Shloka 23
दमयन्ती-शपथः वायोः साक्ष्यं च
Damayantī’s Oath and Vāyu’s Testimony
प्राश्य मत्वा नल॑ सूंत प्राक्रोशद् भृशदु:खिता । वैक्लव्यं परम॑ गत्वा प्रक्षाल्य च मुखं ततः,उसे खाकर वह पूर्णरूपसे इस निश्चयपर पहुँच गयी कि बाहुक सारथि वास्तवमें राजा नल हैं। फिर तो वह अत्यन्त दुखी होकर विलाप करने लगी। उस समय उसकी व्याकुलता बहुत बढ़ गयी। भारत! फिर उसने मुँह धोकर केशिनीके साथ अपने बच्चोंको बाहुकके पास भेजा। बाहुकरूपी राजा नलने इन्द्रसेना और उसके भाई इन्द्रसेनको पहचान लिया और दौड़कर दोनों बच्चोंको छातीसे लगाकर गोदमें ले लिया। देवकुमारोंके समान उन दोनों सुन्दर बालकोंको पाकर निषधराज नल अत्यन्त दुःखमग्न हो जोर-जोरसे रोने लगे। उन्होंने बार-बार अपने मनोविकार दिखाये और सहसा दोनों बच्चोंको छोड़कर केशिनीसे इस प्रकार कहा--
bṛhadaśva uvāca | prāśya matvā nalaṃ sūta prākrośad bhṛśa-duḥkhitā | vaiklavyaṃ paramaṃ gatvā prakṣālya ca mukhaṃ tataḥ |
Wika ni Bṛhadaśva: Pagkakain niya, lubos siyang napaniwala na ang karwaheng si Bāhuka ay si Haring Nala sa katotohanan. Nabagabag ng matinding dalamhati, siya’y humagulhol sa panaghoy. Nang sumapit sa sukdulan ang kanyang pagkabalisa, naghugas siya ng mukha at saka ipinadala ang kanyang mga anak, na kasama si Keśinī, kay Bāhuka. Si Nala, na nakatago sa anyo ni Bāhuka, ay nakilala si Indrasenā at ang kapatid niyang si Indrasena; tumakbo siya, niyakap sila sa dibdib, at inangat sa kanyang kandungan. Sa pagkakita sa dalawang magagandang bata, na wari’y mga anak ng mga diyos, ang hari ng Niṣadha ay nilamon ng pighati at umiyak nang malakas. Matapos paulit-ulit na maipamalas ang unos ng kanyang puso, bigla niyang binitiwan ang mga bata at nagsalita kay Keśinī.
बृहृदश्चव उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical weight of truth and identity within relationships: recognition of one’s own (especially children) pierces through disguise, and intense emotion arises from separation caused by fate and past actions. It also suggests a dharmic ideal of self-control—Nala’s heart surges with grief, yet the narrative frames this as a moment where inner turmoil must be faced and then directed toward right action.
After a meal, Damayantī becomes certain that the charioteer Bāhuka is actually her husband Nala. Overcome with grief, she laments, composes herself by washing her face, and sends the children with Keśinī to him. Nala recognizes the children, embraces them and weeps, then abruptly restrains himself and turns to speak with Keśinī.