Adhyaya 81

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक अस्सीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८० ॥। शी ्सिि्जडीीििि श्यु नासा तसथिस एकाशीतितमो<ध्याय: अर्जुन और भीमसेनके द्वारा कौरव वीरोंका संहार तथा कर्णका पराक्रम संजय उवाच त॑ं प्रयान्तं महावेगैरश्वै: कपिवरध्वजम्‌ । युद्धायाभ्यद्रवन्‌ वीरा: कुरूणां नवती रथा:,संजय कहते हैं--राजन्‌! जिनकी थध्वजामें श्रेष्ठ कपिका चिह्न है, उन वीर अर्जुनको महावेगशाली अश्रोंद्वारा आगे बढ़ते देख कौरव-दलके नब्बे वीर रथियोंने युद्धके लिये धावा किया इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक इक्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८१ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल ६० श्लोक हैं।) ऑपन-माज बछ। अफि्--छऋाज द्रयशीतितमो< ध्याय: सात्यकिके द्वारा कर्णपुत्र प्रसेनका वध, कर्णका पराक्रम और दुःशासन एवं भीमसेनका युद्ध संजय उवाच ततः कर्ण: कुरुषु प्रद्रुतेषु वरूथिना श्वेतहयेन राजन्‌ । पाज्चालपुत्रान्‌ व्यधमत्‌ सूतपुत्रो महेषुभिववत इवाभ्रसंघान्‌

Sañjaya said: O King, seeing Arjuna—whose banner bears the emblem of the great ape—advancing swiftly, drawn by high-speed horses, ninety Kuru chariot-warriors surged forward to engage him in battle. The scene underscores how, in the press of war, collective force is marshalled to check a single formidable champion, and how valor and duty (as each side understands it) drive men into escalating violence.

Verse 2

कृत्वा संशप्तका घोरं शपथं पारलौकिकम्‌ | परिवत्रुर्नरव्याप्रा नरव्याप्र॑ं रणेडर्जुनम्‌,उन नरव्याप्र संशप्तक वीरोंने परलोकसम्बन्धी घोर शपथ खाकर पुरुषसिंह अर्जुनको रणभूमिमें चारों ओरसे घेर लिया

Sañjaya said: Having taken a dreadful vow, binding even for the next world, the Saṃśaptaka warriors surrounded Arjuna—the tiger among men—on the battlefield. The scene underscores the grim ethic of war: men staking their very afterlife on a sworn pledge, driven by loyalty and enmity, closing in upon a single heroic target.

Verse 3

कृष्ण: श्वेतान्‌ महावेगानश्वानूकाञज्चनभूषणान्‌ । मुक्ताजालप्रतिच्छन्नान्‌ प्रैषीत्‌ कर्णरथं प्रति,श्रीकृष्णने सोनेके आभूषणोंसे विभूषित तथा मोतीकी जालियोंसे आच्छादित श्वेत रंगके महान्‌ वेगशाली अश्वोंको कर्णके रथकी ओर बढ़ाया

Sanjaya said: Krishna directed forward, toward Karna’s chariot, swift white horses of tremendous speed—adorned with gold ornaments and covered with netted strings of pearls. In the charged ethics of war, the verse underscores deliberate, skillful action: even amid violence, strategy and mastery over resources are employed with clear intent, shaping the encounter that is about to unfold.

Verse 4

ततः कर्णरथं यान्तमरिघ्नं तं धनंजयम्‌ । बाणवर्षैरभिष्नन्त: संशप्तकरथा ययु:,तत्पश्चात्‌ कर्णके रथकी ओर जाते हुए शत्रुसूदन धनंजयको बाणोंकी वर्षासे घायल करते हुए संशप्तक रथियोंने उनपर आक्रमण कर दिया

Sanjaya said: Then, as that foe-slaying Dhanañjaya (Arjuna) moved toward Karṇa’s chariot, the Saṃśaptaka chariot-warriors advanced against him, striking him with showers of arrows. The scene underscores the relentless pressure of battle: even a righteous champion pursuing a principal adversary must face coordinated assaults from vowed fighters who seek to obstruct his course.

Verse 5

त्वरमाणांस्तु तान्‌ सर्वान्‌ ससूतेष्वसनध्वजान्‌ | जघान नवतिं वीरानर्जुनो निशितै: शरै:,सारथि, धनुष और ध्वजसहित उतावलीके साथ आक्रमण करनेवाले उन सभी नब्बे वीरोंको अर्जुनने अपने पैने बाणोंद्वारा मार गिराया

Wika ni Sañjaya: Nang sila’y sumugod nang nagmamadali—taglay pa ang mga tagapagpatakbo ng karwahe, ang mga kabayong nakaharnes, at ang mga watawat—pinabagsak sila ni Arjuna sa pamamagitan ng kanyang mga palasong matalim na tila pang-ahit; siyamnapung bayani ang nalugmok.

Verse 6

ते5पतन्त हता बाणैर्नानारूपै: किरीटिना । सविमाना यथा सिद्धा: स्वर्गात्‌ पुण्यक्षये तथा,किरीटधारी अर्जुनके चलाये हुए नाना प्रकारके बाणोंसे मारे जाकर वे संशप्तक रथी पुण्यक्षय होनेपर विमानसहित स्वर्गसे गिरनेवाले सिद्धोंक समान रथसे नीचे गिर पड़े

Wika ni Sañjaya: Tinamaan ng sari-saring anyo ng mga palasong pinakawalan ni Arjuna na may diadema, ang mga mandirigmang-karwahe ng Saṁśaptaka ay nahulog mula sa kanilang mga sasakyan—gaya ng mga ganap na nilalang na, kapag naubos ang kanilang kabutihang naipon, ay bumabagsak mula sa langit kasama ang kanilang sasakyang makalangit.

Verse 7

ततः सरथनागाश्चा: कुरव: कुरुसत्तमम्‌ । निर्भया भरतश्रेष्ठमभ्यवर्तन्त फाल्गुनम्‌,तदनन्तर रथ, हाथी और घोड़ोंसहित बहुत-से कौरव वीर निर्भय हो भरतभूषण कुरुश्रेष्ठ अर्जुनका सामना करनेके लिये चढ़ आये

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, maraming mandirigma ng mga Kuru—may kasamang mga karwahe, elepante, at kabayo—ang lumapit nang walang takot upang harapin si Phālguna (Arjuna), ang pinakadakila sa angkan ng Kuru at pinakamainam sa mga Bharata.

Verse 8

तदायस्तमनुष्याश्वमुदीर्णवरवारणम्‌ । पुत्राणां ते महासैन्यं समरौत्सीद्‌ धनंजयम्‌

Wika ni Sañjaya: Noon, O Hari, ang napakalaking hukbo ng iyong mga anak—bagaman pagod na ang mga tao at kabayo, at ang pinakamahuhusay na elepante’y naguluhan—ay sumiksik sa gitna ng labanan at lumapit kay Dhanañjaya (Arjuna).

Verse 9

आपके पुत्रोंकी उस विशाल सेनामें मनुष्य और अश्व तो थक गये थे, परंतु बड़े-बड़े हाथी उद्धत होकर आगे बढ़ रहे थे। उस सेनाने अर्जुनकी गति रोक दी ।। शक्त्यृष्टितोमरप्रासैर्गदानिस्त्रिंशसायकै: । प्राच्छादयन्‌ महेष्वासा: कुरव: कुरुनन्दनम्‌,उन महाथधनुर्धर कौरवोंने कुरुकुलनन्दन अर्जुनको शक्ति, ऋष्टि, तोमर, प्रास, गदा, खड्ग और बाणोंके द्वारा ढक दिया

Wika ni Sañjaya: Sa napakalaking hukbo ng iyong mga anak, pagod na ang mga tao at kabayo, ngunit ang malalaking elepante’y patuloy na sumasalakay nang mabangis; napigil ng hukbong iyon ang pag-usad ni Arjuna. Pagkaraan, ang makapangyarihang mga mamamana ng mga Kuru ay tinakpan si Arjuna, ang Kuru-nandana, ng ulang sandata mula sa lahat ng panig—mga sibat na inihahagis, mga pana, tomara, lansang-sibat, mga pamalo, mga espada, at mga palaso.

Verse 10

तामन्तरिक्षे विततां शस्त्रवृष्टिं समन्‍्तत: । व्यधमत्‌ पाण्डवो बाणैस्तम: सूर्य इवांशुभि:

Wika ni Sañjaya: Iwinaksi ng Pāṇḍava ang ulang-ulan ng sandata na nakalatag sa himpapawid sa lahat ng panig sa pamamagitan ng kaniyang mga palaso—gaya ng araw na sa mga sinag nito’y itinataboy ang dilim.

Verse 11

परंतु जैसे सूर्य अपनी किरणोंद्वारा अन्धकारको नष्ट कर देता है, उसी प्रकार पाण्डुपुत्र अर्जुनने आकाशमें सब ओर फैली हुई उस बाणवर्षाको छिन्न-भिन्न कर डाला ।। ततो म्लेच्छा: स्थिता मत्तैस्त्रयोदशशतैर्गजै: । पार्श्वतो व्यहनन्‌ पार्थ तव पुत्रस्य शासनात्‌,तब आपके पुत्र दुर्योधनकी आज्ञासे म्लेच्छसैनिक तेरह सौ मतवाले हाथियोंके साथ आ पहुँचे और पार्श्वभागमें खड़े हो अर्जुनको घायल करने लगे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa utos ng iyong anak na si Duryodhana, dumating ang mga pangkat ng mandirigmang Mleccha na may isang libo’t tatlong daang elepanteng nagngangalit sa pagkasugapa ng panahon. Pumuwesto sila sa tagiliran at sinalakay si Pārtha, upang sugatan si Arjuna.

Verse 12

कर्णिनालीकनाराचैस्तोमरप्रासशक्तिभि: । मुसलैभिन्दिपालैश्न रथस्थं पार्थमार्दयन्‌,उन्होंने रथपर बैठे हुए अर्जुनको कर्णी, नालीक, नाराच, तोमर, मूसल, प्रास, भिंदिपाल और शक्तियोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी

Wika ni Sañjaya: Habang nakaupo si Arjuna sa kaniyang karwahe, binayo siya ng sari-saring sandatang inihahagis—mga karṇi na punglo, mga palasong nālīka, mga sibat na nārāca, mga tomara na javelin, mga prāsa na sibat, mga śakti na lansang, pati mabibigat na pamalo at mga sandatang bhindipāla—na nagdulot sa kaniya ng malalalim na sugat sa walang humpay na siksik ng labanan.

Verse 13

तां शस्त्रवृष्टिमतुलां द्विपहस्तैः प्रवेरिताम्‌ । चिच्छेद निशितैर्भल्लैरर्धचन्द्रैश्ष फाल्गुन:,हाथियोंकी सूँड़ोंद्वारा की हुई उस अनुपम शस्त्रवर्षाको अर्जुनने तीखे भल्लों तथा अर्धचन्द्रोंसे नष्ट कर दिया

Wika ni Sañjaya: Ang walang kapantay na ulang-ulan ng sandata na inihagis ng mga nguso ng elepante ay pinutol-putol ni Arjuna (Phālguna)—winawasak sa pamamagitan ng matatalim na palasong bhalla at mga palasong may ulong hugis gasuklay.

Verse 14

अथ तान्‌ द्विरदान्‌ सर्वान्‌ नानालिज्जैः शरोत्तमै: । सपताकथध्वजारोहान्‌ गिरीन्‌ वजैरिवाहनत्‌,फिर नाना प्रकारके चिह्नवाले उत्तम बाणोंद्वारा पताका, ध्वज और सवारोंसहित उन सभी हाथियोंको उसी तरह मार गिराया, जैसे इन्द्रने वज़के आघातोंसे पर्वतोंको धराशायी कर दिया था

Pagkaraan, ibinagsak ni Arjuna ang lahat ng elepanteng iyon—kasama ang mga watawat, mga bandila at mga sakay—sa pamamagitan ng mga piling palasong may sari-saring tanda, gaya ni Indra na pinabubuwal ang mga bundok sa hampas ng Vajra.

Verse 15

ते हेमपुड्खैरिषुभिरददिता हेममालिन: । हताः पेतुर्महानागा: साग्निज्वाला इवाद्रय:,सोनेके पंखवाले बाणोंसे पीड़ित हुए वे सुवर्ण-मालाधारी बड़े-बड़े गजराज मारे जाकर आगकी ज्वालाओंसे युक्त पर्वतोंके समान धरतीपर गिर पड़े

Sinabi ni Sañjaya: Pinahirapan ng mga palasong ang mga tangkay ay pinalamutian ng ginto, ang malalaking elepanteng pandigma—na may mga kuwintas na ginto—ay napatay at bumagsak sa lupa na parang mga bundok na nababalutan ng mga dila ng apoy.

Verse 16

ततो गाण्डीवनिर्घोषो महानासीद विशाम्पते । स्तनतां कूजतां चैव मनुष्यगजवाजिनाम्‌,प्रजानाथ! तदनन्तर गाण्डीव धनुषकी टंकारध्वनि बड़े जोर-जोरसे सुनायी देने लगी। साथ ही चिग्घाड़ते और आर्तनाद करते हुए मनुष्यों, हाथियों तथा घोड़ोंकी आवाज भी वहाँ गूँज उठी

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, O panginoon ng bayan, sumiklab ang malakas na ugong ng Gāṇḍīva. Kasabay nito’y umalingawngaw ang mga sigaw—ang pag-ungal at panaghoy—ng mga tao, elepante, at kabayo.

Verse 17

कुण्जराश्नव हता राजन दुद्गर॒ुवुस्ते समन्‍्तत: । अश्वाश्न॒ पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश,राजन्‌! घायल हाथी सब ओर भागने लगे। जिनके सवार मार दिये गये थे, वे घोड़े भी दसों दिशाओंमें दौड़ लगाने लगे

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, siyam na elepante ang napatay, at ang natitirang malalaking elepante, sa sindak, ay tumakas sa lahat ng dako. At ang mga kabayo—na napatay na ang mga sakay—ay nagtakbuhang baliw tungo sa sampung panig.

Verse 18

रथा हीना महाराज रथिभिवाजिभिस्तथा । गन्धर्वनगराकारा दृश्यन्ते सम सहस्रश:,महाराज! गन्धर्वनगरोंके समान सहस्रों विशाल रथ रथियों और घोड़ोंसे हीन दिखायी देने लगे

Sinabi ni Sañjaya: O Maharaja, libu-libong malalaking karwahe ngayon ay nakikitang walang karwahero at walang kabayo—gaya ng mga ilusoryong lungsod ng mga Gandharva.

Verse 19

अश्वारोहा महाराज धावमाना इतस्तत: । तत्र तत्रैव दृश्यन्ते निहता: पार्थसायकै:,राजेन्द्र! अर्जुनके बाणोंसे घायल हुए अश्वारोही भी जहाँ-तहाँ इधर-उधर भागते दिखायी दे रहे थे

Sinabi ni Sañjaya: O dakilang hari, ang mga kabalyero—na tinamaan ng mga palaso ni Pārtha—ay nakitang tumatakas sa lahat ng panig, lumilitaw dito at doon sa buong larangan.

Verse 20

तस्मिन्‌ क्षणे पाण्डवस्य बाह्दोर्बलमदृश्यत । यत्‌ सादिनो वारणांश्व रथांश्नैकोडजयद्‌ युधि,उस समय पाण्डुपुत्र अर्जुनकी भुजाओंका बल देखा गया, उन्होंने अकेले ही युद्धमें रथों, सवारों और हाथियोंको भी परास्त कर दिया

Wika ni Sañjaya: “Sa mismong sandaling iyon, nahayag ang lakas ng mga bisig ng Pāṇḍava; sapagkat mag-isa sa labanan, napagtagumpayan niya ang mga karwaheng pandigma, mga mangangabayo, mga kabayo, at maging ang mga elepante.”

Verse 21

(असंयुक्ताश्न ते राजन्‌ परिवृत्ता रणं प्रति । हया नागा रथाश्रैव नदन्तो<र्जुनमभ्ययु: ।।) राजन! तदनन्तर पृथक्‌-पृथक्‌ वे हाथी, घोड़े और रथ पुनः युद्धस्थलमें लौट आये और अर्जुनके सामने गर्जना करते हुए डट गये। ततस्त्र्यज्रेण महता बलेन भरतर्षभ । दृष्टवा परिवृतं राजन्‌ भीमसेन: किरीटिनम्‌,नरेश्वर! भरतश्रेष्ठ] तदनन्तर अर्जुनको तीन अंगोंवाली विशाल सेनासे घिरा देख भीमसेन मरनेसे बचे हुए आपके कतिपय रथियोंको छोड़कर बड़े वेगसे धनंजयके रथकी ओर दौड़े

Wika ni Sañjaya: “O Hari, ang mga kawal mo na nagkawatak-watak ay bumalik muli sa larangan. Ang mga kabayo, elepante, at mga karwaheng pandigma ay sumugod na naman, umuungal habang humaharap kay Arjuna. At saka, O toro sa angkan ng Bharata, nang makita ni Bhīmasena ang nakakoronang Arjuna na napaliligiran ng malaking lakas na tatluhang hukbo, iniwan niya ang paghabol sa ilang natitirang mandirigmang-karwahe mo at nagmadaling dumaluhong patungo sa karwahe ni Dhanañjaya upang basagin ang pagkubkob.”

Verse 22

हतावशेषानुत्सृज्य त्वदीयान्‌ कतिचिद्‌ रथान्‌ । जवेनाभ्यद्रवद्‌ राजन्‌ धनंजयरथं प्रति,नरेश्वर! भरतश्रेष्ठ] तदनन्तर अर्जुनको तीन अंगोंवाली विशाल सेनासे घिरा देख भीमसेन मरनेसे बचे हुए आपके कतिपय रथियोंको छोड़कर बड़े वेगसे धनंजयके रथकी ओर दौड़े

Wika ni Sañjaya: “O Hari, O panginoon ng mga tao, pinakamahusay sa mga Bharata—iniwan niya ang ilang mandirigmang-karwahe mo na nakaligtas sa pagpatay, at sumugod nang ubod-bilis patungo sa karwahe ni Dhanañjaya (Arjuna).”

Verse 23

ततस्तत्‌ प्राद्रवत्‌ सैन्यं हतभूयिष्ठमातुरम्‌ । दृष्टवार्जुन॑ तदा भीमो जगाम भ्रातरं प्रति,उस समय आपके अधिकांश सैनिक मारे जा चुके थे, बहुत-से घायल होकर आतुर हो गये थे। फिर तो कौरव-सेनामें भगदड़ मच गयी। यह सब देखते हुए भीमसेन अपने भाई अर्जुनके पास आ पहुँचे

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, ang hukbong iyon—na ang higit na bahagi ay napatay na at ang natitira’y naghihirap sa mga sugat—ay nagkawatak-watak at tumakas nang walang ayos. Nang makita ni Bhima si Arjuna noon, dumiretso siya sa kanyang kapatid, habang nalilito at nagkakagulo ang hukbong Kaurava.”

Verse 24

हतावशिष्टांस्तुरगानर्जुनेन महाबलान्‌ । भीमो व्यधमदश्रान्तो गदापाणिमहाहवे,भीमसेन अभी थके नहीं थे, उन्होंने हाथमें गदा ले उस महासमरमें अर्जुनद्वारा मारे जानेसे बचे हुए महाबली घोड़ों और सवारोंका संहार कर डाला

Wika ni Sañjaya: “Sa dakilang labanan, si Bhima—hindi pa napapagod at may hawak na pamalo—ay nagpatuloy sa paglipol sa malalakas na kabayo (at sa mga sakay nito) na nakaligtas matapos masugatan ni Arjuna.”

Verse 25

कालरात्रिमिवात्युग्रां नरनागाश्वभोजनाम्‌ । प्राकाराषट्ट्रपुरद्वारदारणीमतिदारुणाम्‌

Sañjaya said: It was like the dread Kālarātri herself—fiercely terrifying—devouring men, elephants, and horses; exceedingly cruel, shattering ramparts, smashing defensive engines, and bursting through the gates of the city.

Verse 26

ततो गदां नृनागाश्वेष्वाशु भीमो व्यवासृजत्‌ | सा जघान बहूनश्वानश्चारोहांश्व मारिष

Sañjaya said: Then Bhīma swiftly hurled his mace into the mass of men, elephants, and horses. That weapon struck down many horses and their riders, O revered one—an image of war’s relentless force where valor becomes destruction amid the press of battle.

Verse 27

मान्यवर नरेश! तदनन्तर भीमसेनने कालरात्रिके समान अत्यन्त भयंकर, मनुष्यों, हाथियों और घोड़ोंको कालका ग्रास बनानेवाली, परकोटों, अट्टालिकाओं और नगरद्वीपोंको भी विदीर्ण कर देनेवाली अपनी अति दारुण गदाका वहाँ मनुष्यों, गजराजों तथा अश्वोंपर तीव्रवेगसे प्रहार किया। उस गदाने बहुत-से घोड़ों और घुड़सवारोंका संहार कर डाला ।। कार्ष्णायसतनुत्राणान्‌ नरानश्चांश्व॒ पाण्डव: । पोथयामास गदया सशब्दं तेडपतन्‌ हता:

Sañjaya said: Then Bhīmasena, wielding his exceedingly dreadful mace—like Kālarātri herself, a devourer of men, elephants, and horses, and capable of rending ramparts and lofty towers—struck with swift force at warriors, lordly elephants, and horses. With that mace the Pāṇḍava crushed many iron-armoured men and horses; they fell down slain with a great crashing sound. The passage underscores the terrifying momentum of battle, where strength and wrath, once unleashed, turn living beings into the prey of Time.

Verse 28

पाण्डुपुत्र भीमने काले लोहेका कवच पहने हुए बहुत-से मनुष्यों और अश्वोंको भी गदासे मार गिराया। वे सब-के-सब आर्तनाद करते हुए प्राणशून्य होकर गिर पड़े ।। उन्तैर्दशन्तो वसुधां शेरते क्षतजोक्षिता: । भग्नमूर्धास्थिचरणा: क्रव्यादगणभोजना:,घायल हुए कौरव-सैनिक खूनसे नहाकर दाँतोंसे ओठ चबाते हुए धरतीपर सो गये थे, किन्हींका माथा फट गया था, किन्हींकी हड्डियाँ चूर-चूर हो गयी थीं और किन्हींके पाँव उखड़ गये थे। वे सब-के-सब मांसभक्षी पशुओंके भोजन बन गये थे

Sañjaya said: The wounded Kaurava soldiers, drenched in blood, lay upon the earth, biting their lips with clenched teeth in agony. Some had their skulls split, some had their bones shattered, and some had their feet torn away. All of them became food for packs of flesh-eating creatures—an unsparing picture of war’s cruelty and the moral cost of violence.

Verse 29

असृड्मांसवसाभिश्च तृप्तिमभ्यागता गदा । अस्थीन्यप्यश्नती तस्थौ कालरात्रीव दुर्दुशा,वह गदा दुर्लक्ष्य कालरात्रिके समान शत्रुओंके रक्त, मांस और चर्बीसे तृप्त होकर उनकी हड्डियोंको भी चबाये जा रही थी

Sañjaya said: The mace, having reached satiety on blood, flesh, and fat, stood there still—gnawing even the bones—terrible to behold, like Kālarātrī herself. The image underscores how, in the frenzy of war, weapons become extensions of death, consuming not only bodies but also the moral order that should restrain violence.

Verse 30

सहस्राणि दशाश्रानां हत्वा पत्तीश्व भूयसा । भीमो< भ्यधावत्‌ संक्रुद्धो गदापाणिरितस्तत:,दस हजार घोड़ों और बहुसंख्यक पैदलोंका संहार करके क्रोधमें भरे हुए भीमसेन हाथमें गदा लेकर इधर-उधर दौड़ने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Matapos patayin ang sampung libong kabayo at napakaraming kawal na naglalakad, si Bhīma—nag-aalab sa galit—ay sumugod pasulong, tangan ang kanyang pamalo, at nagpagala-gala sa larangan ng digmaan, dito at doon.

Verse 31

गदापार्णिं ततो भीम॑ दृष्टवा भारत तावका: । मेनिरे समनुप्राप्तं कालदण्डोद्यतं यमम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, O Bhārata, nang makita ng iyong mga mandirigma si Bhīma na tangan ang pamalo, inakala nilang si Yama mismo ang dumating—nakataas ang tungkod ng Kamatayan.

Verse 32

भरतनन्दन! भीमसेनको गदा हाथमें लिये देख आपके सैनिक कालदण्ड लेकर आया हुआ यमराज मानने लगे ।। स मत्त इव मातजड्ज: संक्रुद्ध: पाण्डुनन्दन: । प्रविवेश गजानीकं॑ मकर: सागरं यथा,मतवाले हाथीके समान अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए पाण्डुनन्दन भीमसेनने शत्रुओंकी गजसेनामें प्रवेश किया, मानो मगर समुद्रमें जा घुसा हो

Sinabi ni Sañjaya: O supling ni Bharata, nang makita ng iyong mga kawal si Bhīmasena na may pamalo sa kamay, inakala nilang si Yama iyon na dumating, tangan ang tungkod ng Kamatayan. At si Bhīmasena, anak ni Pāṇḍu, na nagngangalit na parang elepanteng baliw sa pagkalasing ng musth, ay sumalakay sa hanay ng mga elepante ng kaaway—gaya ng makara na sumusuong sa dagat.

Verse 33

विगाह[ च गजानीकं प्रगृह्म महतीं गदाम्‌ | क्षणेन भीम: संक्रुद्धस्तन्निन्ये यमसादनम्‌,विशाल गदा हाथमें ले अत्यन्त कुपित हो भीमसेनने हाथियोंकी सेनामें घुसकर उसे क्षणभरमें यमलोक पहुँचा दिया

Sinabi ni Sañjaya: Hinawakan niya ang napakalaking pamalo at sumuong sa hanay ng mga elepante; si Bhīma—nag-aalab sa poot—ay nagpadala sa kaaway na iyon sa tahanan ni Yama sa isang kisapmata.

Verse 34

गजान्‌ सकड़्कटान्‌ मत्तान्‌ सारोहानू सपताकिन: । पतत: समपश्याम सपक्षान्‌ पर्वतानिव

Sinabi ni Sañjaya: Nasaksihan namin ang mga elepanteng nagngangalit—nakabaluti, may mga sakay at mga watawat—na bumabagsak sa labanan, na wari’y mga bundok na may pakpak na gumuho.

Verse 35

कवचों, सवारों और पताकाओंसहित मतवाले हाथियोंको हमने पंखधारी पर्वतोंके समान धराशायी होते देखा था ।। हत्वा तु तद्‌ गजानीकं॑ भीमसेनो महाबल: । पुन: स्वरथमास्थाय पृष्ठतो<र्जुनमभ्ययात्‌

Wika ni Sañjaya: Matapos lipulin ang hukbong-elepante, ang makapangyarihang si Bhīmasena ay muling sumakay sa sarili niyang karwahe at sumulong sa likuran ni Arjuna—bumalik upang umalalay sa kanya sa siksik ng labanan.

Verse 36

महाबली भीमसेन उस गजसेनाका संहार करके पुनः अपने रथपर आ बैठे और अर्जुनके पीछे-पीछे चलने लगे ।। ततः पराड्मुखप्रायं निरुत्साहं बल॑ तव । व्यालम्बत महाराज प्रायश: शस्त्रवेष्टितम्‌,महाराज! उस समय भीमसेन और अर्जुनके अस्त्र-शस्त्रोंस घिरी हुई आपकी अधिकांश सेना उत्साहशून्य, विमुख और जडवत्‌ हो गयी

Wika ni Sañjaya: Matapos wasakin ni Bhīmasena na ubod-lakas ang hukbong-elepante, muli siyang umakyat sa karwahe at sumunod sa likuran ni Arjuna. Pagkaraan, O Hari, ang hukbo mo—na sa karamihan ay napaliligiran sa lahat ng panig ng mga sandata nina Bhīma at Arjuna—ay nawalan ng sigla, tumalikod na wari’y uurong, at nanatiling nakatindig na parang natigilan.

Verse 37

विलम्बमानं तत्‌ सैन्यमप्रगल्भमवस्थितम्‌ । दृष्टवा प्राच्छादयद्‌ बाणैरर्जुन: प्राणतापनै:,उस सेनाको जडवत्‌, उद्योगशून्य हुई देख अर्जुनने प्राणोंको संतप्त कर देनेवाले बाणोंद्वारा उसे आच्छादित कर दिया

Wika ni Sañjaya: Nang makita ni Arjuna ang hukbong iyon na nag-aatubili, nakatayo nang walang tapang at walang pagkilos, tinakpan niya ito ng sunod-sunod na palaso na wari’y nagsusunog sa hininga ng buhay.

Verse 38

नराश्वरथमातज़ा युधि गाण्डीवधन्चना । शयव्रातैश्वषिता रेजु: कदम्बा इव केसरै:,युद्धसस्‍्थलमें गाण्डीवधारी अर्जुनके बाणोंसे छिदे हुए मनुष्य, घोड़े, रथ और हाथी केसरयुक्त कदम्बपुष्पोंके समान सुशोभित हो रहे थे

Wika ni Sañjaya: Sa larangan ng digmaan, ang mga tao, kabayo, karwahe, at elepante—na tinuhog ng mga ulang-palaso ni Arjuna, ang may hawak ng Gāṇḍīva—ay waring kakaibang napapalamutian, gaya ng mga bulaklak na kadamba na kumikislap sa kanilang mga stamen.

Verse 39

ततः कुरूणामभवदार्तनादो महान्‌ नृप । नराश्वनागासुहरैर्वध्यतामर्जुनेषुभि:,नरेश्वर! तदनन्तर मनुष्यों, घोड़ों और हाथियोंके प्राण लेनेवाले अर्जुनके बाणोंद्वारा हताहत होते हुए कौरवोंका महान्‌ आर्तनाद प्रकट होने लगा

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, O Hari, sumiklab sa hanay ng mga Kuru ang isang malaking panaghoy ng dalamhati, habang sila’y pinababagsak ng mga palaso ni Arjuna—mga palasong kumikitil ng buhay ng tao, kabayo, at elepante.

Verse 40

हाहाकृतं भृशं त्रस्तं लीयमानं परस्परम्‌ । अलातचक्रवत्‌ सैन्यं तदाभ्रमत तावकम्‌,महाराज! उस समय अत्यन्त भयभीत हो हाहाकार मचाती और एक-दूसरेकी आड़में छिपती हुई आपकी सेना अलातचक्रके समान वहाँ चक्कर काटने लगी

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang sandaling iyon ang hukbo mo—lubhang nasindak—ay nag-uumapaw sa sigaw ng pangamba, nagsisiksikan at nagtatakipan sa isa’t isa upang maghanap ng masisilungan, at umiikot-ikot sa larangan na parang umiikot na nagliliyab na pamalo; gumuho ang kanilang hanay at loob dahil sa takot.”

Verse 41

ततस्तद्‌ युद्धमभवत्‌ कुरूणां सुमहद्‌ बलै: । नद्वात्रासीदनिर्भिन्नो रथ: सादी हयो गज:,तत्पश्चात्‌ कौरवोंकी सेनाके साथ महान्‌ युद्ध होने लगा। उसमें कोई भी ऐसा रथ, सवार, घोड़ा अथवा हाथी नहीं था, जो अर्जुनके बाणोंसे विदीर्ण न हो गया हो

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sumiklab ang isang napakalaking labanan laban sa mga hukbo ng Kurū. Sa sagupaan, walang karwahe, walang sakay, walang kabayo, at walang elepante na hindi natusok—nadurog—ng mga palaso ni Arjuna.

Verse 42

आदीप्तमिव तत्‌ सैन्यं शरैश्छिन्नतनुच्छदम्‌ । आसीत्‌ सुशोणितक्लिन्नं फुल्लाशोकवनं यथा,उस समय सारी सेना जलती हुई-सी दिखायी देती थी। बाणोंसे उसके कवच छित्न- भिन्न हो गये थे तथा वह खूनसे लथपथ हो खिले हुए अशोकवनके समान प्रतीत होती थी

Wika ni Sañjaya: “Ang hukbong iyon ay waring nagliliyab. Ang mga baluti at panangga sa katawan ay napunit at nagkadurug-durog sa mga palaso; basang-basa sa saganang dugo, mistulang kakahuyan ng aśoka na namumulaklak nang ganap.”

Verse 43

(तत्‌ सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं शितै: शरै: । न जहीौ समर प्राप्य फाल्गुनं शत्रुतापनम्‌ ।। तत्राद्भुतमपश्याम कौरवाणां पराक्रमम्‌ । वध्यमानापि यत्‌ पार्थ न जहुर्भरतर्षभ ।।) भरतश्रेष्ठ! शत्रुओंको तपानेवाले अर्जुनको सामने पाकर तीखे बाणोंसे मारी जाती हुई आपकी उस सेनाने युद्ध नहीं छोड़ा। भरतभूषण! वहाँ हमलोगोंने कौरवयोद्धाओंका यह अद्भुत पराक्रम देखा कि वे मारे जानेपर भी अर्जुनको छोड़ नहीं रहे थे। त॑ दृष्टवा कुरवस्तत्र विक्रान्तं सव्यसाचिनम्‌ । निराशा: समपद्यन्त सर्वे कर्णस्य जीविते,सव्यसाची अर्जुनको इस प्रकार पराक्रम प्रकट करते देख समस्त कौरव-सैनिक कर्णके जीवनसे निराश हो गये

Wika ni Sañjaya: “O pinakamainam sa angkan ng Bharata, bagaman pinapatay ang hukbo mo ng matatalim na palaso, hindi nila iniwan ang labanan nang humarap sila kay Phālguna (Arjuna), ang tagapagpasakit sa mga kaaway. Doon namin nasaksihan ang kahanga-hangang tapang ng mga Kaurava: kahit pinapatay na, hindi nila binitiwan ang kanilang tindig laban kay Pārtha. Nang makita nilang si Savyasācin (Arjuna) ay nagpapamalas ng gayong lakas, ang lahat ng Kurū ay nalugmok sa kawalan ng pag-asa hinggil sa mismong pagkaligtas ni Karṇa.”

Verse 44

अविषट्ां तु पार्थस्य शरसम्पातमाहवे । मत्वा न्यवर्तन्‌ कुरवो जिता गाण्डीवधन्चना,गाण्डीवधारी अर्जुनके द्वारा परास्त हुए कौरव-योद्धा समरांगणमें उनकी बाण-वर्षाको अपने लिये असहा मानकर युद्धसे पीछे हटने लगे

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, inakala ng mga mandirigmang Kaurava na hindi na nila matitiis ang walang humpay na ulang-palaso ni Pārtha (Arjuna); kaya nagsimula silang umurong mula sa sagupaan—napasuko ng may hawak ng Gāṇḍīva.

Verse 45

ते हित्वा समरे कर्ण वध्यमानाश्न सायकै: । प्रदुद्रवुर्दिशो भीताश्लुक्रुशुश्नापि सूतजम्‌,बाणोंसे बिंध जानेके कारण वे भयभीत हो रणभूमिमें कर्णको अकेला ही छोड़कर सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग चले; किंतु अपनी रक्षाके लिये सूतपुत्र कर्णको ही पुकारते रहे

Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan ng mga palaso at sinakmal ng takot, iniwan nila si Karṇa sa larangan ng digmaan at nagsitakas sa lahat ng dako. Ngunit kahit tumatakbo para sa sariling kaligtasan, patuloy pa rin nilang isinisigaw ang “anak ng tagapagmaneho ng karwahe,” si Karṇa, bilang tagapagtanggol—ibinubunyag ang salungatang asal: tinalikuran ang pinuno ngunit humihingi pa rin ng kanyang kanlungan.

Verse 46

अभ्यद्रवत तान्‌ पार्थ: किरन्‌ शरशतान्‌ बहून्‌ हर्षयन्‌ पाण्डवान्‌ योधान्‌ भीमसेनपुरोगमान्‌,कुन्तीकुमार अर्जुन सैकड़ों बाणोंकी वर्षा करते और भीमसेन आदि पाण्डव- योद्धाओंका हर्ष बढ़ाते हुए आपके उन सैनिकोंको खदेड़ने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Pārtha (Arjuna) ay sumugod sa mga kaaway at nagpaulan ng daan-daang palaso. Sa pagpapamalas na iyon ng kagitingan, pinasigla niya ang mga mandirigmang Pāṇḍava na pinangungunahan ni Bhīmasena, at sinimulan niyang itulak pabalik ang iyong mga hukbo.

Verse 47

पुत्रास्तु ते महाराज जग्मु: कर्णरथं प्रति । अगाधे मज्जतां तेषां द्वीप: कर्णोडभवत्तदा,महाराज! इसके बाद आपके पुत्र भागकर कर्णके रथके पास गये। वे संकटके अगाध समुद्रमें डूब रहे थे। उस समय कर्ण ही द्वीपके समान उनका रक्षक हुआ

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang iyong mga anak ay tumakbo patungo sa karwahe ni Karṇa. Habang sila’y tila lumulubog sa malalim at mapanganib na dagat ng kapahamakan, noon si Karṇa ay naging parang isang pulo para sa kanila—kanlungan at tagapagtanggol sa gitna ng panganib.

Verse 48

कुरवो हि महाराज निर्विषा: पन्नगा इव | कर्णमेवोपलीयन्त भयाद्‌ गाण्डीवधन्चन:,महाराज! कौरव विषरहित सर्पोंके समान गाण्डीवधारी अर्जुनके भयसे कर्णके ही पास छिपने लगे

Sinabi ni Sañjaya: O dakilang Hari, ang mga mandirigmang Kuru—gaya ng mga ahas na inalisan ng kamandag—dahil sa takot kay Arjuna, ang may hawak ng Gāṇḍīva, ay nagsiksikan kay Karṇa lamang upang magtago at humanap ng kanlungan.

Verse 49

यथा सर्वाणि भूतानि मृत्योर्भीतानि मारिष । धर्ममेवोपलीयन्ते कर्मवन्ति हि यानि च,माननीय नरेश! जैसे कर्म करनेवाले सब जीव मृत्युसे डरकर धर्मकी ही शरण लेते हैं, उसी प्रकार आपके पुत्र महामना पाण्डुपुत्र अर्जुनके भयसे महाधनुर्धर कर्णकी ही ओटमें छिपने लगे थे

Sinabi ni Sañjaya: O kagalang-galang, kung paanong ang lahat ng nilalang—na ginagabayan ng kanilang karma—kapag natatakot sa Kamatayan ay kumakapit sa Dharma; gayon din ang iyong mga anak: sa pangamba kay Arjuna, ang marangal na anak ni Pāṇḍu, sila’y nagkubli sa likod ni Karṇa, ang dakilang mamamana, upang humingi ng pag-iingat.

Verse 50

तथा कर्ण महेष्वासं पुत्रास्तव नराधिप । उपालीयन्त संत्रासात्‌ पाण्डवस्थ महात्मन:,माननीय नरेश! जैसे कर्म करनेवाले सब जीव मृत्युसे डरकर धर्मकी ही शरण लेते हैं, उसी प्रकार आपके पुत्र महामना पाण्डुपुत्र अर्जुनके भयसे महाधनुर्धर कर्णकी ही ओटमें छिपने लगे थे

Wika ni Sañjaya: “O hari, kung paanong ang mga nilalang na takot sa kamatayan ay kumakapit sa dharma bilang kanlungan, gayon din ang iyong mga anak—nanginginig sa takot kay Arjuna, ang dakilang Pāṇḍava—ay nagsimulang humanap ng silong sa likuran ni Karṇa, ang makapangyarihang mamamana.”

Verse 51

तान्‌ शोणितपरिक्लिन्नान्‌ विषमस्थान्‌ शरातुरान्‌ । मा भैष्टेत्यब्रवीत्‌ कर्णो हर भीतो मामितेति च,कर्णने उन्हें खूनसे लथपथ, संकटमें मगन और बाणोंकी चोटसे व्याकुल देखकर कहा --4वीरो! डरो मत। तुम सब लोग निर्भय होकर मेरे पास आ जाओ”

Nang makita niyang basang-basa sila sa dugo, naipit sa mapanganib na kalagayan, at pinahihirapan ng sugat ng mga palaso, nagsalita si Karṇa upang patatagin ang kanilang loob: “Huwag kayong matakot. Lumapit kayo sa akin nang walang pangamba.”

Verse 52

सम्भग्नं हि बल॑ दृष्टवा बलात्‌ पार्थेन तावकम्‌ | भधनुर्विस्फारयन्‌ कर्णस्तस्थौ शत्रुजिघांसया,अर्जुनने बलपूर्वक आपकी सेनाको भगा दिया है--यह देखकर कर्ण शत्रुओंका वध करनेकी इच्छासे धनुष तानकर खड़ा हो गया

Wika ni Sañjaya: Nang makita niyang winasak at nagkawatak-watak ang iyong hukbo dahil sa lakas ni Pārtha (Arjuna), tumindig si Karṇa nang matatag, pinatunog ang bagting at hinila ang kanyang busog, na may hangaring lipulin ang kaaway.

Verse 53

तान्‌ प्रद्रुतान्‌ कुरून्‌ दृष्टवा कर्ण: शस्त्रभृतां वर: । संचिन्तयित्वा पार्थस्य वधे दश्ने मन:श्वसन्‌,शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ कर्णने कौरव-सैनिकोंको भागते देख खूब सोच-विचारकर लंबी साँस लेते हुए मन-ही-मन अर्जुनके वधका निश्चय किया

Wika ni Sañjaya: Nang makita niyang nagkakagulo at nagsisitakas ang mga mandirigmang Kuru, si Karṇa—pinakamagaling sa mga may sandata—ay nagmuni-muni nang malalim. Huminga siya nang mahaba at sa loob-loob niya’y pinagtibay ang pasyang patayin si Pārtha (Arjuna).

Verse 54

विस्फार्य सुमहच्चापं ततश्नाधिरथिरवृष: । पज्चालान्‌ पुनराधावत्‌ पश्यत: सव्यसाचिन:,तत्पश्चात्‌ धर्मात्मा अधिरथपुत्र कर्णने अपने विशाल धनुषको फैलाकर अर्जुनके देखते- देखते पुनः पांचाल-योद्धाओंपर धावा किया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Karṇa—ang pinakamatapang sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe—ay hinila nang lubos ang kanyang napakalaking busog; at sa mismong harap ni Arjuna, muli niyang sinalakay ang mga mandirigmang Pāñcāla.

Verse 55

तत: क्षणेन क्षितिपा: क्षतजप्रतिमेक्षणा: । कर्ण ववर्षुर्बाणौचैर्यथा मेघा महीधरम्‌,यह देख पांचालनरेशोंके नेत्र रोषसे लाल हो गये। जैसे बादल पर्वतपर पानी बरसाते हैं, उसी प्रकार वे क्षणभरमें कर्णपर बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa isang kisapmata, ang mga hari—na ang mga mata’y namumula na parang dugo sa galit—ay nagpaulan ng sunod-sunod na mga palaso kay Karṇa, gaya ng mga ulap na may dalang ulan na bumubuhos sa bundok.

Verse 56

तत: शरसहस्राणि कर्णमुक्तानि मारिष । व्ययोजयन्त पज्चालानू्‌ प्राणै: प्राणभूतां वर,प्राणधारियोंमें श्रेष्ठ मान्यवर नरेश! तदनन्तर कर्णके छोड़े हुए सहस्रों बाण पांचालोंको प्राणहीन करने लगे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, O kagalang-galang—pinakamainam sa mga may buhay—libu-libong palasong pinakawalan ni Karṇa ay nagsimulang pumutol sa hininga ng mga Pāñcāla, at ibinagsak sila sa bangis ng labanan.

Verse 57

तत्र शब्दो महानासीत्‌ पञ्चालानां महामते । वध्यतां सूतपुत्रेण मित्रार्थे मित्रगृद्धिना,महामते! वहाँ मित्रका हित चाहनेवाले सूतपुत्र कर्णके द्वारा मित्रकी ही भलाईके लिये मारे जानेवाले पांचालोंका महान्‌ आर्तनाद होने लगा

Wika ni Sañjaya: O marunong, doon ay sumiklab ang malaking sigaw sa hanay ng mga Pāñcāla, habang sila’y pinapatay ni Karṇa, anak ng tagapagmaneho ng karwahe—na, alang-alang sa kaibigan, ay mabangis na nakatuon sa layunin ng kanyang kaalyado.

Verse 81

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे एकाशीतितमो< ध्याय:

Sa gayon nagtatapos ang ikawalongpu’t isang kabanata ng Karṇa Parva ng Śrī Mahābhārata, sa bahaging naglalarawan ng magulong at siksik na pagkakasalikop ng labanan.