Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)

Verse 1

सनंदन उवाच । निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ॥ १ ॥

Sinabi ni Sanandana: Nang marinig ng hari ang mga salitang iyon na puspos ng pinakamataas na katotohanan, siya’y yumukod nang may pagpapakumbaba at paggalang, at saka nagsalita sa pantas na dvija (dalawang-ulit na isinilang).

Verse 2

राजोवाच । भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः । श्रुते तस्मिन्भ्रमंतीव मनसो मम वृत्तयः ॥ २ ॥

Wika ng Hari: “O Bhagavan, ang mga salitang iyong ipinahayag ay puspos ng pinakamataas na katotohanan. Ngunit sa pagdinig ko nito, ang mga galaw ng aking isipan ay tila umiikot sa pagkalito.”

Verse 3

एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जंतुषु । भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत् ॥ ३ ॥

O pantas na Brahmin na pantas, kung tunay na ipinakita mo sa iba pang nilalang ang viveka-jñāna—ang kaalamang mapaghiwalay—kung gayon ito’y lubos na nakatuon sa Mahat, ang Dakilang Prinsipyo ng Prakṛti (likas na kalikasan).

Verse 4

नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता । शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ॥ ४ ॥

“Hindi ako ang nagbubuhat ng palankin, sapagkat ang palankin ay hindi nakasalalay sa akin. Ang katawan ay iba sa akin; sa pamamagitan ng katawang ito binubuhat ang palanking ito.”

Verse 5

गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता । प्रवर्तंते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम् ॥ ५ ॥

Ang pagkilos ng mga nilalang ay pawang pagkilos lamang ng mga guṇa, at ang pagkilos na iyon ay itinutulak ng karma. Ang mismong mga guṇa ay patuloy na gumagana—kaya paano magiging wasto ang paniwalang “akin ito,” gaya ng iyong sinabi?

Verse 6

एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते । मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम् ॥ ६ ॥

O nakaaalam ng sukdulang katotohanan, nang pumasok ito sa landas ng aking pandinig, ang aking isip ay nababalisa at nalulunod—na para bang naabot ang pinakadiwa ng pinakamataas na kahulugan.

Verse 7

पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज । प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किंत्वत्र संशये ॥ ७ ॥

Noon pa man, O mapalad na dalawahang-ipinanganak, ako’y nagtungo sa pantas na si Kapila, nagpasiyang magtanong tungkol sa pinakamataas na kabutihan; ngunit sa bagay na ito, nananatili pa rin ang aking pag-aalinlangan.

Verse 8

तदंतरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् । तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ॥ ८ ॥

At sa pagitan nito, ang mga salitang iyong binigkas—sa mismong mga salitang iyon, ang aking isip ay dumadaluhong sa iyo, hinahanap ang sukdulang diwa ng Kataas-taasang Katotohanan.

Verse 9

कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः ॥ ९ ॥

Tunay nga, ang pantas na si Kapila ay sinasabing isang bahagi ni Viṣṇu—ang Bhagavān, Panginoon ng lahat ng nilalang—na dumating upang wasakin ang pagkalitong umaakit at bumibighani sa daigdig.

Verse 10

स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया । प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते ॥ १० ॥

Tunay ngang ang mismong Bhagavān na iyon, sa pagnanais ng aming kapakanan, ay nagpakita nang hayagan; kaya wasto ang iyong sinabi.

Verse 11

तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज । तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान् ॥ ११ ॥

Kaya nga, O dalawahang-ipinanganak, ipahayag mo sa akin ang sukdulang kabutihang pumupuksa sa pagkalito. Sapagkat ikaw ay isang karagatan na ang mga alon ay tubig ng lahat ng kaalaman.

Verse 12

ब्राह्मण उवाच । भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि । श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते ॥ १२ ॥

Wika ng Brahmana: “Muli mong itinatanong ang pinakamataas na kabutihan; nagtatanong ka na nakatuon sa sukdulang layon. Tunay, O hari, ang lahat ng tunay na ‘kabutihan’ ay walang iba kundi ang mismong sukdulang mithiin.”

Verse 13

देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप ॥ १३ ॥

Pagkatapos sambahin ang diyos, hinahangad ng tao ang yaman at kasaganaan; hinahangad ang mga anak na lalaki at maging ang paghahari. Ngunit, O hari, ang pinakamataas na kabutihan (śreyas) ay nauukol sa mismong debotong iyon.

Verse 14

विवकिनस्तु संयोगः श्रेयोऽसौ परमात्मना । कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत् ॥ १४ ॥

Ngunit para sa taong may malinaw na pag-unawa, ang pakikipag-isa sa Kataas-taasang Sarili (Paramātman) ang pinakamataas na kabutihan; samantalang ang mga ritwal gaya ng gawa at paghahandog (yajña) ay mas mababang kabutihan, sapagkat bunga lamang ng mga langit ang ibinibigay nila.

Verse 15

श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते । आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः ॥ १५ ॥

Kahit hindi sadyang hinangad, dumarating ang bungang yaon na doo’y nangingibabaw ang pinakamataas na kabutihan (śreyas). Kaya, O hari, ang Sarili ay dapat laging pagnilayan—ng mga sanay sa yoga at ng mga may pinakadakilang pag-iisip din.

Verse 16

श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोऽथ सहस्त्रशः ॥ १६ ॥

Ang pinakamataas na kabutihan ay yaong mismong pakikipag-isa—ang sukdulang kabutihang nagmumula sa pakikipag-ugnay sa Paramātman. Sa ganitong paraan, maraming uri ng kapakinabangan—daan-daan at maging libu-libo.

Verse 17

संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे । धर्मोऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि ॥ १७ ॥

Tunay na may mga katotohanang pinakamataas dito; ngunit ang mga salitang iyan ay hindi ko dapat tanggapin—sapagkat kung ang yaman ang siyang sukdulang kabutihan (paramārtha), ang dharma ring ito ay tatalikdan.

Verse 18

व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः । मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर ॥ १८ ॥

Kung gayon, bakit pa ginagawa ang paggugol—kung ito’y tanda lamang ng pag-abot sa pagnanasa? At kung ang ihi ay tatawaging ‘pinakamataas na layon,’ maging iyon man, O hari, ay pag-aari ng iba.

Verse 19

परमार्थभूतः सोऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता । एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र चराचरे ॥ १९ ॥

Siya ang mismong anyo ng Kataas-taasang Katotohanan; Siya ang pinakamataas na layon ng iba, at Siya ang aming Ama. Kaya sa mundong ito ng gumagalaw at di-gumagalaw, wala nang ibang tunay na paramārtha.

Verse 20

परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः । राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि ॥ २० ॥

Tunay na ang paramārtha ang ganap na wakas ng lahat ng gawain at ng lahat ng kasangkapan nito, nang walang natitira. Maging ang pagkamkam ng kaharian at iba pa ay tinatawag dito na ‘paramārtha’—kung uunawain sa sukdulang diwa.

Verse 21

परमार्था भवंत्यत्र न भवंति च वै ततः । ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव ॥ २१ ॥

Dito, ang mga layuning espirituwal na pinakamataas ay tunay na natatamo; ngunit hindi sila sumisibol mula sa panlabas na pagsasagawa lamang. Sa iyong pananaw, ang gawaing yajña ay yaong ritwal na isinasagawa batay sa mga Veda: Ṛg, Yajus, at Sāma.

Verse 22

परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम । यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया ॥ २२ ॥

Pakinggan mo mula sa akin ang kataas-taasang katotohanan, kahit doon man: anumang bunga na nalilikha ay natatapos sa pamamagitan ng luwad, na siyang materyal na sanhi.

Verse 23

तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् । एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः ॥ २३ ॥

O hari, ang bagay na yari sa lupa ay nalilikha sa pagsandig sa sanhi nito—ang luwad. Gayon din, ang mga bunga ay umuusbong mula sa mga bagay na nasisira gaya ng panggatong, ghee, damong kuśa, at iba pa.

Verse 24

निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी । अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते ॥ २४ ॥

Anumang gawaing nalilikha at isinasagawa ay tiyak na lilitaw at saka maglalaho. Ngunit ang Kataas-taasang Katotohanan (paramārtha) ay di-nasisira—ito ang tinatanggap ng mga pantas.

Verse 25

यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् । तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम ॥ २५ ॥

Ang anumang nasisira—walang pag-aalinlangan—sapagkat itinatag sa mga bagay na nasisira. Kaya ang gayong karma ay gawaing walang tunay na bunga; ito, sa aking palagay, ang pinakamataas na diwa.

Verse 26

मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् । ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम् ॥ २६ ॥

Sapagkat ang kataas-taasang layon (paramārtha) ay siya ring mismong paraan tungo sa moksha (kalayaan), hindi ito hiwalay na kasangkapang dapat ‘tapusin’. O hari, ang pagninilay sa Sarili (Ātman) lamang ang tinatawag na ‘paramārtha’—ang tunay na pinakamataas na layunin.

Verse 27

भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् । परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ॥ २७ ॥

Ang mga pagkakaiba ay nalilikha lamang kaugnay ng ibang bagay; ang Kataas-taasang Katotohanan (Paramārtha) mismo ay hindi nahahati. Ang pag-iisa ng Paramārtha at ng Ātman ang ipinahahayag bilang Kataas-taasang Katotohanan.

Verse 28

मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः । तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः ॥ २८ ॥

Ang iba pang “substansiya” na ito ay tunay na huwad, sapagkat hindi ito binubuo ng tunay na substansiya. Kaya, O hari, ang lahat ng ito ay tiyak na mga pinakamataas na kabutihan—walang pag-aalinlangan.

Verse 29

परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः ॥ २९ ॥

O hari, pakinggan mo sa akin nang maikli ang kataas-taasang katotohanan: ang Kataas-taasan ay iisa, sumasaklaw sa lahat, pantay sa lahat, dalisay, lampas sa mga guṇa, at nakahihigit sa Prakṛti (likas na materyal).

Verse 30

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप । परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः ॥ ३० ॥

O hari, ang Ātman ay walang kapanganakan, paglago, at mga katulad nito; ito’y sumasaklaw sa lahat. Ito’y likas na ganap na kaalaman; gayunman, ayon sa kaugalian ng mga pantas, ito’y tinutukoy sa pamamagitan ng mga pangalan, uri, at iba pang pagtatalaga.

Verse 31

न योगवान्न युक्तोऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति । तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् ॥ ३१ ॥

Hindi siya naging yogin, ni tunay na nakapagsanay; at O hari, hindi rin siya magiging gayon. Para sa kanya, bagaman umiiral ang Ātman sa sariling katawan at sa katawan ng iba, ang Katotohanang iyon ay iisa at magkakatulad.

Verse 32

विज्ञानं परमार्थोऽसौ वेत्ति नोऽतथ्यदर्शनः । वेणुरंघ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः ॥ ३२ ॥

Ang nakaaalam ng vijñāna at ng paramārtha—ang kataas-taasang katotohanan—siya ang tunay na nakakakita; ang may maling pagtanaw ay hindi. Gaya ng plauta: dahil sa pagkakaiba ng mga butas na tinatakpan ng daliri, nalilikha ang mga hati ng himig na tinatawag na Ṣaḍja at iba pa.

Verse 33

अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः । एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः ॥ ३३ ॥

Gaya ng hanging lumalaganap sa lahat ngunit sa diwa’y hindi nahahati, gayon din ang dakilang-espiritu (Sarili/Ātman). Ang kanyang pagkaiisa ay tunay; ang wari’y pagkakaiba-iba ng anyo ay bunga lamang ng pagkilos sa panlabas na gawain.

Verse 34

देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः । श्रृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत् ॥ ३४ ॥

Ang nananatiling nakakapit sa pagkakaibang gaya ng “diyos” at “iba pa” ay nalulubog sa paghihiwalay; para sa kanya, wala ngang tunay na wastong asal. Ngayon, makinig ka, O Hari, sa isang sinaunang pangyayari—yaong minsang inawit ni Ṛbhu.

Verse 35

अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः । ऋभुर्नामाऽबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः ॥ ३५ ॥

Upang magbunga ng avabodha (pagkagising ng pagkaunawa) kay Nidādha, ang dvija na naghahangad ng kaliwanagan, isinilang ang isang anak na lalaki na nagngangalang Ṛbhu—anak ni Brahmā, ang Parameṣṭhin, ang Kataas-taasang Tagapag-ayos.

Verse 36

विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते । तस्य शिष्यो निदाघोऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा ॥ ३६ ॥

O Hari, ang kanyang tunay na kalagayan bilang nakakakilala sa tattva (katotohanang diwa) ay nakilala na mula pa sa simula. At noong unang panahon, si Nidāgha, anak ni Pulastya, ay naging alagad niya.

Verse 37

प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा । अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना ॥ ३७ ॥

Sa kataasang galak, ipinagkaloob niya sa kanya ang kabuuan ng banal na kaalaman. Ngunit sa hindi pa nakakabatid sa katotohanan ng kaalaman, hindi sumisibol sa loob ang hilig tungo sa Advaita, ang di-dalawahan.

Verse 38

स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर । देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम् ॥ ३८ ॥

O hari, ang pantas na Ṛbhu ay nagmuni-muni tungkol kay Nidāgha at dumating sa bayaning lungsod na tinatawag na Nāgara, na nasa pampang ng ilog Devikā.

Verse 39

समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् । रम्योपवनपर्यंतं स तस्मिन्पार्थवोत्तम ॥ ३९ ॥

O pinakadakila sa mga anak ni Pṛthā, nanatili siya roon—masagana at kaaya-aya, itinatag ni Pulastya, at umaabot hanggang sa mga maririkit na halamanan at luntiang gubat-liwasan.

Verse 40

निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्योऽभवत्पुरा । दिव्ये वर्षसहस्त्रे तु समतीतेऽस्य तत्पुरम् ॥ ४० ॥

Noong unang panahon, si Nidādhana, na bihasa sa Yoga, ay naging alagad niya. At nang lumipas ang isang libong banal na taon, siya’y dumating sa kanyang tahanang-dambana.

Verse 41

जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् । स तस्य वैश्वदेवंति द्वारालोकनगोचरः ॥ ४१ ॥

Pagkaraan, si Ṛbhu ay nagtungo upang makita ang kanyang alagad na si Nidāgha. Noon, si Nidāgha ay abala sa ritong Vaiśvadeva, at si Ṛbhu ay dumating sa may pintuan, sa abot ng kanyang paningin.

Verse 42

स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः । प्रक्षालितांघ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् ॥ ४२ ॥

Kahit ang isang magnanakaw—kapag napigil, nabawi ang ninakaw, at naipasok sa sariling bahay—dapat pa ring ituring na panauhin: hugasan ang kanyang mga paa at kamay, at ialay ang upuan (āsana).

Verse 43

उवाच स द्विजश्रेष्टो भुज्यतामिति सादरम् । ऋभुरुवाच । भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे ॥ ४३ ॥

Ang pinakadakila sa mga dalawang-ulit na isinilang ay magalang na nagsabi, “Mangyaring kumain.” Sumagot si Ṛbhu, “O pinakamainam sa mga Brahmin, nararapat ngang kainin ang anumang narito sa iyong tahanan.”

Verse 44

तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम । निदाघ उवाच । सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे ॥ ४४ ॥

“Kung gayon, sabihin mo: bakit hindi ako kailanman nakadarama ng pangmatagalang ligaya sa mga lutong pagkain?” wika niya. Sumagot si Nidāgha: “Sa aking bahay ay may saktu (inuling na harina), yava (sebada), vrīhi (bigas), at mayroon ding apūpa (mga keyk).”

Verse 45

यद्रोचते द्विजश्रेष्ट तावद्भुंक्ष्व यथेच्छया । ऋभुरुवाच । कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे ॥ ४५ ॥

“O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, kumain ka hangga’t nais mo, ayon sa iyong kalooban.” Sabi ni Ṛbhu: “Ibigay mo sa akin ang payak at magaspang na pagkain—na angkop sa mga ascetic—at maghandog din sa akin ng matamis na pagkain.”

Verse 46

संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवंति च । निदाघ उवाच । गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किंचिदति शोभनम् ॥ ४६ ॥

Sinabi ni Nidāgha: “O Śālīna, sa aking bahay ay naroon ang anumang lubhang masarap at kaaya-aya—gaya ng saṃyāva, pāyasa at iba pa, at mayroon ding matatamis at makatas na handog mula sa tubo.”

Verse 47

भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय । इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत् ॥ ४७ ॥

“Sa mga pagkain, maghanda ng isang matamis; sa pamamagitan niyon ay ayusin at ihain ang kanyang kainan.” Sa gayong utos, inihanda ng asawa ang matamis na pagkain para sa brāhmaṇa.

Verse 48

प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् । न भुक्तवंतमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम् ॥ ४८ ॥

Dahil sa paggalang sa salita ng asawa, tunay ngang inihanda niya ang pagkain. Ngunit ayaw niyang pakainin ang Dakilang Muni ng matamis na pagkain habang hindi pa ito kumakain.

Verse 49

निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः । निदाघ उवाच । अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव ॥ ४९ ॥

Si Nidāgha, na nakatayo nang mapagpakumbaba at nakayukod sa paggalang, ay nagsalita sa hari: “Sumibol na ba sa inyo ang sukdulang kasiyahan—tunay na lakas at kagalingan?”

Verse 50

अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज । क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गंतुं समुद्यतः ॥ ५० ॥

O dalawang-ulit na isinilang, payapa na ba ang iyong isipan matapos kumain? O brāhmaṇa, saan ka naninirahan, at saan ka ngayon naghahandang magtungo?

Verse 51

आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् । ऋमुरुवाच । क्षुधितस्य च भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते ॥ ५१ ॥

“Saan ka nagmula, at sa anong layunin ka dumating? Ipaalam mo sa akin.” Sabi ni Ṛmu: “O brāhmaṇa, kapag ang nagugutom ay nakakakain, ang kasiyahan ay kusang sumisibol.”

Verse 52

न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति । वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः ॥ ५२ ॥

Sa akin, walang gutom at wala ring kabusugan—kaya bakit mo ako tinatanong tungkol dito, O dwija? Noong pasimula, nang masunog sa apoy ang katawang makalupa, nanatili ang Panginoon bilang Makapangyarihang matalim na gaya ng talim ng pang-ahit, lampas sa lahat ng kalagayan ng katawan.

Verse 53

भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः । क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ॥ ५३ ॥

Kapag nauubos ang tubig sa katawan, sumisibol ang uhaw sa mga tao. Ang gutom at uhaw—na tinatawag na mga katangian ng katawan—ay hindi “akin,” O dwija; kaya hindi ko iniuugnay ang aking sarili sa mga iyon.

Verse 54

ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा । मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज ॥ ५४ ॥

Kaya, sapagkat tumigil na ang paglitaw ng gutom, ako’y laging tunay na nasisiyahan. O dwija, ang kaginhawahan ng isip at ang kasiyahan—ang dalawang ito ang mga katangian ng kamalayan.

Verse 55

चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते । क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गंतासि च यत्त्वया ॥ ५५ ॥

Ang itinatanong ng mga tao ay hindi tunay na angkop sa Kanya na ang likas ay lampas sa isip. Kaya nang sabihin mo, “Saan ang iyong tahanan, at saan ka pumaparoon?”, ang gayong mga tanong ay hindi nababagay sa Kanya.

Verse 56

कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितयेऽपि निबोध मे । पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः ॥ ५६ ॥

Kung gayon, saan nga ba nagmumula ito? Ipaliwanag mo sa akin nang malinaw, kahit sa tatlong paraan. Sapagkat ang Puruṣa na ito, kasama ang lahat ng Kanyang mga kategorya, ay lumalaganap sa lahat gaya ng kalawakan mismo.

Verse 57

कुतः कुत्र क्व गंतासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् । सोऽहं गंता न चागंता नैकदेशनिकेतनः ॥ ५७ ॥

Mula saan, patungo saan, at sa aling landas ako daraan—paano magiging may saysay kahit ang tanong na ito? Ako yaong Sarili (Ātman): hindi tagapaglakbay at hindi rin di-tagapaglakbay, sapagkat hindi ako nananahan sa iisang dako lamang.

Verse 58

त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् । मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव ॥ ५८ ॥

Naroon ka, at naroon din ang iba—ngunit hindi ka lamang ‘ikaw’; ni sila’y tunay na ‘iba’; at ako man ay hindi hiwalay na ‘ako’. Kapag may matamis na pagkain, sinasabi ng dila, ‘Matamis!’—ang dila kong ito’y hinubog Mo.

Verse 59

किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा । मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम् ॥ ५९ ॥

“Ano ang sasabihin niya?”—kahit doon man, makinig ka, O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang. Kapag ang matamis ay naging di-nais, ang mismong tamis ang nagiging sanhi ng pagkabagabag.

Verse 60

अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः । आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम् ॥ ६० ॥

Mula sa di-kaaya-aya, sumisibol ang kaaya-aya; at mula sa kaaya-aya, muling nagsasawa ang tao. Sa simula, sa gitna, at sa wakas—anong pagkain ang tunay na sanhi ng relisyong tumatagal?

Verse 61

मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ॥ ६१ ॥

Gaya ng bahay na yari sa luwad na tumitibay kapag pinapalaman ng luwad, gayon din ang katawang ito—na mula sa sangkap na lupa—ay nagiging siksik dahil sa mga munting bahagi (atom) na makalupa.

Verse 62

यवगोधूममुद्गादि र्घृतं तैलं पयो दधि । गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः ॥ ६२ ॥

Sebada, trigo, monggo at iba pang katulad; ghee (dalisay na mantikilya); langis; gatas; yogurt/curd; jaggery (asukal na buo); at mga prutas—ang mga ito rin ay sinasabing maliliit na butil (mga atomo) na kabilang sa sangkap na lupa.

Verse 63

तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् । तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये ॥ ६३ ॥

Pagkaalam nito at paghiwalay sa kaaya-aya at di-kaaya-aya, dapat isagawa ang pagsasanay na nakasalig sa pagpapatahimik ng isipan—sapagkat ang kalayaan (moksha) ay tunay na natatamo sa pamamagitan nito.

Verse 64

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६४ ॥

O Hari, matapos marinig ang kanyang mga salitang nakaugat sa pinakamataas na katotohanan, ang marangal na Nidāgha ay yumukod at nagpatirapa sa paggalang, saka nagsalita.

Verse 65

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज ॥ ६५ ॥

Maawa ka para sa aking kapakanan; sabihin mo kung bakit ka naparito. O dvija, sa pagdinig ko sa mga salitang ito mula sa iyo, napawi na ang aking kamangmangan at pagkalito.

Verse 66

ऋभुरुवाच । ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम् ॥ ६६ ॥

Sinabi ni Ṛbhu: “Ako si Ṛbhu, ang iyong guro, O dvija; naparito ako upang ipagkaloob sa iyo ang karunungan. Ibibigay ko sa iyo ang pinakamataas na katotohanan, na malinaw na ipaliliwanag.”

Verse 67

एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः ॥ ६७ ॥

Alamin mo na ito ay iisa lamang; ang buong sansinukob ay hindi tunay na nahahati. Ito ang likas na anyo ng Kataas-taasang Sarili, na tinatawag sa pangalang “Vāsudeva.”

Verse 68

ब्रह्मण उवाच । तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् । पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः ॥ ६८ ॥

Sinabi ni Brahmā: Pagkasabi ng “Gayon nga,” ang Makapangyarihan ay agad na lumisan—matapos munang magpatirapa si Nidāgha at sumamba sa Kanya nang may sukdulang bhakti, bagaman hindi ito hinihingi ng Panginoon.

Verse 69

पुनवर्षसहस्त्रंते समायातो नरेश्वर । निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः ॥ ६९ ॥

O hari, makalipas pa ang isa pang libong taon, nagbalik ang Guru sa mismong lungsod na iyon upang ipagkaloob ang karunungan kay Nidāgha.

Verse 70

नगरस्य बहिः सोऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे ॥ ७० ॥

Pagkatapos, sa labas ng lungsod, nakita niya ang pantas na si Nidāgha. Ang hari, na napalilibutan ng malakas na mga kawal at tagasunod, ay pumasok sa lungsod.

Verse 71

दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् । क्षुत्क्षामकण्ठमायांतमरण्यात्ससमित्कुशम् ॥ ७१ ॥

O mapalad na ginoo, nakita ko siyang nananatili sa malayo, malayo sa siksikan ng mga tao; tuyot ang lalamunan dahil sa gutom, nagmumula sa gubat na may dalang mga panggatong at damong kuśa.

Verse 72

दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकांतं स्थीयत भवता द्विज ॥ ७२ ॥

Nang makita si Nidāgha, lumapit ang pantas na si Ṛbhu, naghandog ng mapitagang pagpupugay, at nagsabi: “O ikaw na dalawang-ulit na isinilang, bakit ikaw ay nakatayo nang nag-iisa sa pag-iisa?”

Verse 73

निदाघ उवाच । भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे । प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया ॥ ७३ ॥

Sinabi ni Nidāgha: “O brāhmaṇa, napakalaki ng siksikan ng mga tao sa lungsod ng hari. Nais kong pumasok sa marikit na bayan; kaya ako’y nakatayo rito.”

Verse 74

ऋभुरुवाच । नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ट त्वमभिज्ञो मतो मम ॥ ७४ ॥

Wika ni Ṛbhu: “Sino rito ang pinuno ng mga tao, at sino ang isa pang tao? O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, sabihin mo sa akin—sapagkat itinuturing kitang tunay na nakaaalam.”

Verse 75

निदाघ उवाच । योऽयं गजेंद्रमुन्मत्तमद्रिश्रृंगसमुच्छ्रयम् । अधिरुढो नरेन्द्रोऽयं परितो यस्तथेतरः ॥ ७५ ॥

Sinabi ni Nidāgha: “Ang isang ito ang narenđra, ang hari na nakasakay sa gajendra na lasing sa pagmamataas, matayog na parang tuktok ng bundok; at ang nakapaligid na nakatayo sa kanya ang siyang isa pa.”

Verse 76

ऋभुरुवाच । एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया । भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ ॥ ७६ ॥

Wika ni Ṛbhu: “Tunay ngang nakita ko ang dalawang elepanteng-hari nang sabay; ngunit ikaw, nang walang pagkiling, ay pinag-iba sila ayon sa mga palatandaang itinuturo ng Veda.”

Verse 77

तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः । ज्ञातुमिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः ॥ ७७ ॥

O mapalad na dakila, ipaliwanag mo ang pagkakaiba ng dalawang ito. Nais kong malaman: sa bagay na ito, sino ang elepante, at sino nga ang hari ng mga tao?

Verse 78

निदाध उवाच । गजोयोऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः । वाह्यवाहकसंबंधं को न जानाति वै द्विज ॥ ७८ ॥

Sinabi ni Nidādha: “O Brahmin, ang nasa ibaba ay ang elepante, at sa ibabaw nito nakaupo ang haring ito. O dalawang-ulit-na-isinilang, sino ang hindi nakaaalam ng ugnayan ng nagdadala at ng dinadala?”

Verse 79

ऋभुरुवाच । ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय । अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते ॥ ७९ ॥

Sinabi ni Ṛbhu: “O Brahman, turuan mo ako upang maunawaan ko nang wasto. Ano ang ibig sabihin ng paghahati ng mga nilalang sa ibaba, at ano-ano ang tinutukoy na nasa itaas?”

Verse 80

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् । श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८० ॥

Sinabi ng Brāhmaṇa: Pagkasabi nito, mabilis na umakyat si Nidāgha at sinabi kay Ṛbhu, “Lumapit at makinig nang taimtim; sasabihin ko ngayon ang iyong itinatanong sa akin.”

Verse 81

उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुंजरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टांतो दर्शितो मया ॥ ८१ ॥

Kung paanong ako ay nasa itaas na gaya ng isang hari, gayon ka rin nasa ibaba na gaya ng elepante. O Brahmin, ipinakita ko ang halimbawang ito upang ikaw ay makaunawa.

Verse 82

ऋभुरुवाच । त्वं राजेव द्विजश्रेष्ट स्थितोऽहं गजवद्यदि । तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा ॥ ८२ ॥

Wika ni Ṛbhu: “O pinakamainam sa mga dalawang-ulit-na-ipinanganak, kung ikaw ay nakatayo na parang hari at ako’y inilagay na parang elepante, sabihin mo nang malinaw—ano nga ba ako, at ano ka?”

Verse 83

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवंद्य सः । निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम् ॥ ८३ ॥

Sinabi ng Brāhmaṇa: Nang masabihan nang gayon, si Nidādha ay dagling yumukod at sumamba sa kanyang mga paa at nagsabi, “O Pinagpala, ikaw ang aking guro—tunay ngang ikaw si Ṛbhu mismo.”

Verse 84

नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम् ॥ ८४ ॥

Walang iba ang may isip na nahubog nang ganito sa mga pagsasanay ng di-dalawahan gaya ng sa isang tunay na guro. Kaya itinuturing kong natamo ko ikaw bilang aking Guru.

Verse 85

ऋभुरुवाच । तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव । गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः ॥ ८५ ॥

Wika ni Ṛbhu: “Upang ibigay sa iyo ang aral—dahil sa dati mong tapat na paglilingkod—at dahil sa pagmamahal ng isang guro, ako na nagngangalang Ṛbhu ay dumating kay Nidāgha.”

Verse 86

तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ ८६ ॥

O dakilang-isip, ito’y itinuro sa iyo nang maikli—ang ganap na katotohanang di-dalawahan, na siyang ubod ng kataas-taasang realidad.

Verse 87

ब्राह्मण उवाच । एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः । निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ ८७ ॥

Wika ng Brahmana: Pagkasabi nito, ipinagkaloob ng guro na si Ṛbhu ang banal na kaalaman (vidyā) kay Nidāgha. At si Nidāgha, sa bisa ng aral na iyon, ay naging taimtim na nakatuon sa Advaita—ang katotohanang di-dalawa.

Verse 88

सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः । तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः ॥ ८८ ॥

Namamasdan niya ang lahat ng nilalang nang walang pagkakaiba, bilang mismong Sarili (Ātman). Kaya’t ipinahayag ng pinakadakilang dwija na ang kalayaan (mukti) ay nasa mismong kalagayan ng Brahman.

Verse 89

तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबांधवः । भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते ॥ ८९ ॥

Kaya ikaw rin, O nakaaalam ng dharma, ituring na magkapantay ang kaibigan at kaaway. O panginoon ng lupa, maging ang Kaalamang lumalaganap sa lahat, at makilala ang Sarili (Ātman).

Verse 90

सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रांतदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक् ॥ ९० ॥

Gaya ng iisang langit na nakikitang iba-iba—puti, bughaw, at iba pa—gayundin ang Sarili (Ātman): bagama’t tunay na iisa, nagmumukhang marami sa mga nalilinlang ang paningin.

Verse 91

एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः ॥ ९१ ॥

Si Acyuta lamang ang lahat ng umiiral dito, anuman iyon; wala nang iba pa sa kabila Niya. Siya ang “ako,” Siya ang “ikaw,” at Siya ang lahat—ang Sarili ay kusang nagniningning, at ang pagkalito ng pagkakaiba ay maling akala lamang.

Verse 92

सनंदन उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥ ९२ ॥

Sinabi ni Sanandana: Nang maturuan siya nang gayon, ang pinakadakilang hari—na may pananaw sa Kataas-taasang Katotohanan—ay tinalikdan ang lahat ng pag-aakalang may pagkakaiba. At nang magising ang kaalamang dulot ng pag-alaala sa mga nakaraang kapanganakan, natamo niya ang moksha sa mismong buhay na iyon.

Verse 93

परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर । ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तॄणां चापि मुक्तिदम् ॥ ९३ ॥

O panginoon sa mga pantas, ang kataas-taasang aral na espirituwal hinggil sa Pinakamataas na Katotohanan ay naipahayag na sa iyo; para sa mga Brahmana, Kshatriya, Vaishya, at maging sa mga nakikinig nang may pananampalataya, ito’y nagbibigay ng kalayaan (moksha).

Verse 94

यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया । ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै ॥ ९४ ॥

O Brahmana, gaya ng iyong itinanong, gayon din ang aking sinabi sa iyo. Ito ang dalisay na kaalaman tungkol sa Brahman—ano pa nga ba ang dapat kong sabihin?