Sanatkumāra’s Bhāgavata Tantra: Tattvas, Māyā-Bonds, Embodiment, and the Necessity of Dīkṣā

Verse 1

शौनक उवाच । सूत साधो चिरं जीव सर्वशास्त्रविशारदः । यत्त्वया पायिता विद्वन्वयं कृष्णकथामृतम् ॥ १ ॥

Sinabi ni Śaunaka: O marangal na Sūta, nawa’y humaba ang iyong buhay—ikaw na bihasa sa lahat ng śāstra. O pantas, ikaw ang nagpainom sa amin ng nektar ng mga salaysay tungkol kay Kṛṣṇa.

Verse 2

श्रुत्वा तु मोक्षधर्मान्वै नारदो भगवत्प्रियः । सनंदनमुखोद्गीतान्किं पप्रच्छं ततः परम् ॥ २ ॥

Pagkarinig sa mga aral ng paglaya (mokṣa)—na inawit mula sa sariling bibig ni Sanandana—si Nārada, na minamahal ng Bhagavān, ay nagtanong kung ano ang sumunod.

Verse 3

मानसा ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या मुनीश्वराः । चरंति लोकानन्तसिद्धा लोकोद्धरणतत्पराः ॥ ३ ॥

Ang mga anak na isinilang mula sa isipan ni Brahmā—ang mga dakilang muni na nagsisimula kina Sanaka—ay naglalakbay sa mga daigdig, taglay ang walang-hanggang siddhi, at nakatuon sa pag-angat at pagliligtas sa mga nilalang.

Verse 4

नारदोऽपि महाभाग नित्यं कृष्णपरायणः । तेषां समागमे भद्रा का कथा लोकपावनी ॥ ४ ॥

O lubhang mapalad, si Nārada man ay laging nakatuon kay Kṛṣṇa. Kapag nagtitipon ang mga pantas na iyon, O Bhadrā, anong banal na salaysay ang binibigkas—na nagpapadalisay sa mga daigdig?

Verse 5

सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकोपकारिणा । कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्पृष्ट नारदर्षिणा ॥ ५ ॥

Sinabi ni Sūta: O marangal, mahusay ang iyong pagtatanong—sapagkat hangad mo ang kapakanan ng daigdig. Isasalaysay ko nang buo ang lahat ng itinanong ng rishi na si Nārada.

Verse 6

श्रुत्वा सनंदनप्रोक्तान्मोक्षधर्मान्सनातनान् । नारदो भार्गवश्रेष्ठ पुनः पप्रच्छ तान्मुनीन् ॥ ६ ॥

Nang marinig ang walang-hanggang mga dharma ng kalayaan na ipinahayag ni Sanandana, si Nārada—O pinakamainam sa angkan ni Bhṛgu—ay muling nagtanong sa mga pantas na muni.

Verse 7

नारद उवाच । सर्वदेवेश्वरो विष्णुर्वेदे तंत्रे च कीर्तितः । समाराध्यः स एवात्र सर्वैः सर्वार्थकांक्षिभिः ॥ ७ ॥

Wika ni Nārada: “Si Viṣṇu, ang Panginoon ng lahat ng mga deva, ay pinupuri sa mga Veda at sa mga Tantra. Kaya sa mundong ito, Siya lamang ang dapat sambahin nang wasto ng lahat ng naghahangad ng katuparan ng bawat marangal na layon.”

Verse 8

कैर्मंत्रैर्भगवान्विष्णुः समाराध्यो मुनीश्वराः । के देवाः पूजनीयाश्च विष्णुपादपरायणैः ॥ ८ ॥

O mga dakilang muni, sa aling mga mantra dapat sambahin nang wasto ang Mapalad na Panginoong Viṣṇu? At aling mga diyos ang nararapat igalang ng mga nakatalaga sa banal na mga paa ni Viṣṇu?

Verse 9

तंत्रं भागवतं विप्रा गुरुशिष्यप्रयोजकम् । दीक्षणं प्रातराद्यं च कृत्यं स्याद्यत्तदुच्यताम् ॥ ९ ॥

O mga brāhmaṇa, ipaliwanag ninyo ang Bhāgavata Tantra na nagtatatag ng wastong ugnayan at pamamaraan sa pagitan ng guru at alagad—ang dīkṣā (pagtatalaga) at ang mga itinakdang tungkulin na nagsisimula sa mga ritwal sa umaga.

Verse 10

यैर्मासैः कर्मभिर्यैर्वा जप्यैर्होमादिभिस्तथा । प्रीयेत परमात्मा वै तद्ब्रूत मम मानदाः ॥ १० ॥

“Sa aling mga buwan, sa aling mga gawaing ritwal, at sa aling mga pagbigkas (japa)—kasama ang homa at iba pang mga ritwal—nagiging tunay na kalugud-lugod ang Kataas-taasang Sarili? Ipaalam ninyo sa akin, O mga kagalang-galang na nagbibigay-galang sa kapwa.”

Verse 11

सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । सनत्कुमारो भगवानुवाचार्कसमद्युतिः ॥ ११ ॥

Sinabi ni Sūta: Nang marinig ang mga salitang iyon ng dakilang-loob na Nārada, ang kagalang-galang na Sanatkumāra—nagniningning na gaya ng araw—ay nagsalita.

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि तंत्रं भागवतं तव । यज्ज्ञात्वाऽमलया भक्त्या साधयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ १२ ॥

Sinabi ni Sanatkumāra: Makinig ka, O Nārada; ipahahayag ko sa iyo ang Bhāgavata-tantra. Sa pagkakabatid nito, matatamo ang di-nagmamaliw na Viṣṇu sa pamamagitan ng dalisay at walang dungis na bhakti.

Verse 13

त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातंत्रं प्रचक्षते । भोगमोक्षक्रियाचर्याह्वया पादाः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥

Ipinapahayag na ang Mahātantra ay may tatlong pangunahing layon at apat na bahagi (pāda). Ang mga bahaging ito ay tinatawag na Bhoga, Mokṣa, Kriyā, at Caryā.

Verse 14

पादार्थास्तु पशुपतिः पशुपाशास्त्रय एव हि । पतिस्तत्र शिवोह्येको जीवास्तु पशवः स्मृताः ॥ १४ ॥

Ang mga pangunahing kategorya ay tunay na tatlo: si Paśupati, ang Panginoon ng mga nilalang; ang paśu, ang mga kaluluwang nakagapos; at ang pāśa, ang mga gapos. Sa mga ito, si Śiva lamang ang iisang Panginoon; ang mga jīva ay inaalala bilang “paśu”.

Verse 15

यावन्मोहादिसंयोगाः स्वरूपाबोधलक्षणाः । तावत्पशुत्वमेतेषां द्वैतवत्पश्य नारद ॥ १५ ॥

Hangga’t nananatili ang pakikiugnay sa kamangmangan at iba pa—na tanda ng hindi pagkilala sa tunay na sarili—hangga’t gayon, nananatili sa kanila ang kalagayang “paśu”. Masdan mo ito bilang dualidad, O Nārada.

Verse 16

पाशाः पंचविधास्त्वेषां प्रत्येकं तेषु लक्षणम् । पशवस्त्रिविधाश्चापि विज्ञाताः कलसंज्ञिकाः ॥ १६ ॥

Sa mga ito, ang mga ‘pāśa’—mga sagradong pagbigkis sa ritwal—ay limang uri, at bawat isa’y may sariling palatandaan. Ang ‘paśu’—mga handog—ay nauunawaang tatlong uri rin, na tinatawag sa pangalang “kalasa.”

Verse 17

तलपाकलसंज्ञश्च सकलश्चेति नामतः । तत्राद्यो मलसंयुक्तो मलकर्मयुतः परः ॥ १७ ॥

Kilala sila sa mga pangalang “Talapākala” at “Sakala.” Dito, ang una’y kaugnay ng ‘mala’ (karumihan), samantalang ang huli’y may ugnay sa mga gawaing (karma) may karumihan.

Verse 18

मलमायाकर्मयुतस्तृतीयः परिकीर्तितः । आद्यस्तु द्विविधस्तत्र समासकलुषस्तथा ॥ १८ ॥

Ang ikatlong uri ay ipinahahayag na yaong nakaugnay sa ‘mala’ (karumihan), ‘māyā’ (pagkalito/ilusyon), at karma (gawa). Ngunit ang unang uri, ayon sa aral na iyon, ay sinasabing may dalawang anyo—isa’y pinaghalo, at gayundin ay may bahid-dungis.

Verse 19

असमासमलश्चेति द्वितीयोऽपि पुनस्तथा । पक्वापक्वमलेनैव द्विविधः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥

Gayundin, ang ikalawang uri ay tinatawag na “asamāsa-mala.” Muli, ito rin ay ipinahahayag na may dalawang anyo, na pinag-iiba lamang ng karumihang “hinog” (pakva) o “hindi hinog” (apakva).

Verse 20

शुद्धेऽध्वनि गतावेतौ विज्ञानप्रलयाकलौ । कलादितत्त्वनियतः सकलः पर्यटत्ययम् ॥ २० ॥

Kapag ang dalawa—Vijñāna-kalā at Pralaya-kalā—ay nakapasok na sa dalisay na landas, ang Sakala (ang kaluluwang may katawan na napapailalim sa mga bahagi) ay patuloy na gumagala, napipigil ng mga simulain na nagsisimula sa Kalā.

Verse 21

कर्मानुगशरीरेषु तत्तद्भुवनगेषु च । पाशाः पंच तथा तत्र प्रथमौ मलकर्मजौ ॥ २१ ॥

Sa mga katawan na umuusbong ayon sa karma—at sa iba’t ibang daigdig na kinabibilangan ng mga katawang iyon—sinasabing may limang “tali” (pāśa). Sa mga ito, ang unang dalawa ay isinilang mula sa dumi (mala) at mula sa gawa (karma).

Verse 22

मायेयश्च तिरोधानशक्तिजो बिंदुजः परः । एकोऽप्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियाच्छादनकोमलः ॥ २२ ॥

Ang isa ay mula sa Māyā, umuusbong sa kapangyarihang nagtatakip (tirodhāna-śakti); at ang isa pa ay ang kataas-taasan, isinilang mula sa bindu, ang unang tuldok. Bagama’t iisa, taglay niya ang maraming lakas, at marahang tinatakpan ang kamalayan at ang pagkilos.

Verse 23

तुषकंचुकवद्देहनिमित्तं चात्मनामिह । धर्माधर्मात्मकं कर्म विचित्रफलभोगदम् ॥ २३ ॥

Dito, ang karma—na lumilitaw para sa mga sarili na may katawan dahil sa katawan, na parang ipa o panlabas na balabal—ay may likas na dharma at adharma, at nagbibigay ng pagdanas ng sari-saring bunga at pagtamasa.

Verse 24

प्रवाहनित्यं तद्बीजांकुरन्यायेन संस्थितम् । इत्येतौ प्रथमौ चाथ मायेयाद्यान् श्रृणुद्विज ॥ २४ ॥

Ito’y walang patid na daloy na tila walang hanggan, na nakatatag ayon sa tuntuning “buto at usbong.” Ang dalawang ito ang una; ngayon, O dalawang-beses-na-isinilang, pakinggan ang iba pang nagmumula sa Māyā.

Verse 25

सञ्चिदानंदविभवः परमात्मा सनातनः । पतिर्जयति सर्वेषामेको बीजं विभुः परम् ॥ २५ ॥

Ang walang hanggang Paramātman, na ang kaluwalhatian ay Sat–Cit–Ānanda (Pag-iral, Kamalayan, Kaligayahan), siya lamang ang Panginoon (Pati) na nagtatagumpay sa lahat. Siya ang iisang Binhi, ang Kataas-taasang Malawak at Higit sa lahat.

Verse 26

मनस्यति न चोदेति निवृत्तिं च प्रयच्छति । वर्वर्ति दृक्क्रियारूपं तत्तेजः शांभवं परम् ॥ २६ ॥

Nakikilala ito sa loob ng isip, ngunit hindi ito nang-uudyok; at ipinagkakaloob nito ang pag-urong (nivṛtti) mula sa panlabas na pagkilos. Nanahan ito bilang mismong anyo ng pagtanaw at paggawa—ang kataas-taasang liwanag na iyon ay Śāmbhava (kay Śiva).

Verse 27

शक्तो मया हरौ भुक्तो पशुगणस्य हि । तच्छक्तिमाद्यामेकांतां विद्रूपाख्यां वदंति हि ॥ २७ ॥

Ako’y pinagkalooban ng kapangyarihan at tunay na ginamit kaugnay ni Hari para sa kapakanan ng karamihan ng mga nilalang. Ang unang-una at tanging Kapangyarihang iyon ay tinatawag na “Vidrūpā”.

Verse 28

तया चोज्जृंभितो बिंदुर्दिक्क्रियात्मा शिवाभिधः । अशेषतत्त्वजातस्य कारणं विभुरव्ययम् ॥ २८ ॥

At sa pamamagitan Niya, lumawak ang Bindu (Tuldok)—na tinatawag na Śiva, na ang likas ay kapangyarihan ng pagkilos ayon sa mga direksiyon. Siya ang laganap sa lahat, di-nasisira, na sanhi ng buong kalipunan ng mga tattva.

Verse 29

अस्मिन्निलीना निखिला इच्छायाः शक्तयः स्वकम् । कृत्यं कुर्वंति तेनेदं सर्वानुग्राहकं मुने ॥ २९ ॥

Sa (Kataas-taasang Katotohanan) na ito, ang lahat ng kapangyarihan ng kalooban (icchā-śakti) ay nalulubog at ginagampanan ang kani-kanilang tungkulin. Kaya, O pantas, ang prinsipyong ito ang nagiging mapagpala at tagapagtaguyod ng lahat.

Verse 30

चिज्जडानुग्रहार्थाय यस्य विश्वं सिसृक्षतः । आद्योन्मेषोऽस्य नादात्मा शांत्यादिभुवनात्मकः ॥ ३० ॥

Kapag ninais Niyang likhain ang sansinukob para sa pag-angat ng may-malay at ng walang-malay, ang unang pag-uga Niya ay nahahayag bilang Nāda (unang tunog)—na nagiging anyo ng mga daigdig na nagsisimula sa Śānti at iba pa.

Verse 31

तच्छक्तितत्त्वं विप्रेंद्र प्रोक्तं सावयवं परम् । ततो ज्ञानक्रियाशक्त्योस्तथोत्कर्षापकर्षयोः ॥ ३१ ॥

O pinakamainam sa mga brāhmaṇa, naipaliwanag na ang kataas-taasang simulain ng Kapangyarihan (Śakti-tattva), kasama ang mga sangkap nitong bahagi. Ngayon, magpapatuloy ang aral tungkol sa lakas ng kaalaman at lakas ng pagkilos, at sa pag-angat at pagbaba ng kanilang antas.

Verse 32

प्रसरश्चाप्यभावेन तत्त्वं चैतत्सदाशिवम् । दृक्शक्तिर्यत्र न्यग्भूता क्रियाशक्तिर्विशिष्यते ॥ ३२ ॥

Kapag wala ang paglawak palabas (prasara), ang simulain na ito ay tinatawag na Sadāśiva; doon, ang lakas ng dalisay na pagtanaw (dṛk-śakti) ay napapasailalim, at ang lakas ng pagkilos (kriyā-śakti) ang nangingibabaw.

Verse 33

ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वं प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृकम् । यत्र क्रिया हि न्यग्भूता ज्ञानाख्योद्रेकमश्नुते ॥ ३३ ॥

Ang simulain na iyon ay itinuturo bilang ‘Īśvara-tattva’—ang mabisang sanhi na tumutupad sa lahat ng layon—kung saan ang pagkilos o ritwal (kriyā) ay napapasailalim at ang kaalaman (jñāna) ang nagiging nangingibabaw.

Verse 34

तत्तत्त्वं चैव विद्याख्यं ज्ञानरूपं प्रकाशकम् । नादो बिंदुश्च सकलः सदाख्यं तत्त्वमाश्रितौ ॥ ३४ ॥

Ang mismong simulain ng Katotohanan ay tinatawag na Vidyā—kaalaman sa anyong maningning, ang tagapaghayag. Ang Nāda at Bindu, kasama ang Sakala, ay nananahan at nakasalig sa simulain na tinatawag na Sadā.

Verse 35

विद्येशाः पुनरैशं तु मंत्रा विद्याभिधं पुनः । इमानि चैव तत्त्वानि शुद्धाध्वेति प्रकीर्तितम् ॥ ३५ ॥

Muli, ang mga Vidyeśa ay sinasabing kabilang sa saklaw ni Īśa; at ang mga mantra ay muli ring tinatawag na ‘Vidyā’. Ang mga simulain (tattva) na ito ang ipinahahayag bilang Śuddhādhvā—ang dalisay na landas (ng mga kategorya).

Verse 36

साक्षान्निमित्तमीशोऽत्रेत्युपादानसबिंदुराट् । पंचानां कालराहित्याक्रमो नास्तीति निश्चितम् ॥ ३६ ॥

Dito, ang Panginoon ang tuwirang sanhi na gumagawa; at Siya rin ang makapangyarihang pinagmulan na siyang sanhi bilang sangkap. Matibay na napagpasyahan na, yamang ang limang prinsipyo ay lampas sa panahon, walang sunud-sunod na kaayusan sa pagitan nila.

Verse 37

व्यापारवसतो ह्येषां विहिता खलु कल्पना । तत्त्वं वस्तुत एकं तु शिवाख्यं चित्रशक्तिकम् ॥ ३७ ॥

Tunay nga, ang pag-uuri sa kanila ay itinakda lamang ayon sa kani-kanilang gawain. Ngunit sa katotohanan, iisa lamang ang prinsipyo—tinatawag na “Śiva”—na may sari-saring kapangyarihan.

Verse 38

शक्तं यां वृत्तिभेदात्तुविहिताः खलु कल्पनाः । चिज्जडानुग्रहार्थाय कृत्वा रूपाणि वै प्रभुः ॥ ३८ ॥

Dahil sa pagkakaiba ng mga paraan ng pag-andar (vṛtti-bheda), tunay ngang itinatakda ang iba’t ibang pagbuo ng kaisipan (kalpanā) tungkol sa mismong Śakti. Ang Prabhu ay nag-aanyong iba-iba upang magpamalas ng biyaya sa may kamalayan (caitanya) at sa walang-kilos o di-malay (jaḍa).

Verse 39

अनादिमलरुद्धानां कुरुतेऽनुग्रहं चिताम् । मुक्तिं च विश्वेषां स्वव्यापारे समर्थेताम् ॥ ३९ ॥

Ipinagkakaloob Niya ang biyaya sa mga isiping nahahadlangan ng mga dungis na walang pasimula, at Siya’y ganap na makapangyarihan—sa pamamagitan ng sarili Niyang banal na pagkilos—na magbigay ng kalayaan (mokṣa) sa lahat ng nilalang.

Verse 40

विधत्ते जडवर्गस्य सर्वानुग्राहकः शिवः । शिवसामान्यरूपो हि मोक्षस्तु चिदनुग्रहः ॥ ४० ॥

Si Śiva, ang pangkalahatang tagapagkaloob ng biyaya, ay nagkakaloob ng habag sa buong uri ng mga walang-kilos. Sapagkat ang paglaya, sa pangkalahatang diwa, ay may anyong Śiva; ngunit ang mokṣa, sa tiyak na diwa, ay biyaya ng dalisay na kamalayan.

Verse 41

सोऽनादित्वात्कर्मणो हि तत्तद्भोगं विना भवेत् । तेनानुग्राहकः शम्भुस्तद्भुक्त्यै प्रभुर्व्ययः ॥ ४१ ॥

Sapagkat ang karma ay walang pasimula, kung wala ang pagdanas ng katumbas na bunga nito, mananatili itong umiiral. Kaya si Śambhu (Śiva), ang Panginoong di-nasisira, ay nagiging mapagpalang tagatulong upang ang kaluluwa’y makaranas at maubos ang mga bunga ng karma.

Verse 42

कुरुते सूक्ष्मकरणभुवनोत्पत्तिमंजसा । कर्त्तोपादानकरणैर्विना कार्ये न दृश्यते ॥ ४२ ॥

Madali nitong ipaliwanag ang paglitaw ng maseselang kasangkapan at ng mga daigdig; ngunit sa alinmang bunga, hindi kailanman nakikitang nagaganap nang wala ang gumagawa, ang materyal na sanhi, at ang mga kasangkapang paraan.

Verse 43

शक्तयः करणं चात्र मायोपादानमिष्यते । नित्यैका च शिवा शक्त्या ह्यनादिनिधना सती ॥ ४३ ॥

Dito, itinuturo na ang mga śakti ang mga kapangyarihang gumaganap bilang kasangkapan, at ang Māyā ang tinatanggap na materyal na sanhi. Gayunman, si Śivā—iisa at walang hanggan—ay umiiral bilang Kapangyarihan ni Śiva, tunay na walang simula at walang wakas.

Verse 44

साधारणी नराणां वै भुवनानां च कारणम् । स्वभावान्मोहजननी स्वचिताजनकर्मभिः ॥ ४४ ॥

Ang kapangyarihang ito’y pangkalahatan sa lahat ng tao at isang sanhi na gumagalaw sa lahat ng mga daigdig; sa sariling likas nito’y nagbubunga ng pagkalito, sa pamamagitan ng mga gawaing isinilang mula sa sariling isip at layon.

Verse 45

विश्वी सूक्ष्मा परा माया विकृतैः परत्तु सा । कर्माण्यावेक्ष्य विद्येशो मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः ॥ ४५ ॥

Ang kataas-taasang Māyā ay pangkalahatan at maselan; gayunman, siya’y naiiba at lampas sa mga pagbabagong nahayag. Sa pagtanaw sa karma ng mga nilalang, ang Panginoon—Guro ng kaalaman—ay ginagalaw ang Māyā sa pamamagitan ng Kanyang mga śakti.

Verse 46

विधत्ते जीवभोगार्थं वपूंषि करणानि च । सृजत्यादो कालतत्त्वं नानाशक्तिमयी च सा ॥ ४६ ॥

Upang maranasan ng jīva na may katawan ang ligaya at dalamhati, Kanya niyang inayos ang mga katawan at mga kakayahan ng pandama; at sa pinakasimula ay Kanya ring iniluwal ang prinsipyo ng Panahon—Siya na binubuo ng maraming śakti.

Verse 47

भावि भूतं मवञ्चेदं जगत्कलयते लयम् । सूते ह्यनंतरं माया शक्तिं नियमनात्मिकाम् ॥ ४७ ॥

Ang sansinukob na ito—kasama ang darating at ang nagdaan—ay tumutungo sa laya, ang pagkalusaw. Pagkaraan nito, agad na inilalabas ni Māyā ang Kanyang kapangyarihan na likas na nag-aayos at nagpipigil, upang itakda ang kaayusan ng paglikha.

Verse 48

सर्वं नियमयत्येषा तेनेयं नियतिः स्मृता । अनंतरं च सा माया नित्या विश्वविमोहिनी ॥ ४८ ॥

Siya ang namamahala at nagtatakda sa lahat; kaya Siya’y inaalala bilang Niyati, ang batas ng kosmik na pangangailangan. At kasunod nito ay si Māyā—walang hanggan, at siyang lumilinlang sa buong sansinukob.

Verse 49

अनादिनिधना तत्त्वं कलाख्यं जनयत्यपि । एकतस्तु नृणां येन कलयित्वा मलं ततः ॥ ४९ ॥

Ang Katotohanang walang pasimula at walang wakas ay nagbubunga rin ng prinsipyo na tinatawag na “Kalā”. Sa pamamagitan nito, ang mala—ang karumihan ng tao—ay sinusukat at ipinapamahagi ayon sa bahagi.

Verse 50

कर्तृशक्तिं व्यंजयति तेनेदं तु कलाभिधम् । कालेन च नियत्योपसर्गतां समुपेतया ॥ ५० ॥

Ipinahahayag nito ang kapangyarihan ng pagiging tagagawa (kartṛ-śakti); kaya ito’y tinatawag na “Kalā”. At ito’y kumikilos kasama ng Panahon, at napapailalim din sa kalagayang pantulong ng Niyati (kosmik na pagtatakda).

Verse 51

व्यापारं विदधात्येषा भूपर्यंतं स्वकीयकम् । प्रदर्शनाथ वै पुंसो विषयाणां च सा पुनः ॥ ५१ ॥

Ang kapangyarihang ito ang nagpapakilos sa sariling gawain, umaabot hanggang sa hanggahan ng daigdig; at muli, ginagawa ito upang ihayag sa tao ang mga bagay na nasasagap ng mga pandama.

Verse 52

प्रकाशरूपं विद्याख्यं तत्त्वं सूते कलैव हि । विद्या त्वावरणं भित्वा ज्ञानशक्तेः स्वकर्मणा ॥ ५२ ॥

Tunay nga, ang tattva na tinatawag na Vidyā—na ang likas na anyo ay liwanag—ang nagbubunga ng kalā (kapangyarihang nagpapahayag). Ngunit ang Vidyā, sa sarili nitong gawain, ay bumabasag sa tabing na tumatakip sa śakti ng kaalaman.

Verse 53

विषयान्दर्शयत्येषात्मनांशाकारणं ह्यतः । करोति भोग्यं यानासौ करणेन परेण वै ॥ ५३ ॥

Ang kasangkapang ito ang nagpapalinaw sa mga bagay ng pandama; kaya ito’y itinuturing na salik na sanhi, bilang bahagi ng Sarili (Ātman). Tunay nga, sa pamamagitan ng mas mataas na kasangkapan, ginagawa nitong karapat-dapat maranasan ang mga bagay na iyon.

Verse 54

उद्बुद्धशक्तिः पुरुषः प्रचोद्य महदादिकान् । भोग्ये भोगं च भोक्तारं तत्परं करणं तु सा ॥ ५४ ॥

Kapag ang Puruṣa, na nagising ang kapangyarihan, ay nagtutulak sa Prakṛti, sumisibol ang mga paglalang mula sa Mahat at iba pa; sa larangan ng mga bagay na mapaglulugdan, lumilitaw ang pagdanas, ang dumaranas, at ang mga kasangkapang nakatuon sa pagdanas na iyon—ang mga kasangkapang iyon ay tunay na siya (Prakṛti).

Verse 55

भोग्येस्य भोग्यतिर्मासाञ्चिद्व्यक्तिर्भोग उच्यते । सुखादिरूपो विषयाकारा बुद्धिः समासतः ॥ ५५ ॥

Ang pagpapakita ng kamalayan (cit) bilang mismong pagdanas sa bagay na dapat paglu-gdan ay tinatawag na “bhoga” (pagdanas/pagtatamasa). Sa kabuuan, ito ang buddhi (talino) na kumukuha ng anyo ng bagay, na lumilitaw bilang ligaya at iba pa.

Verse 56

भोग्यं भोक्तुश्च स्वेनैव विद्याख्यं करणं तु तत् । यद्यर्कवत्प्रकाशा धीः कर्मत्वाञ्च तथापि हि ॥ ५६ ॥

Para sa kapwa bagay na tinatamasa at sa tumatamasa, ang sariling “vidyā” (kaalaman)—ang mismong buddhi o talino—ang siyang kasangkapan. Bagama’t ang pag-unawa’y nagniningning na tila araw, dahil ito’y gumaganap bilang isang gawain, itinuturing pa rin itong karma, salik ng pagkilos.

Verse 57

करणांतरसापेक्षा शक्ता ग्राहयितुं च तम् । संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात् ॥ ५७ ॥

Umaasa sa mga pantulong na kasangkapan, ang kapangyarihang pang-unawa ay nakasasaklaw sa bagay na iyon—sa pamamagitan ng ugnayan (dito), sa pamamagitan ng mga sanhi at iba pang katulad, at sa pamamagitan ng puwersang nagtutulak na isinilang mula sa pananabik na malasap ang tamasa nito.

Verse 58

तञ्चष्टाफलयोगाञ्च संसिद्धा कर्तृतास्य तु । अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु ॥ ५८ ॥

At ang pagkakaugnay sa minimithing bunga ay natatatag lamang kapag tinatanggap ang kanyang pagiging tagagawa (kartutva). Ngunit kung ipagpapalagay ang di-pagiging tagagawa, ang pagtawag sa kanya bilang “tumatamasa” o tumatanggap ng bunga ay nagiging walang saysay.

Verse 59

किं च प्रधानचरितं व्यर्थं सर्वं भवेत्ततः । कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके ॥ ५९ ॥

Bukod dito, kung ang puruṣa ay walang pagiging tagagawa, magiging walang kabuluhan ang lahat ng kilos na iniuugnay sa pradhāna (likas na kalikasan), sapagkat ang mga kasangkapan at iba pa—katawan, mga pandama, isip—ay mawawalan ng layuning mapaglilingkuran.

Verse 60

भोगस्यासंभवस्तस्मात्स एवात्र प्रवर्तकः । करणादिप्रयोक्तॄत्वं विद्ययैवास्य संमतम् ॥ ६० ॥

Yamang ang pagtatamasa ng bunga ay hindi maaaring lumitaw nang kusa, kaya siya lamang ang tagapagpasimula rito. At ang kanyang pagiging gumagamit ng mga kasangkapan—gaya ng mga pandama at iba pang kakayahan—ay kinikilala lamang sa pamamagitan ng vidyā (kaalaman).

Verse 61

अनंतरं कलारागं सूते भिद्यंगरूपकम् । येन भोग्याय जनिता भिद्यंगे पुरुषे पुनः ॥ ६१ ॥

Pagkaraan nito, lumilitaw ang pagkapit na tinatawag na “kalā-rāga,” na nag-aanyo bilang pagkakaiba-iba sa mga sangkap at tungkulin. Dahil dito, muling nalilikha ang tao—na nahahati sa mga sangkap—upang danasin ang mga bagay na pinaglulugdan.

Verse 62

क्रियाप्रवृत्तिर्भवति तेनेदं रागसंज्ञिकम् । एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा ॥ ६२ ॥

Kapag nagsimulang umiral ang “kriyā” (pagkilos), ang kalagayang ito ay tinatawag na “rāga” (pagkapit). At kapag sa pamamagitan ng mga tattva ring ito ang nilalang ay nahuhubog sa kalagayan ng pagiging tagapagtamasa (bhoktṛtva), saka naitatatag ang pagkabihag.

Verse 63

नित्यस्तदायमात्मा तु लभते पुरुषाभिधाम् । कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु ॥ ६३ ॥

Ang walang-hanggang Sarili (Ātman) na ito, sa gayong kalagayan, ay tinatawag na “Puruṣa.” At pagkaraan, na wari’y sa pamamagitan ng isang bahagi (kalā), ang Di-nahahayag (avyakta) ay naglalabas ng daigdig upang maging bagay ng karanasan para sa kanya.

Verse 64

सप्तग्रंथिविधानस्य यत्तद्गौणस्यकारणम् । गुणानामविभागोऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत् ॥ ६४ ॥

Ang dahilan kung bakit binabanggit ang tinatawag na pangalawang balangkas ng “pitong-buhol” ay ito: sa saligang pinanghahawakan dito, ang mga guṇa ay hindi nahahati nang magkakahiwalay—gaya ng mga bahagi ng lupa at iba pang elemento na hindi natatagpuan nang bukod sa isang pinaghalong batayan.

Verse 65

आधारोऽपि च यस्तेषां तदव्यक्तं च गीयते । त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः ॥ ६५ ॥

Ang siyang pinanghahawakan ng mga iyon ay tinatawag ding Di-nahahayag (Avyakta). Tunay nga, ang tatlong guṇa na ito ay nagmumula lamang sa Avyakta.

Verse 66

सत्त्वं रजस्तमःप्रख्या व्यापारनियमात्मिका । गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी ॥ ६६ ॥

Ang talino (dhī) ay nakikilalang tatlo—sattva, rajas, at tamas. Ito ang panloob na simulain na namamahala sa pagkilos at pag-aayos; ayon sa mga guṇa, ito’y nagiging tiyak na paghatol hinggil sa mga bagay ng pandama.

Verse 67

गुणतस्त्रिविधा सापि प्रोक्ता कर्मानुसारतः । महत्तत्तवादहंकारो जातः संरंभवृत्तिमान् ॥ ६७ ॥

Ang kalikasan (prakṛti) ay sinasabing tatlo rin ayon sa mga guṇa, at inilalarawang kumikilos ayon sa karma. Mula sa prinsipyo ng Mahat (dakilang talino), isinilang ang ahaṃkāra—ang diwang “ako”—na may sigla ng mapagpumilit na pagkilos.

Verse 68

संभोदादस्य विषयः प्राप्नोति व्यवहार्यताम् । सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत् ॥ ६८ ॥

Sa pamamagitan ng kamalayan/pagkilala, ang bagay nito ay nagiging angkop sa pang-araw-araw na pakikitungo. At ang “sattva” na iyon, kapag hinati sa dalawang pagkakaiba, ay muling nagiging tatlo.

Verse 69

तैजसो राजसश्चैव तामसश्चेति नामतः । तत्र तैजसतो ज्ञानेंद्रियाणि मनसा सह ॥ ६९ ॥

Tinatawag sila sa pangalan na taijasa, rājasa, at tāmasa. Sa mga ito, mula sa taijasa lumilitaw ang mga pandamang pangkaalaman, kasama ang manas (isip).

Verse 70

प्रकाशान्व यतस्तस्माद्वोधकानि भवन्ति हि । राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेंद्रियाणि तु ॥ ७० ॥

Sapagkat nakikibahagi sila sa liwanag (prakāśa), tunay ngang nagiging mga kasangkapan ng pagkakilala; at sapagkat ang rajas ang sanhi ng pagkilos, mula rito rin lumilitaw ang mga pandamang panggawa.

Verse 71

तामसाञ्चैव जायन्ते तन्मात्रा भूतयोनयः । इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः ॥ ७१ ॥

Mula sa aspektong tāmasa (dilim at kawalang-kilos) sumisibol ang mga tanmātra, ang mga pinong sangkap, at ang mga pinagmumulan ng magagaspang na elemento (sinapupunan ng mga nilalang). Sa prosesong iyon, ang isipan (manas) ay tunay na kumikilos bilang anyo ng pagnanais, sa pamamagitan ng saṅkalpa—pasya at matatag na paglalagom ng diwa.

Verse 72

द्विधाधिकारि तञ्चित्तं भोक्तृभोगोपपादकम् । बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा ॥ ७२ ॥

Ang citta (kamalayan-isip) na iyon ay gumaganap na may dalawang kapangyarihan: itinatatag nito kapwa ang tagaranas (bhoktṛ) at ang nararanasan (bhoga). Sapagkat lagi itong kumikilos sa angkop nitong kalagayan bilang panlabas na kasangkapan (bahiḥ-karaṇa).

Verse 73

इंद्रियाणां च सामर्थ्यं संकल्पेनात्मवृत्तिना । करोत्यंतःस्थितं भूयस्ततोऽन्तः करणं मनः ॥ ७३ ॥

Sa pamamagitan ng saṅkalpa (matatag na pasya) at ng sariling panloob na pag-iral nito, tinitipon at pinatitindi ng isipan (manas) ang lakas ng mga pandama sa loob ng sarili; kaya ang manas ay tinatawag na panloob na kasangkapan (antaḥkaraṇa).

Verse 74

मनोऽहंकारबुद्ध्याख्यमस्त्यन्तः कारणं त्रिधा । इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतोऽस्य तु ॥ ७४ ॥

Ang panloob na kasangkapan (antaḥkaraṇa) ay tatlo: manas (isip), ahaṃkāra (pagkamakasarili o ‘ako’), at buddhi (talino). Ang mga gampanin nito, ayon sa pagkakasunod, ay icchā (pagnanais), saṃrambha (sigla ng pagsisikap), at bodha (pagkaunawa).

Verse 75

ज्ञानेंद्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने ॥ ७५ ॥

Ang mga pandamang pangkaalaman (jñānendriya) ay ang tainga, balat, mata, dila, at ilong. At ang mga bagay na kanilang sinasagap ay dapat maunawaan bilang tunog at iba pa, O pantas (muni).

Verse 76

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादयो मताः । वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेंद्रियाण्यपि ॥ ७६ ॥

Ang tunog, haplos, anyo, lasa, at amoy ay itinuturing na mga bagay ng pandama, na nagsisimula sa tunog. Gayundin, ang pananalita, mga kamay, mga paa, ang puwit, at ang ari ay mga sangkap ng pagkilos (karmendriya).

Verse 77

वचनादानगमनोत्सर्गानंदेषु कर्मसु । करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना ॥ ७७ ॥

Sa mga gawaing tulad ng pagsasalita, pagbibigay, paglalakbay, pagpapakawala (pagbitaw), at pagdiriwang, ang angkop na mga kasangkapan ang nagdudulot ng katuparan; walang kilos na nagaganap kung walang kasangkapan.

Verse 78

दशधा करणैश्चेष्टां कार्यमाविश्य कार्यते । चेष्टंते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु ॥ ७८ ॥

Natatapos ang pagkilos kapag ang sampung kasangkapan ay pumasok sa gawain. Ayon sa gawaing sinasandigan, kumikilos ang mga kasangkapan—sapagkat malaganap ang kanilang bisa sa buong katawan.

Verse 79

तन्मात्राणि तु खवायुस्तेजोऽम्भः क्ष्मेति पञ्च वै । तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवंति हि ॥ ७९ ॥

Ang mga banayad na sangkap (tanmātra) ay tunay na lima: kalawakan, hangin, apoy, tubig, at lupa. Mula sa mga ito lumilitaw ang mga magagaspang na elemento, na bawat isa’y ipinahahayag na may sariling natatanging katangian.

Verse 80

इति पञ्चसु शब्दोऽयं स्पर्शो भूतचतुष्टये । रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गंधः क्षितौ तथा ॥ ८० ॥

Kaya nga, ang tunog ay nasa limang elemento; ang haplos ay nasa apat; ang anyo (kulay/kaanyuan) ay nasa tatlo; ang lasa ay nasa dalawa; at ang amoy ay nasa lupa lamang.

Verse 81

कार्याण्येषां क्रमेणैवावकाशो व्यूहकल्पनम् । पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते ॥ ८१ ॥

Ang kanilang mga gawain, ayon sa wastong pagkakasunod, ay sinasabi na: pagbibigay ng puwang (paglalaan), pagsasaayos sa isang balangkas na may kaayusan, paghinog o pagpipino, pagsasama-sama (kompilasyon), at pag-iingat o pagpapanatili (pagpigil/retensiyon).

Verse 82

आशीतोष्णौ महा वाद्यौ शीतोष्णौ वारितेजसोः । भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा ॥ ८२ ॥

Ang malalakas na hangin ay may tanda ng lamig at init; ang tubig at apoy man ay nakikilala rin sa lamig at init. Ang apoy ay maningning; sa tubig ay may kaputian; at sa lupa, ang kaputian at iba pang katangian ay lumilitaw sa sari-saring anyo.

Verse 83

रूपं त्रिषु रसोंऽभः सु मधुरः षड्विधः क्षितौ । गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः ॥ ८३ ॥

Ang anyo (rūpa) ay nasa tatlong elemento; ang lasa (rasa) ay sa tubig at inilalarawang matamis; sa lupa naman ay anim ang uri. Ang amoy (gandha) sa lupa ay itinuturo na may dalawang anyo: mabaho at mabango.

Verse 84

तन्मात्रं तद्भूतगुणं करणं पोषणं तथा । भूतस्य तु विशेषोऽयं विशेषरहितं तु तत् ॥ ८४ ॥

Ang tanmātra (banayad na sangkap), ang katangiang tumutugma sa magaspang na elemento, ang mga kasangkapan/organ (ng pagdama at pagkilos), at ang pag-aalaga o pagpapalusog—ito ang natatanging tanda ng bhūta (magaspang na elemento); ngunit ang tanmātra ay walang gayong tiyak na pagkakaiba-iba.

Verse 85

इमानि पञ्चभूतानि संनिविष्टानि सर्वतः । पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ८५ ॥

Ang limang dakilang elemento ay nakalaganap sa lahat ng dako. Ang buong sansinukob—maging ang di-kumikilos at ang kumikilos—ay binubuo ng limang elemento.

Verse 86

शरीरसंनिविष्टत्वमेषां तावन्निरूप्यते । देहेऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः ॥ ८६ ॥

Ngayon ay ipaliliwanag ang paraan ng kanilang pananatili sa katawan: sa katawan, ang mga buto, laman at buhok—gayundin ang mga kuko at ngipin—ay mula sa sangkap na lupa (pṛthivī).

Verse 87

मूत्ररक्तकफस्वेदशुक्रादिषु जलस्थितिः । हृदि पंक्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात् ॥ ८७ ॥

Ang sangkap na tubig ay nasa ihi, dugo, plema, pawis, semilya at mga katulad nito. Ang sangkap na apoy (tejas) ay nasa puso, sa daanan ng pagtunaw, sa mga mata, at sa apdo—sapagkat doon nahahayag ang kani-kaniyang likas na gawain.

Verse 88

प्राणादिवृत्तिभेदेन वायुश्चैवात्र संस्थितः । वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषंगतः ॥ ८८ ॥

Dito, ang hangin-buhay (vāyu) ay nananahan ayon sa pagkakaiba ng mga gawain gaya ng prāṇa at iba pa. At ang panloob na kalawakan (viyat) ay lumalaganap sa lahat ng nāḍī, na kaugnay ng pag-andar na bumabalot na tulad ng sinapupunan (garbha-vṛtti).

Verse 89

प्रयोक्त्यादिमहीप्रांतमेतदंडार्थसाधनम् । प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते ॥ ८९ ॥

Ang buong “itlog ng sansinukob” (brahmāṇḍa)—mula sa Lumikha hanggang sa pinakadulong hangganan ng daigdig—ay nagsisilbing kasangkapan upang magbunga ang layunin nito; at para sa bawat sarili, ito’y itinatakda ayon sa pagkakaiba ng pagdanas (bhoga).

Verse 90

तत्त्वान्येवं कलाद्यानि प्रतिपुंनियतानि हि । देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरंति हि ॥ ९० ॥

Kaya nga, ang iba’t ibang prinsipyo (tattva), na nagsisimula sa mga kalā (mga kapangyarihang sangkap), ay tunay na itinatalaga sa bawat nilalang; at dahil sa lakas ng karma, sila’y gumagala sa lahat ng anyong may katawan.

Verse 91

मायेयश्चैव पाशोऽयं येनावृतमिदं जगत् । अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः ॥ ९१ ॥

Ito nga ang gapos na isinilang mula sa Māyā, na siyang tumatakip sa buong sanlibutan. Kaya ito’y tinatawag na “maruming landas ng pagpapakita,” mula sa sangkap na lupa hanggang sa mas mataas na mga kalā (bahaging kosmiko).

Verse 92

तत्र भूमण्डलस्थोऽसौ स्थावरो जङ्गमात्मकः । स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः ॥ ९२ ॥

Doon, sa ibabaw ng daigdig, ang paglikha ay may dalawang uri: ang di-gumagalaw at ang gumagalaw. Ang di-gumagalaw ay gaya ng mga bundok at punò; ang gumagalaw naman ay muling nahahati sa tatlong uri.

Verse 93

स्वेदजाश्चांडजाश्चैव तथैव च जरायुजाः । चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः ॥ ९३ ॥

Sa lahat ng nilalang na gumagalaw at di-gumagalaw, sinasabi na may walumpu’t apat na lakh (8.4 milyon) na uri ng pagsilang: yaong mula sa pawis, yaong mula sa itlog, at gayundin yaong mula sa sinapupunan (may inunan).

Verse 94

भ्रममाणस्तेषु जीवः कदाचिन्मानुषं वपुः । प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम् ॥ ९४ ॥

Ang jīva na pagala-gala sa mga kalagayang iyon ay kung minsan nakakamit ang katawan ng tao—sa bisa ng sariling karma—isang kataasang kalagayan na makapagtatamo ng bawat tunay na layon ng buhay.

Verse 95

तत्रापि भारते खण्डे ब्राह्मणादिकुलेषु च । महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा ॥ ९५ ॥

Kahit sa mga daigdig na iyon, sa lupain ng Bhārata—at lalo na sa mga angkan gaya ng mga brāhmaṇa—ang pagsilang ay napakabihira, nakakamit lamang sa bisa ng dakilang naipong kabutihan (puṇya).

Verse 96

जनिश्च पुंस्त्रियोर्योगः शुक्रशोणितयोगतः । बिंदुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः ॥ ९६ ॥

Ang paglilihi ay nagmumula sa pag-iisa ng lalaki at babae sa pagsasanib ng semilya at dugong panregla. Kapag ang iisang patak ng binhi ay pumasok sa sinapupunan bilang prinsipyong may dalawang likas, nagsisimula ang pagdadalang-tao.

Verse 97

तदा रजोऽधिके नारी भवेद्रेतोऽधिके पुमान् । मलकर्मादिपाशेन कश्चिदात्मा नियंत्रितः ॥ ९७ ॥

Kapag nanaig ang sangkap na pambabae (rajas), babae ang isisilang; kapag nanaig ang binhing panlalaki (retaḥ), lalaki ang isisilang. Gayunman, ang isang indibidwal na sarili ay napipigil at pinamamahalaan ng mga gapos ng karumihan, karma, at iba pa.

Verse 98

जीवभावं तदा तस्मिन्सकलः प्रतिपद्यते । अथ तत्राहृतैर्मात्रा पानान्नाद्यैश्च पोषितः ॥ ९८ ॥

Pagkaraan, sa bagong katawang iyon, ang buong nilalang ay tumatanggap ng kalagayan bilang isang jīva, ang indibidwal na kaluluwa. Pagkatapos nito, pinananatili ito ng ina sa pamamagitan ng inumin, pagkain, at iba pang dala niya, at sa gayon ay napapangalagaan.

Verse 99

पक्षमासादिकालेन वर्धते वपुरत्र हि । दुःखाद्यः पीडितश्चैवाच्छन्नदेहो जरायुणा ॥ ९९ ॥

Tunay, sa kalagayang ito ang katawan ay lumalaki ayon sa paglipas ng panahon—sa mga kalahating buwan, mga buwan, at iba pa. At ang may katawan ay pinahihirapan ng sakit at mga katulad na dusa, habang ang katawan ay nababalutan ng lamad ng sinapupunan (jarāyu).

Verse 100

एवं तत्र स्थितो गर्भे प्राग्जन्मोत्थं शुभाशुभम् । स्मरंस्तिष्टति दुःखात्मापीड्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ १०० ॥

Kaya nito, habang nananatili sa sinapupunan, ang kaluluwang nagdurusa ay paulit-ulit na naaalala ang mabuti at masama na nagmula sa naunang kapanganakan, at patuloy na pinahihirapan nang muli at muli.

Verse 101

कालक्रमेण बालोऽसौ मातरं पीडयन्नपि । संपीडितो निःसरति योनियंत्रादवाङ्मुखः ॥ १०१ ॥

Sa paglipas ng panahon, ang sanggol na iyon—bagama’t nagpapahirap sa ina—ay lumalabas na naiipit at nasisiksik mula sa mekanismo ng sinapupunan, na nakayuko ang mukha pababa.

Verse 102

क्षणं तिष्ठति निश्चेष्टस्ततो रोदितुमिच्छति । ततः क्रमेण स शिशुर्वर्धमानो दिनेदिने ॥ १०२ ॥

Sandali siyang nananatiling walang galaw; saka niya ninanais umiyak. Pagkaraan, ayon sa pagkakasunod, ang sanggol na iyon ay lumalaki araw-araw.

Verse 103

बालपौगंडभेदेन युवत्वं प्रतिपद्यते । एवं क्रमेण लोकेऽस्मिन्देहिनां देहसंभवः ॥ १०३ ॥

Sa sunod-sunod na pagkakaiba ng pagkabata at pagdadalaga/pagbibinata, nararating ang kabataan; gayon din sa mundong ito, ang paglitaw ng katawan ng mga nilalang na may katawan ay nagaganap nang paisa-isang hakbang.

Verse 104

मानुषं दुर्लभं प्राप्य सर्वलोकोपकारकम् । यस्तारयति नात्मानं तस्मात्पापतरोऽत्र कः ॥ १०४ ॥

Nang makamtan ang bihirang buhay-tao—na makapagbibigay-gawaing-kabutihan sa lahat ng daigdig—kung hindi pa rin niya maitawid ang sarili mula sa saṃsāra, sino pa rito ang higit na makasalanan kaysa sa kanya?

Verse 105

आहारश्चैव निद्रा च भयं मैथुनमेव च । पश्वादीनां च सर्वेषां च सर्वेषां साधारणमितीरितम् ॥ १०५ ॥

Pagkain, pagtulog, takot, at pakikipagtalik—ang mga ito’y sinasabing karaniwan sa lahat ng nilalang, kabilang ang mga hayop at iba pa.

Verse 106

चतुर्ष्वेवानुरक्तो यः स मूर्खो ह्यात्मधातकः । मनुष्याणामयं धर्मः रवबंधच्छेदनात्मकः ॥ १०६ ॥

Ang sinumang nakakapit lamang sa “apat” (mga layuning may hangganan) ay tunay na mangmang at pumapatay sa sariling kaluluwa. Ito ang ‘dharma’ ng tao—ang likas nito ay putulin ang mga gapos na hinubog ng maingay na alingawngaw at hungkag na pananalita ng mundo.

Verse 107

पाशबंधनविच्छेदो दीक्षयैव प्रजायते । अतो बंधनविच्छित्त्यै मंत्रदीक्षां समाचरेत् ॥ १०७ ॥

Ang pagputol sa gapos na tulad ng silo ay nagaganap lamang sa pamamagitan ng dīkṣā (inisiyasyon). Kaya, upang mapatid ang pagkakagapos, nararapat na tanggapin at isagawa ang mantra-dīkṣā nang wasto at may paggalang.

Verse 108

दीक्षाज्ञानाख्यया शक्त्या ह्यपध्वंसितबन्धनः । शुद्धात्मतत्त्वनामासौ निर्वाणपदमश्नुते ॥ १०८ ॥

Sa kapangyarihang tinatawag na dīkṣā-jñāna (kaalamang dulot ng inisiyasyon), ganap na nawawasak ang kanyang mga gapos; nakatatag sa dalisay na katotohanan ng Sarili, nararating niya ang kalagayan ng nirvāṇa.

Verse 109

स्वशक्त्यात्मिकया दृष्ट्या शिवं ध्यायति पश्यति । यजते शिवमंत्रैश्च स्वपरेषां हिताय सः ॥ १०९ ॥

Sa pananaw na likas na mula sa sariling panloob na kapangyarihan, siya’y nagmumuni-muni kay Śiva at tuwirang nasisilayan Siya; at sa mga mantra ni Śiva ay nagsasagawa siya ng pagsamba, para sa kapakanan ng sarili at ng iba.

Verse 110

शिवार्कशक्तिदीधित्या समर्थीकृतचिद्दृशा । शिवशक्त्यादिभिः सार्द्धं पश्यत्यात्मगतावृतिः ॥ ११० ॥

Pinatatag ang paningin ng kamalayan sa pamamagitan ng ningning ni Śiva—ang Kapangyarihang tulad ng araw—nakikita niya, kasama si Śiva, Śakti, at iba pa, ang mga tabing na pumasok at tumakip sa Sarili.

Verse 111

अंतःकरणवृत्तिर्या बोधाख्या सा महेश्वरम् । न प्रकाशयितुं शक्ता पाशत्वान्निगडादिवत् ॥ १११ ॥

Ang pagbabago ng panloob na kasangkapan (antaḥkaraṇa) na tinatawag na “pagkilala” ay hindi makapaghahayag kay Maheśvara, sapagkat ito’y nakagapos sa pāśa—gaya ng posas at katulad nito.

Verse 112

दीक्षैव परमो हेतुः पाशविच्छेदने पुनः । अतः शास्त्रोक्तविधिना मन्त्रदीक्षां समाचरेत् ॥ ११२ ॥

Ang dīkṣā lamang ang pinakadakilang sanhi upang maputol ang mga gapos na pāśa. Kaya dapat tanggapin at isagawa ang mantra-dīkṣā ayon sa paraang itinuro ng śāstra.

Verse 113

दीक्षितस्तंत्रविधिना स्ववर्णाचारतत्परः । अनुष्ठानं प्रकुर्वीत नित्यनैमित्तिकात्मकम् ॥ ११३ ॥

Ang sinumang na-dīkṣā ayon sa tuntuning tantra at tapat sa wastong asal ng sariling varṇa at tradisyon, ay dapat magsagawa ng mga anushthāna na binubuo ng mga tungkuling nitya at naimittika.

Verse 114

निजवर्णाश्रमाचारान्मनसापि न लंघयेत् । यो यस्मिन्नाश्रमे तिष्ठन्दीक्षां प्राप्नोति मानवः ॥ ११४ ॥

Huwag lalabagin ng tao ang mga tungkulin at asal ng sariling varṇa at āśrama, kahit sa isip man lamang. Sapagkat ang dīkṣā ay tinatanggap habang nananatili siya sa āśrama na kanyang kinalalagyan.

Verse 115

स तस्मिन्नाश्रमे तिष्ठेत्तद्धर्माननुपालयेत् । कृतान्यपि न कर्माणि बंधनाय भवंति हि ॥ ११५ ॥

Kaya manatili siya sa mismong āśrama na iyon at tapat na tuparin ang mga dharma nito; sapagkat kahit ang mga gawa na nagawa na ay hindi nagiging sanhi ng pagkagapos kapag nakaayon sa dharma.

Verse 116

एकं तु फलदं कर्म मंत्रानुष्ठानसंभवम् । दीक्षितोऽभिलषेद्भोगान्यद्यल्लोकगतानसौ ॥ ११६ ॥

Tanging ang ritwal na tunay na nagbubunga ay yaong sumisibol mula sa wastong pagsasagawa ng disiplina ng mantra; ang napasimulan (dīkṣā) ay maaaring magnasa ng anumang kaluguran, sa alinmang daigdig, ayon sa kanyang nais.

Verse 117

मंत्राराधनसामर्थ्यात्तद्भुक्त्वा मोक्षमश्नुते । नित्यं नैमित्तिकं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः ॥ ११७ ॥

Sa lakas na nakamtan sa wastong pagsamba sa mga mantra, tinatamasa ng tao ang bunga nito at saka nakakamit ang kalayaan (mokṣa). Ngunit ang tumanggap ng dīkṣā para sa araw-araw at paminsan-minsang ritwal ngunit hindi nagsasagawa, ay nagkukulang sa tungkulin.

Verse 118

कंचित्कालं पिशाचत्वं प्राप्यांते मोक्षमश्नुते । तस्मात्तु दीक्षितः कुर्य्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ ११८ ॥

Kung hindi magsasagawa, daraan siya sa kalagayang piśāca sa loob ng ilang panahon, at sa huli’y makakamit pa rin ang mokṣa. Kaya ang tumanggap ng dīkṣā ay dapat gumanap ng mga ritwal na nitya, naimittika, at iba pang kaugnay na tungkulin.

Verse 119

अनुष्ठानं च तेनास्य दीक्षां प्राप्याऽनुमीयते । नित्यनैमित्तिकाचार पालकस्य नरस्य तु ॥ ११९ ॥

At sa mismong pagsasagawa ng mga itinakdang ritwal, nahihinuha na natamo niya ang dīkṣā; sapagkat sa taong nag-iingat ng asal at disiplina na nitya at naimittika, nauunawaang naroroon ang gayong pagsisimula.

Verse 120

दीक्षावैकल्यविरहात्सद्यो मुक्तिस्तु जायते । तत्रापि गुरुभक्तस्य गतिर्भवति नान्यथा ॥ १२० ॥

Kapag ang dīkṣā ay walang kapintasan o kakulangan, agad na sumisilang ang paglaya. Gayunman, kahit doon, ang tunay na hantungan ay para lamang sa deboto ng Guru—hindi sa iba pang paraan.

Verse 121

दीक्षया गुरुमूर्तिस्थः सर्वानुग्राहकः शिवः । दृष्टाद्यर्थतया यस्य गुरुभक्तिस्तु कृत्रिमा ॥ १२१ ॥

Sa pamamagitan ng dīkṣā, si Śiva—na nagkakaloob ng biyaya sa lahat—ay nananahan sa mismong anyo ng Guru. Ngunit ang sinumang may debosyon sa Guru dahil lamang sa nakikitang pakinabang at mga gantimpalang makamundo, ang guru-bhakti na iyon ay huwad.

Verse 122

कृतेऽपि विफलं तस्य प्रायश्चित्तं पदे पदे । कायेन मनसा वाचा गुरुभक्तिपरस्य च ॥ १२२ ॥

Kahit magsagawa siya ng mga ritwal o disiplina, nagiging walang bunga iyon para sa kanya. Ngunit para sa taong nakatuon sa guru-bhakti, nararapat ang prāyaścitta sa bawat hakbang—sa katawan, sa isip, at sa pananalita.

Verse 123

प्रायश्चित्तं भवेन्नैव सिद्धिस्तस्य पदे पदे । गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके ॥ १२३ ॥

Para sa gayong alagad, hindi na kailangan ang mga ritwal ng prāyaścitta; ang tagumpay ay sumasama sa kanya sa bawat hakbang—kapag ang alagad ay may guru-bhakti at isinuko ang lahat sa guro.

Verse 124

मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रस्तु प्रायश्चित्ती भवेद्गुरुः ॥ १२४ ॥

Ngunit kung ang mantra ay ginamit nang mali, ang guro (guru) ang nagiging may pananagutang magsagawa ng prāyaścitta.