Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

Wika ni Sūta: O mga pantas na dvija, nang marinig ang mga salita ni Sanandana na nakaugat sa dharmang patungo sa mokṣa, si Nārada—ang nakakabatid ng katotohanan—ay muling nagtanong tungkol sa marangal na katuruang ukol sa panloob na Sarili (adhyātma).

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

Sinabi ni Nārada: “O dakilang pinagpala, narinig ko na ang śāstra ng paglaya na iyong ipinahayag; ngunit kahit paulit-ulit kong pakinggan, hindi ako nagkakaroon ng pagkasawa o pagkabusog ng loob.”

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

O muni, ipaliwanag kung paano napapalaya ang nilalang mula sa gapos ng avidyā, ang kamangmangan. O ganap na nakaaalam, ituro ang dharmang patungo sa mokṣa, na laging mapagkakatiwalaan.

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

Sinabi ni Sanandana: “Dito rin ay magbabanggit ako ng isang sinaunang salaysay—kung paanong si Janaka, ang pinuno ng Mithilā, ay nakamit ang mokṣa.”

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

Si Janaka—na kilala rin bilang Janadeva, ang pinunò ng Mithilā—ay lubhang nakatuon sa taimtim na pagninilay sa mga tungkulin at ritwal na isinasagawa matapos ang kamatayan (mga seremonyang libing at mga pagtalima pagkaraan nito).

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

Sa kaniyang tahanan, laging naninirahan ang mga guro ng landas ng śmaśāna, ang daan ng pook-pagsusunog ng bangkay; at ang sari-saring tagapagtalo ng iba’t ibang sekta—bawat isa’y nagpapakita ng kani-kaniyang “dharma”—ay patuloy na naghaharap ng magkakaibang aral.

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

At siya, matapos matiyak ang kalagayan nila pagkamatay at ang kanilang muling pagsilang, ay nananatiling nakatatag sa Sarili (Ātman), at higit sa lahat ay nasisiyahan sa katotohanan ng ātma-tattva.

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

Doon, may isang dakilang muni na nagngangalang Pañcaśikha, tagasunod ni Kapila; matapos maglibot sa buong daigdig, siya’y nagtungo sa Mithilā.

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

Taglay niya ang lahat ng disiplina ng ganap na sanyāsa; matatag sa tiyak na kaalaman sa katotohanan (tattva-jñāna); ganap nang natupad ang kaniyang layon; malaya sa mga salungatan ng magkapares, at napawi na ang lahat ng pag-aalinlangan.

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

Ipinahahayag ng mga rishi na may iisang pinakamataas na layon na, sa mga tao, ay napagpapasyahan matapos siyasatin at lampasan ang pagnanasa. Ang naghahanap ng walang-hanggang at sukdulang kaligayahan ay makikitang ito’y napakahirap makamtan.

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

Ang mga pantas ng Sāṅkhya ay tumatawag sa kanya na Kapila—ang kataas-taasang rishi at isang Prajāpati. Naniniwala ako na sa anyong iyon mismo niya inihahayag ang kanyang sarili.

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

Tinatawag nila siya na unang alagad ni Āsuri, tunay na mahaba ang buhay—siya na nananatili sa Pañcasrotas at nagsasagawa ng satra (tuloy-tuloy na handog-yajña) sa loob ng isang libong taon.

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

Pagdating sa tagpuan ng limang batis, inihayag niya ang dakilang “mandala ni Kapila”—ang saklaw ng Sāṅkhya—na ang Avyakta (di-nahahayag) ang kalagayan ng Puruṣa at siyang kataas-taasang katotohanan (paramārtha).

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

Taglay ang iṣṭi-mantra at lalo pang pinatibay ng tapas, malinaw na naunawaan ni rishi Āsuri ang pagkakaiba ng Kṣetra (Larangan) at Kṣetrajña (Nakaaalam ng Larangan), sa pamamagitan ng tuwirang pagtanaw sa likas na katangian ng katawan.

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

Ang Brahman na yaon—bagaman iisang pantig na di-nasisira—ay nakikita na may maraming anyo. Sa mismong maṇḍala na iyon, natanto ni Ṛṣi Āsuri ang di-nagbabagong Katotohanang walang pagkaparam.

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

Mayroon siyang alagad na nagngangalang Pañcaśikha, na pinalaki sa gatas ng tao. Mayroon din namang isang babaeng Brāhmaṇī, maybahay, na ang pangalan ay Kapilī.

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

Nang siya’y kilalaning anak niya, siya’y sumuso sa dibdib ni Śrī (Lakṣmī). Pagkaraan nito, natamo niya ang kalagayang Kāpileya at ang di-natitinag, ganap na talinong espirituwal.

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

Ito ang sinabi sa akin ng Mapalad na Panginoon tungkol sa pinagmulan ni Kāpileya. Mula roon sumibol ang kanyang pagiging Kāpileya at ang kanyang walang kapantay na pagkaalam sa lahat.

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

O muni, si Haring Janaka—kasama ang kanyang mga ministro—nang makilala ang pantas na nakaaalam ng Dharma, lumapit sa sandaang guro at sa pamamagitan ng mga katuwiran ay pinabulaanan at pinaguluhan sila.

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

Ngunit si Haring Janaka, na lubhang nahumaling kahit sa sulyap lamang sa mahiwagang dalaga, iniwan maging ang sandaang guro at sumunod sa kanya mula sa likuran.

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

Sa kanya—na yumukod at nagpatirapa ayon sa dharma—ipinahayag niya ang sukdulang kabutihan: ang pinakamataas na moksha na itinuturo bilang Sāṅkhya.

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

Matapos niyang ipahayag ang paglayo ng loob sa pagkakakilanlang pangkasta, ipinahayag niya ang paglayo ng loob sa mga gawa (karma). At matapos ipahayag ang paglayo ng loob sa mga gawa, ipinahayag niya ang ganap na paglayo ng loob sa lahat ng bagay.

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

Yaong dahil dito’y nakikisangkot ang tao sa ‘dharma’ at naghahangad ng pag-usbong ng bunga ng mga gawa—alamin na iyon ay pagkalito (moha): walang tunay na katiyakan, nasisira, pabagu-bago, at di-matatag.

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

Kapag ang pagkawasak ay hayag na nakikita—tahasang lantad at sinasaksihan ng daigdig—ngunit may nakikipagtalo pa rin, “Ang Kataas-taasan ay umiiral lamang sa patotoo ng āgama (kasulatan),” siya’y natatalo sa pagtatalong iyon.

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

Para sa Sarili (Ātman), ang di-sarili (anātman) ay tunay na kamatayan; ang pagdurusa ay kamatayan, at gayundin ang katandaan at karamdaman. Dahil sa kamangmangan, napagkakamalan ang di-sarili bilang Sarili—ito ang pinakadakilang maling pagkaunawa.

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

Kahit sabihin pa na “ganyan nga,” hindi pa rin ito makatwiran sa daigdig—gaya ng haring nag-aakalang siya’y walang katandaan at walang kamatayan.

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

Sa prinsipyong yaon na hindi tiyak ang mga palatandaan, nagsasalita pa ang mga tao ng “mayroon” at “wala.” Kung gayon, sa anong batayan maipapahayag nang tiyak ang tuntunin ng pamumuhay sa daigdig at landas ng buhay?

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

Ang tuwirang pagdama (pratyakṣa) ang ugat ng dalawang ito, at gayundin ang “kṛtānta” (tiyak na pasya) para sa kanila. Sapagkat ang āgama (banal na kasulatan) ay naiiba sa tuwirang pagdama; at kung walang tiyak na pasya, walang anumang naitatatag.

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

Sa ganito o gayong pangangatwiran (anumāna), maaari pa nilang likhain sa isip ang isang aral; ngunit sa pananaw ng nāstika (mga materyalista), walang hiwalay na jīva na umiiral bukod sa katawan.

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

Kapag ang munting butil (kaṇikā) na ginawa mula sa semilya (retas) at vata ay ibinabad sa pagluluto sa ghee (ghṛta-pāka), lumilitaw ang pag-alaala sa mga nakaraang kapanganakan (jāti-smṛti). Gayundin, ang paggamit ng batong pang-akit (ayaskānta) at batong-araw (sūryakānta) ay iniuugnay sa “pagkain ng tubig”—pamumuhay sa tubig lamang.

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

Ito ang tiyak na pasya: ang mga palatandaan ay—isang diyos na nalulugod sa mga preta at bhūta, ang paghingi (ng diyos na iyon) ng mga handog, at ang pagtataguyod ng mga ritwal na ukol sa mga yumao; ang mga ito ang itinuturing na patunay.

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

Tunay ngang may ilang sanhi na naitatag sa anyong may katawan; ngunit para sa walang anyo (amūrta), walang matatagpuang pagkakatulad sa may anyo (mūrta).

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

May ilan na nagsasabing ang kamangmangan (avidyā), karma, at pagnanasa (tṛṣṇā) ang sanhi ng muling pagsilang. Ngunit kapag ang isip na saklaw ng kamatayan ay nawasak at tila nasunog nang lubos, hindi na nagaganap ang muling pagsilang.

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

Mula sa maling pagkaunawang ito ay sumisibol pa ang isa pang pagkalito; iyon ang tinatawag na pag-unti ng sattva (linaw at lakas sa loob). Nangyayari ito kapag itinuturing ang isang bagay na “iba”—iba sa anyo, iba sa kapanganakan, iba sa narinig, at iba sa kahulugan.

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

Paano magkakaroon dito ng malinaw na ugnayan—ang paniwalang “siya ay nasa loob nito”? At kung gayon, anong tunay na kasiyahan ang makakamtan sa kaalaman, pag-aaral, pag-aayuno at pagninilay (tapasya), o maging sa kapangyarihan?

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

Anumang kilos niya na hinuhinuha lamang mula sa pagkakahawig sa panlabas, maging ikaw—dito mismo sa mundong ito—ay maaaring pagdusahin ng iba pang karaniwang tao.

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

Maging masaya man o miserable, ito ang paghiwatig sa pagitan ng nakikita at di-nakikita: kahit hampasin at ibagsak ang katawan ng mga pamalo, ang katawan ding iyon ay muling nabubuo sa pamamagitan ng muling pagsilang.

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

Walang saysay ang iba pang pagkatuto—anuman iyon—kung sa pamamagitan nito’y hindi natatanto ang “Ito” (ang kataas-taasang katotohanan). Kung hindi, mananatiling bihag sa mga salungatan: mga panahon at taon, ang bituing Tiṣya, lamig at init, at ang kaaya-aya at di-kaaya-aya.

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

Kung paanong nakikita ng tao ang kanyang mga ninuno na pumanaw, gayon din unti-unting nauubos ang sariling sigla; ang katawan na binaligtad ng katandaan ay sa huli winawasak ng kamatayan.

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

Gaya ng sa isang bahay, ang mahihinang bahagi ang unang gumuho; gayon din sa katawan, ang marurupok ang unang napaparam—ang mga pandama, ang isip, ang hininga ng buhay (prāṇa), ang dugo, ang laman, at maging ang mga buto.

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

Sila’y napaparam ayon sa wastong pagkakasunod at nagbabalik sa sariling sangkap; at ang Tagapag-ayos ng takbo ng daigdig ang nagkakaloob ng bunga na sumisibol mula sa dāna (kawanggawa) at matuwid na dharma.

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

Dahil sa layuning iyon umiiral ang mga salita ng Veda at pati ang mga kaugalian ng pang-araw-araw na wika sa daigdig; kaya kapag wasto ang pagninilay, maraming dahilan ang masusumpungan.

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

Walang sinumang tunay na nakikita na maaaring ilarawan nang wasto bilang “umiiral” o “hindi umiiral.” Tanging sa mga nagmumuni nang malalim at nagsasalita tungkol dito nang tama, ang katotohanang iyon ay nauunawaan nang nararapat.

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

Saanman manahan ang buddhi at gawin itong tahanan, doon ito nalalanta at tumatanda na parang puno. Kaya sa pamamagitan ng kapwa “pagkamit” at “kapinsalaan,” ang lahat ng nilalang ay dinadapuan ng dalamhati.

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

Gaya ng mga elepanteng hinihila at ginagabayan ng bihasang mahout, gayon din ang mga tao ay hinihila at inaakay ng mga Āgama (mga tuntuning banal).

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

Gayon din, winawasak ng mga bagay ng sanlibutan maging yaong wari’y nagdadala ng ligaya. Marami ang paulit-ulit na ‘dumidila’ rito hanggang matuyot at mapagod; nahuhulog sa higit na dalamhati, iniiwan nila ang pain at napapasailalim sa kapangyarihan ng Kamatayan.

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

Para sa mga nilalang na ang buhay ay di-tiyak at madaling masira, ano ang silbi ng mga kamag-anak, at ano ang silbi ng mga ari-arian at pag-aangkin? Ang umaalis ay iniiwan ang lahat; sa isang kisapmata’y nakalisan na, at pagkalisan ay hindi na bumabalik.

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

Maging ang lupa, kalawakan, tubig, apoy, at hangin ay patuloy na nag-aalaga sa katawang ito. Sa pagkakita nito, paanong magiging wasto ang pagkapit dito? Gayunman, bagama’t ito’y nasisira, wala pa ring kapayapaan (pagsupil) hinggil dito.

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

Nang masdan ng hari ang pahayag na ito—walang nakatagong kondisyon, walang daya, lubhang walang pighati, at pinatutunayan ng Sarili (Ātman)—siya’y namangha at muling nagsimulang magtanong sa pantas.

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

Sinabi ni Janaka: “O Mapalad na Panginoon, kung pagkamatay ay wala nang sinumang may natitirang kamalayan, ano pa ang kaibhan—ano ang magagawa ng kamangmangan o ng kaalaman?”

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

Masdan ito, O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang: kung ang tao’y itinakda sa ganap na pagkapuksa, ano ang kaibhan kung siya’y mapagmatyag o pabaya?

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

Sa katotohanan, walang tunay na pakikipag-ugnayan sa mga nilalang—o kung mayroon man, pakikipag-ugnayan lamang ito sa mga bagay na nasisira. Kaya para kanino pa gagawa o magbabalak? Anong katiyakan ang naririto sa tunay na diwa?

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

Sinabi ni Sanandana: Kapag ang bubong ng pag-unawa ay diniliman ng kamangmangan, maging ang matalino’y waring nalilito. Pagkaraan, ang pantas na makata na si Pañcaśikha, na muling nagpapahinahon sa kanya sa pamamagitan ng mga salita, ay nagsalita.

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

Sinabi ni Pañcaśikha: “Dito, walang ganap na wakas sa pagkapuksa, at wala ring ganap na wakas sa payak na pagpapatibay. Sapagkat ito man ay isang pinagsama-samang buo ng katawan, mga pandama, at isip.”

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

Bagama’t magkakahiwalay, ang limang elemento ay gumaganap sa kani-kaniyang gawain sa pamamagitan ng pag-asa at pagsuporta sa isa’t isa: tubig, kalawakan (eter), hangin, apoy (liwanag), at lupa.

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

Sa mga nilalang/katawang iyon, nananatili ang mga ito ayon sa kani-kaniyang kalagayan; ngunit sa likas na katangian, naghihiwalay din. Kaya ang kalawakan, hangin, init, halumigmig, at ang katangiang makalupa (tigas) ay lumilitaw at naglalaho ayon sa sariling guna.

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

Ang katawan na ito ay pagsasama ng lima (sangkap) at sa sarili nito’y hindi tunay na marami. Ang kabuuang may katawan ay tatlo: kamalayang pag-alam, init, at hiningang-buhay.

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

Mula sa prinsipyong ito nagmumula ang mga pandama at ang kanilang mga bagay, likas na hilig, kamalayan at isip, ang mga hiningang-buhay na prāṇa at apāna, ang mga pagbabago, at ang mga dhātu o sangkap ng katawan.

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

Ang pandinig, paghipo, dila, paningin, at ilong—ang limang ito ang tinatawag na mga pandama; at ang mga ito’y kumikilos na ang isip ang nauuna at nangunguna.

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

Sa kalagayang iyon, ang kamalayan na di-maihihiwalay sa kaalamang mapagkilatis ay tunay na tatluhan at palagi: tinatawag itong (1) ligaya, (2) pighati, at (3) kalagayang hindi pighati ni ligaya.

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

Ang tunog, haplos, at anyo—ang tatlong ito’y para lamang magtatag ng pagka-bagay na may katawan. Ngunit mula sa “di-namamatay” na prinsipyo ay sumisibol ang limang mararangal na katangian, upang makamtan ang tunay na kaalaman.

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

Sa mga pagsasanay na iyon, nakakamit ang tagumpay sa gawa at ang tiyak na paghatol sa kahulugan ng lahat ng tattva. Iyan ang tinatawag na sukdulang kadalisayan—Buddhi, ang dakila at di-nasisira na talinong mapagkilatis.

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

Ang tumitingin sa kalipunan ng mga guṇa sa diwang “ako” at “akin” ay hindi mapapawi ang walang-hanggang pagdurusa, sapagkat ang gayong pagtanaw ay hindi wastong pagkaunawa.

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

Kahit nakita na na “hindi ito ang Sarili (Ātman)”, at kahit naisip na “hindi ako ito, hindi ito akin”, sa anong saligan pa rin nakasandig ang tuluy-tuloy na hanay ng pagdurusa?

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

Doon, ang tinatawag na Samyagjana ay dapat makinig sa walang kapantay na aral ng pagtalikod (tyaga); at ang aral na iyon, kapag ipinaliwanag, ay magiging daan tungo sa moksha, ang paglaya.

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

Tunay nga, ang pagtalikod (tyaga) lamang ang diwa ng lahat ng itinurong gawain at tungkulin. Sa mga laging sinasanay sa kabulaanan, sumisibol ang klesha—dilim na nagdadala ng dalamhati.

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

Sa pagtalikod sa mga ari-arian, isagawa ang mga tungkuling itinakda; sa pagtalikod sa mga kaligayahang pandama, tuparin ang mga panata (vrata). Mula sa pagtalikod sa ginhawa ay sumisilang ang tapas at yoga; at sa ganap na pagtalikod ay naroon ang lubos na kaganapan.

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

Ito ang kanyang landas—walang pagkakahati (advaita)—na ipinakita bilang ganap na pagtalikod sa lahat ng pagkakapit. Sa pamamagitan nito, ang dalamhati ay lubusang naitatakwil; kung hindi, tunay na mahuhulog ang tao sa masamang landas.

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

Matapos banggitin ang limang pandamang pangkaalaman at ang isipan bilang ika-anim sa loob ng kamalayan, ilalarawan ko ngayon ang limang pandamang panggawa (mga organo ng pagkilos).

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

Alamin na ang dalawang kamay ay ang indriya ng pagkilos; gayundin ang dalawang paa ay indriya ng paglalakad. Para sa paglikha ng supling, ang ari ang kasangkapan; at para sa pagdumi, ang puwit ang indriya (ng pagkilos).

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

Ang pananalita (vāk) ay kilalang may limang anyo—tunog, tiyak na pagbigkas, at kahulugan (kasama ang iba pang sangkap). Gayon din, hayaang ang isip, sa tulong ng buddhi, umurong mula sa labing-isang (kakayahan) na ito.

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

Ang tainga, ang tunog, at ang isip—ang tatlong ito ang bumubuo sa pagdinig. Gayon din sa paghipo at sa anyo; at gayon din sa lasa at sa amoy.

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

Kaya nito, ang mga guṇa ay tunay na inayos bilang limang tatluhan upang maunawaan ang katotohanang iyon. Sa sunod-sunod na anyo nito, nahahayag ang tatluhang kalagayan ng pag-iral na ito.

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

Ang tatlong iyon ay may tatlong uri—sāttvika, rājasa, at tāmasa. Sa loob ng mga ito, ang aral ng Veda ay lumalaganap din sa tatlong paraan, bilang paraang nakapagtatamo ng lahat para sa mga nilalang na may katawan.

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

Ang masiglang tuwa, mapagmahal na kasiyahan, panloob na ānanda, kaligayahan, at lubos na payapang isip—maging kusang sumibol na walang panlabas na sanhi o dahil sa isang sanhi—ay likas na mga katangian ng sattva sa loob ng isipan.

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

Ang di-kasiyahan, pag-aalab sa loob, dalamhati, kasakiman, at kawalan ng pagtitimpi—ito ang mga tanda ng rajas; nakikitang sumisibol minsan may sanhi at minsan ay walang sanhi.

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

Ang kawalan ng pag-unawa, pagkalito, kapabayaan, at antok na humahantong sa tulog—ang mga ito at iba pang sari-saring hilig na tamasika ay patuloy na nananatili sa isipan.

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

Ang sinumang nakaaalam sa mapagpalayang pagkaunawang ito, at masikap na naghahanap sa Ātman (Sarili) nang hindi nagpapabaya, ay hindi nadudungisan ng di-kanais-nais na bunga ng karma—gaya ng dahon ng halamang-lason na nababasa ng tubig ngunit hindi napapahiran nito.

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

Kapag ang isang tao ay napalaya mula sa sari-saring matitibay na gapos—mga gapos na dulot ng mga anak at maging yaong kaugnay ng mga namumunong diyos—at kapag iniwan niya kapwa ang dalamhati at ligaya, siya’y malaya; at yamang walang tatak ng katawan, nararating niya ang pinakadakilang kalagayan.

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

Sa pag-asa sa mapagpalang kapangyarihan ng mga Veda at sa mga itinatag na banal na aral, nilalampasan niya ang takot sa pagtanda at kamatayan. Kapag naubos ang kabutihang-gawa at naglaho ang kasalanan, at kapag napawi ang sanhi ng katawan at ang mga bungang dulot nito, nananatili siya sa kabila ng lahat ng gayong kalagayan.

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

Kahit ang lubhang makapangyarihan ay nakatanaw lamang sa “Yaon” sa pag-asa sa isang simulain na tulad ng kalawakan: walang tanda at walang dungis. Gaya ng gagamba na gumagalaw habang umiikot ang sinulid; kapag naubos ang sinulid, humihinto—bagaman wari’y kumikilos.

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

Gayon din, ang pinalaya ay iniiwan ang dalamhati at dinudurog ito—gaya ng tipak ng lupa na nadadaganan at nadudurog. Gaya ng ruru na usa na inihuhulog ang lumang sungay, at gaya ng ahas na iniiwan ang kupas na balat.

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

Gayon din, ang pinalaya ay lumalakad palayo nang hindi lumilingon at sa gayon ay inihuhulog ang dalamhati—gaya ng ibon na ibinagsak ang isda sa tubig ng lawa, at saka muling sumisid nang buong lakas (dahil magaan na).

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

Tunay ngang gayon: pagtalikod sa dalamhati at ligaya, ang pinalaya—walang tanda at walang pagkakapit—ay umaabot sa kataas-taasang kalagayang lampas sa lahat.

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

Nang marinig ng hari ang “kalagayang walang-kamatayan” na ipinaliwanag dito ni Pañcaśikha mismo, sinuri niya ito sa lahat ng panig, pinagtibay ang kahulugan, at—malaya sa dalamhati—namuhay sa sukdulang kaligayahan.

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

Bukod pa rito, inaawit ang tungkol sa hari ng Mithilā: nang makita niyang nilalamon ng apoy ang kanyang lungsod, sinabi raw ng pinuno mismo, “Tunay, wala ni anuman dito ang akin na nasusunog.”

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

O dakilang muni, sinumang bumibigkas ng “katiyakan ng paglaya” na ito at patuloy na nagmumuni-muni rito, hindi dumaranas ng mga pighati; walang dalamhati, siya’y napapalaya—gaya ng haring Maithila na nakaabot kay Kapila.