Shloka 24
दमयन्ती-शपथः वायोः साक्ष्यं च
Damayantī’s Oath and Vāyu’s Testimony
मिथुन प्रेषयामास केशिन्या सह भारत । इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुक:,उसे खाकर वह पूर्णरूपसे इस निश्चयपर पहुँच गयी कि बाहुक सारथि वास्तवमें राजा नल हैं। फिर तो वह अत्यन्त दुखी होकर विलाप करने लगी। उस समय उसकी व्याकुलता बहुत बढ़ गयी। भारत! फिर उसने मुँह धोकर केशिनीके साथ अपने बच्चोंको बाहुकके पास भेजा। बाहुकरूपी राजा नलने इन्द्रसेना और उसके भाई इन्द्रसेनको पहचान लिया और दौड़कर दोनों बच्चोंको छातीसे लगाकर गोदमें ले लिया। देवकुमारोंके समान उन दोनों सुन्दर बालकोंको पाकर निषधराज नल अत्यन्त दुःखमग्न हो जोर-जोरसे रोने लगे। उन्होंने बार-बार अपने मनोविकार दिखाये और सहसा दोनों बच्चोंको छोड़कर केशिनीसे इस प्रकार कहा--
bṛhadaśva uvāca | mithunaṃ preṣayāmāsa keśinyā saha bhārata | indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ ||
Wika ni Bṛhadaśva: “O Bhārata, ipinadala niya ang magkaparis na mga anak kasama si Keśinī. Si Bāhuka, nang makilala si Indrasenā at ang kapatid niyang si Indrasena, ay sumugod, niyakap sila sa dibdib, at inangat sa kanyang kandungan. Sa pagkamit sa dalawang magagandang bata, na wari’y mga anak ng mga diyos, ang hari ng Niṣadha na si Nala ay nilamon ng pighati at umiyak nang malakas. Matapos paulit-ulit na maipamalas ang unos ng kanyang puso, bigla niyang binitiwan ang mga bata at nagsalita kay Keśinī.”
बृहृदश्चव उवाच
Educational Q&A
Even when dharma is obscured by misfortune and disguise, deep familial bonds and compassion persist; the verse highlights the ethical weight of separation, the truth of identity, and the human cost of suffering.
Damayantī sends her two children with Keśinī to Bāhuka; Bāhuka (Nala in disguise) recognizes them as his own, embraces them, breaks down in grief, then composes himself enough to address Keśinī.