Adhyaya 95

Verse 1

ऑपन--माज बक। अकाल पञ्चनवतितमो< ध्याय: कौरव-सेनाका शिबिरकी लक पलायन और शिबिरोंमें प्रवेश संजय उवाच हते वैकर्तने राजन्‌ कुरवो भयपीडिता: । वीक्षमाणा दिश: सर्वा: पयपितु: सहस्रश:,संजय कहते हैं--राजन्‌! वैकर्तन कर्णके मारे जानेपर भयसे पीड़ित हुए सहस्रों कौरव योद्धा सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखते हुए भाग निकले इस प्रकार श्रीमह्ा भारत कर्णपर्वमें कौरव-सेनाका शिबिरकी ओर प्रस्थानविषयक पंचानबेवाँ अध्याय प्रा हुआ ॥/ ९५ ॥। ऑपन--#र< बक। है २ >> षण्णवतितमोब< ध्याय: युधिष्ठिरका रणभूमिमें कर्णको मारा गया देखकर प्रसन्न हो श्रीकृष्ण और अर्जुनकी प्रशंसा करना, धृतराष्ट्रका शोकमग्न होना तथा कर्णपर्वके श्रवणकी महिमा संजय उवाच तथा निपतिते कर्णे परसैन्ये च विद्रुते आश््लिष्य पार्थ दाशाहों हर्षाद्‌ वचनमब्रवीत्‌

Sabi ni Sañjaya: “O Hari, nang mapatay si Vaikartana (Karna), ang mga mandirigmang Kuru—dinurog ng takot—ay lumingon sa lahat ng dako at nagsitakas nang libu-libo. Ang pagbagsak ng kanilang pangunahing kampeon ang sumira sa kanilang loob, at ang sindak ay kumalat sa buong hukbo.”

Verse 2

कर्ण तु निहतं दृष्ट्वा शत्रुभि: परमाहवे । भीता दिशो व्यकीर्यन्त तावका: क्षतविक्षता:,शत्रुओंने उस महायुद्धमें वैकर्तन कर्णको मार डाला है, यह देखकर आपके सैनिक भयभीत हो उठे थे। उनका सारा शरीर घावोंसे भर गया था। इसलिये वे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंमें बिखर गये

Sabi ni Sañjaya: “Nang makita nilang napatay si Karṇa ng mga kaaway sa pinakakakilabot na labanan, ang iyong mga mandirigma—punô ng sugat at punit-punit ang katawan—ay sinakmal ng takot at nagkawatak-watak sa pagtakas sa lahat ng dako. Ang pagbagsak ng kanilang pangunahing kampeon ang sumira sa kanilang loob, at ang sindak ay lumukob sa hukbo.”

Verse 3

ततो<वहारं चक्रुस्ते योधा: सर्वे समनन्‍्ततः । निवार्यमाणाश्रोद्विग्नास्तावका भृशदु:खिता:,तब आपके समस्त योद्धा जो अत्यन्त दुःखी और उद्विग्न हो रहे थे, मना करनेपर सब ओरसे युद्ध बंद करके लौटने लगे

Pagkaraan, ang lahat ng iyong mandirigma—lubhang nagdadalamhati at nanginginig sa pagkabagabag—ay tumigil sa pakikipaglaban sa bawat panig at nagsimulang umurong, kahit sila’y pinipigil at hinihikayat na huwag. Ipinakikita ng tagpong ito ang sandaling dinaig ng dalamhati at pagkalito ang tapang ng mandirigma, at lumilitaw ang kabayarang pantao ng digmaan sa ilalim ng bigat ng tungkulin.

Verse 4

तेषां तन्‍्मतमाज्ञाय पुत्रो दुर्योधनस्तव । अवहारं ततश्षक्रे शल्यस्यानुमते नूप

Sinabi ni Sañjaya: Nang maunawaan ang pasya nila, ang iyong anak na si Duryodhana ay nagsagawa ng isang taktikal na pag-urong, O hari, sa pagsang-ayon ni Śalya.

Verse 5

नरेश्वरर उन सबका अभिप्राय जानकर राजा शल्यकी अनुमति ले आपके पुत्र दुर्योधनने सेनाको लौटनेकी आज्ञा दी ।। कृतवर्मा रथैस्तूर्ण वृतों भारत तावकै: । नारायणावशेषैश्व शिबिरायैव दुद्गुवे,भारत! नारायणी-सेनाके जो वीर शेष रह गये थे, उनसे तथा आपके अन्य रथी योद्धाओंसे घिरा हुआ कृतवर्मा भी तुरंत शिबिरकी ओर ही भाग चला

Sinabi ni Sañjaya: Nang maunawaan ang layon ng lahat ng mandirigmang iyon, at matapos makuha ang pagsang-ayon ni Haring Śalya, iniutos ng iyong anak na si Duryodhana na umurong ang hukbo. Pagkaraan, si Kṛtavarmā—agad na napalibutan ng mga mandirigmang karwahe sa iyong panig, at pati ng mga nalalabing bayani ng hukbong Nārāyaṇī—ay tumakas nang tuwid patungo sa kampo.

Verse 6

गान्धाराणां सहस्नेण शकुनि: परिवारित: । हतमाधिरथिं दृष्टवा शिबिरायैव दुद्रुवे

Sinabi ni Sañjaya: Napalilibutan ng isang libong mandirigmang Gandhāra, si Śakuni—nang makita niyang napatay si Ādhirathi (Karna)—ay tumakas nang tuwid pabalik sa kampo.

Verse 7

सहसौरों गान्धार योद्धाओंसे घिरा हुआ शकुनि भी अधिरथपुत्र कर्णको मारा गया देख छावनीकी ओर ही भागा ।। कृप: शारद्वतो राजन्‌ नागानीकेन भारत । महामेघनिभेनाशु शिबिरायैव दुद्रुवे,भरतवंशी नरेश! शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य मेघोंकी घटाके समान अपनी गजसेनाके साथ शीघ्रतापूर्वक शिबिरकी ओर ही भाग चले

Sinabi ni Sañjaya: Si Śakuni man—napalilibutan ng libu-libong mandirigmang Gandhāra—nang makita si Karṇa, anak ni Adhiratha, na napatay, ay tumakas nang tuwid patungo sa kampo. At si Kripa, anak ni Śaradvat, O hari, O Bhārata, ay mabilis ding umurong sa kampo kasama ang kaniyang hukbong elepante, na nagdidilim at nagsisiksikan na wari’y isang dambuhalang ulap ng ulan.

Verse 8

अश्वत्थामा तत: शूरो विनि:श्वस्य पुन: पुनः । पाण्डवानां जयं दृष्टवा शिबिरायैव दुद्रुवे,तदनन्तर शूरवीर अभश्व॒त्थामा पाण्डवोंकी विजय देख बारंबार उच्छवास लेता हुआ छावनीकी ओर ही भागने लगा

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang magiting na si Aśvatthāmā, na paulit-ulit na humihinga nang malalim at bumubuntong-hininga, nang makita ang tagumpay ng mga Pāṇḍava ay tumakas nang tuwid pabalik sa kampo.

Verse 9

संशप्तकावशिष्टेन बलेन महता वृतः । सुशर्मापि ययौ राजन्‌ वीक्षमाणो भयार्दित:,राजन! संशप्तकोंकी बची हुई विशाल सेनासे घिरा हुआ सुशर्मा भी भयसे पीड़ित हो इधर-उधर देखता हुआ छावनीकी ओर चल दिया

Wika ni Sañjaya: O Hari, si Suśarmā man din—napaliligiran ng malaking lakas na nalabi sa mga Saṁśaptaka—ay tumungo patungo sa kampo, palinga-linga sa lahat ng dako, nababalot ng pangamba.

Verse 10

दुर्योधनो5पि नृपतिर्हतसर्वस्वबान्धव: । ययौ शोकसमाविष्टश्चिन्तयन्‌ विमना बहु,जिसके भाई नष्ट हो गये थे और सर्वस्व लुट गया था, वह राजा दुर्योधन भी शोकमग्न, उदास और विशेष चिन्तित होकर शिबिरकी ओर चल पड़ा

Wika ni Sañjaya: O Hari, si Haring Duryodhana man din—naulila sa mga kamag-anak at gumuho ang lahat ng kanyang kapalaran—ay tumungo sa kampo, nilamon ng dalamhati, lupaypay ang diwa, at binabalikan ng maraming balisang pag-iisip.

Verse 11

छिन्नध्वजेन शल्यस्तु रथेन रथिनां वर: । प्रययौं शिबिरायैव वीक्षमाणो दिशो दश,रथियोंमें श्रेष्ठ राजा शल्यने भी जिसकी ध्वजा कट गयी थी, उस रथके द्वारा दसों दिशाओंकी ओर देखते हुए छावनीकी ओर ही प्रस्थान किया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Haring Śalya, ang pinakadakila sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe, ay tumungo rin sa kampo sakay ng karwaheng naputol ang watawat; habang umaandar, tumitingin siya sa sampung panig, mapagmatyag at balisa.

Verse 12

ततो<5परे सुबहवो भरतानां महारथा: । प्राद्रवन्त भयत्रस्ता हियाविष्टा विचेतस:

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, marami pang ibang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe mula sa hukbong Bharata, yumanig sa takot at nagtakbuhan nang nagmamadali—nilamon ng hiya at nawalan ng malinaw na paghatol.

Verse 13

भरतवंशियोंके दूसरे-दूसरे बहुसंखयक महारथी भी भयभीत, लज्जित और अचेत होकर शिबिरकी ओर दौड़े ।। असृक्‌ क्षरन्तः सोद्धिग्ना वेपमानास्तथातुरा: । कुरवो दुद्रुवु: सर्वे दृष्टवा कर्ण निपातितम्‌,कर्णको मारा गया देख सभी कौरव-सैनिक खून बहाते और काँपते हुए उद्विग्न तथा आतुर होकर छावनीकी ओर भागने लगे

Wika ni Sañjaya: Nang makita nilang bumagsak si Karṇa, ang lahat ng mandirigmang Kuru—dumudugo, nababalisa, nanginginig at naghihirap—ay nagkawatak-watak at tumakas nang magulo patungo sa kampo.

Verse 14

प्रशंसन्तो<र्जुनं केचित्‌ केचित्‌ कर्ण महारथा: । व्यद्रवन्त दिशो भीता: कुरव: कुरुसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! कौरव-महारथियोंमेंसे कुछ लोग अर्जुनकी प्रशंसा करते थे और कुछ कर्णकी। वे सब-के-सब भयभीत होकर चारों दिशाओंमें भाग खड़े हुए

Sabi ni Sañjaya: Sa mga mandirigmang Kuru, may ilan na pumupuri kay Arjuna, at may ilan namang pumupuri kay Karṇa, ang dakilang mandirigmang karwahe. Ngunit ang lahat ng Kuru, sinaklot ng takot, ay nagtakbuhan sa bawat panig—O pinakamainam sa mga Kuru, O pinakadakila sa angkan ng Kuru! Ipinakikita ng tagpong ito na sa gitna ng sagupaan ng mga kampeon, ang palakpakan ng magkakampi ay napapalitan ng tunay na bigat ng digmaan: kayang tunawin ng takot ang pagkakaisa kahit ng bantog na hukbo.

Verse 15

तेषां योधसहस््राणां तावकानां महामृथधे । नासीत्तत्र पुमान्‌ कश्चिद्‌ यो युद्धाय मनो दधे,आपके उन हजारों योद्धाओंमें वहाँ कोई भी ऐसा पुरुष नहीं था, जो अपने मनमें उस महासमरमें युद्धके लिये उत्साह रखता हो

Sabi ni Sañjaya: Sa libu-libong mandirigma mo, sa dakila at nakapanghihilakbot na labang iyon, wala ni isang lalaking nagpatibay ng loob upang makipagdigma. Ipinahahayag ng sandaling ito ang pagbagsak ng diwa at dangal sa hukbo: kapag naputol ang paninindigan, hindi kayang saluhin ng bilang at sandata lamang ang isang adhikain, at kumakalat ang takot kung saan ang dharma at tiwala ay nayayanig na.

Verse 16

हते कर्णे महाराज निराशा: कुरवो5भवन्‌ । जीवितेष्वपि राज्येषु दारेषु च धनेषु च,महाराज! कर्णके मारे जानेपर कौरव अपने राज्यसे, धनसे, स्त्रियोंसे और जीवनसे भी निराश हो गये

Sabi ni Sañjaya: “O Hari, nang mapatay si Karṇa, ang mga Kuru ay nalugmok sa ganap na kawalang-pag-asa—nawalan ng pag-asa maging sa buhay, at sa kanilang kaharian, mga asawa, at kayamanan.” Ipinahihiwatig ng taludtod na ang pagbagsak ng isang haligi ng lakas sa digmaang salungat sa dharma ay kayang gumuho ang loob ng hukbo at ilantad ang marupok na kapit sa mga bagay ng daigdig.

Verse 17

तान्‌ समानीय पुत्रस्ते यत्नेन महता विभु: । निवेशाय मनो दश्रे दु:ःखशोकसमन्वित:,दुःख और शोकमें डूबे हुए आपके पुत्र राजा दुर्योधनने बड़े यत्नसे उन सबको साथ ले आकर छावनीमें विश्राम करनेका विचार किया

Sabi ni Sañjaya: Ang iyong anak, ang makapangyarihang hari—nilamon ng dalamhati at pagdadalamhati—ay pinagsama-sama silang lahat sa malaking pagsisikap, at nagpasya sa isip na umurong sa kampo upang magpahinga. Ipinakikita ng taludtod na sa bigat ng digmaan sa budhi at damdamin, maging ang isang makapangyarihang pinuno ay itinutulak ng pagod at panloob na pighati na humanap ng pansamantalang kanlungan sa pahinga kaysa sa malinaw na paghatol.

Verse 18

तस्याज्ञां शिरसा योधा: परिगृहा[ विशाम्पते | विवर्णवदना राजन्‌ न्‍्यविशन्त महारथा:,प्रजानाथ! वे सब महारथी योद्धा दुर्योधनकी आज्ञा शिरोधार्य करके शिबिरमें प्रविष्ट हुए। उन सबके मुखोंकी कान्ति फीकी पड़ गयी थी

Sabi ni Sañjaya: “O panginoon ng bayan, ang mga mandirigmang iyon, itinanghal sa ulo ang kanyang utos bilang pagsunod, ay pumasok sa kampo. O Hari, ang mga dakilang mandirigmang karwahe ay pumasok na namumutla ang mukha—panlabas na tanda ng panloob na pagkabigla at masamang pangamba sa gitna ng bigat ng digmaan at tungkulin.”

Verse 94

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें रणभूमिका वर्णनविषयक चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa ganitong paraan nagwakas ang ika-94 na kabanata ng Karṇa Parva ng banal na Śrī Mahābhārata, na nakatuon sa paglalarawan ng anyo at ayos ng larangan ng digmaan. Ang pormulang pangwakas ay hudyat ng paglipat: humihinto sandali ang salaysay matapos maitindig ang tagpo ng digmaan, inihahanda ang mambabasa sa mga kahihinatnang moral at pang-estratehiya na magbubukas sa gitna ng karahasan sa Kurukṣetra.

Verse 95

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि शिबिरप्रयाणे पजचनवतितमो< ध्याय:

Sa ganitong paraan nagwakas ang ika-95 na kabanata, na pinamagatang “Ang Pagmartsa Patungo sa Kampo,” sa Karṇa Parva ng banal na Mahābhārata. Itinatakda ng salaysay ang pormal na pagsasara ng bahaging ito ng ulat-digmaan, na binibigyang-diin ang maayos na paggalaw ng mga hukbo at ang patuloy na pag-igting ng tunggalian.