na nakatuon sa dalamhati. Kaya’t ang lahat ng dapat gawin sa bagay na ito ay nararapat nang isakatuparan.