Adhyaya 64
अर्जुनकर्णयोर्युद्धवर्णनम् (Description of the Arjuna–Karṇa Engagement and Counsel to Duryodhana)
Upa-parva: Dhanaṃjaya–Karna Mahāratha-saṅgrāma (Strategic Duel and Counsel Episode)
Saṃjaya reports a battlefield scene rendered as cosmically witnessed: devas, siddhas, gandharvas, yakṣas, and apsarases appear in the sky amid music and acclamation. The Kuru and Pāṇḍu forces respond with martial sounds; the field is depicted as congested with horses, elephants, and chariots, and stained with blood. Arjuna and Karṇa exchange dense volleys that generate a darkness-like condition, with both warriors remaining visually prominent as if dispersing gloom. Surrounding combatants pause around the two mahārathas. Arjuna then checks or breaks attacks from multiple Kaurava leaders and additional contingents. Celestial instruments and auspicious flower-rain follow, while both principal warriors remain steady and undistracted. Aśvatthāmā takes Duryodhana’s hand and attempts to persuade him toward peace, citing losses of elders and arguing for stable rule alongside the Pāṇḍavas; he warns that Arjuna’s demonstrated capacity exceeds ordinary opposition. Duryodhana, after reflection, rejects pacification, invoking personal injury and asserting that Karṇa will overcome Arjuna despite fatigue. He then orders his forces to continue coordinated attack.
Chapter Arc: द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) को पराजित कर, गाण्डीवधारी अर्जुन रणभूमि में वीरों को उत्साहित करते हुए आगे बढ़ता है—पर उसकी दृष्टि युधिष्ठिर को खोजती है, और वे दिखाई नहीं देते। → अर्जुन, भीम से तीव्रता से पूछता है कि राजा युधिष्ठिर कहाँ हैं। भीम बताता है कि कर्ण के बाणों से अत्यन्त तप्त होकर युधिष्ठिर रण से हटकर शिविर की ओर चले गए हैं—यदि जीवित रहे तो। यह समाचार अर्जुन-कृष्ण के लिए संकट का संकेत बन जाता है: सेनापति-धर्मराज का हटना सेना के मनोबल को तोड़ सकता है। → कृष्ण और अर्जुन युद्ध का भार भीमसेन को सौंपकर (प्रत्यनीक में उसे स्थापित कर) स्वयं युधिष्ठिर के पास जाते हैं—यह निर्णय रण की धुरी बदलने वाला है: रणभूमि से हटकर वे ‘राजा की प्रवृत्ति’ (स्थिति/मनःस्थिति) को संभालने निकलते हैं। → युधिष्ठिर, एक साथ आए केशव-अर्जुन को सकुशल देखकर प्रसन्न होते हैं; क्षणभर को उन्हें लगता है मानो ‘माधिरथि (कर्ण) मारा गया’ हो। वे मधुर वाणी और मुस्कान के साथ दोनों का सत्कार करते हैं—राजा का मन स्थिर होने लगता है और शिविर में आश्वासन का वातावरण बनता है। → युधिष्ठिर का यह भ्रम कि कर्ण मारा गया, और वास्तविक युद्ध-स्थिति का अंतर—आगे संवाद/स्पष्टीकरण और रण की अगली दिशा का संकेत देता है।
Shlokas
Verse 1
अफड-ए क्र पजञज्चषष्टितमो< ध्याय: भीमसेनको युद्धका भार सौंपकर श्रीकृष्ण और अर्जुनका युधिष्ठिरके पास जाना संजय उवाच द्रौणिं पराजित्य ततोडग्रधन्वा कृत्वा महद् दुष्करं शूरकर्म । आलोकयामास ततः: स्वसैन्यं धनंजय: शत्रुभिरप्रधृष्य:,संजय कहते हैं--महाराज! तदनन्तर उत्तम धनुष धारण करनेवाले तथा शत्रुओंके लिये अजेय अर्जुनने दूसरोंके लिये दुष्कर वीरोचित कर्म करके अश्वत्थामाको हराकर फिर अपनी सेनाका निरीक्षण किया
Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, pagkaraan nito si Arjuna—tagapagdala ng pinakadakilang busog, at di-madadaig ng mga kaaway—matapos talunin si Aśvatthāman, anak ni Droṇa, at maisagawa ang isang dakilang gawang-bayani na mahirap para sa iba, ay siniyasat ang sarili niyang hukbo.”
Verse 2
स युध्यमानान् पृतनामुखस्थान्- शूर: शूरान् हर्षयन् सव्यसाची । पूर्वप्रहारैमथितान् प्रशंसन् स्थिरांक्षकारात्मरथाननीके,सव्यसाची शूरवीर अर्जुन युद्धके मुहानेपर खड़े होकर युद्ध करनेवाले अपने शूरवीर सैनिकोंका हर्ष बढ़ाते हुए तथा पहलेके प्रहारोंसे क्षत-विक्षत हुए अपने रथियोंकी भूरि-भूरि प्रशंसा करते हुए उन सबको अपनी सेनामें स्थिरतापूर्वक स्थापित किया
Sinabi ni Sañjaya: Si Arjuna, ang bihasang mamamana na sanay sa dalawang kamay (Savyasācī), ay tumindig sa pinakaharap ng hanay ng labanan. Pinasigla niya ang mga mandirigmang nakikipaglaban, itinaas ang loob ng matatapang; at pinuri niya nang labis ang mga mandirigmang nasa karwahe na nabugbog na ng mga naunang hampas, saka sila muling pinatatag sa kani-kanilang puwesto sa hukbo.
Verse 3
अपश्यमानस्तु किरीटमाली युधिष्ठिरं भ्रातरमाजमीढम् । उवाच भीम॑ तरसाभ्युपेत्य राज्ञ: प्रवृत्ति त्विह कुत्र राजा,परंतु वहाँ अपने भाई अजमीढकुलनन्दन युधिष्ठिरको न देखकर किरीटधारी अर्जुनने बड़े वेगसे भीमसेनके पास जा उनसे राजाका समाचार पूछते हुए कहा--'भैया! इस समय हमारे महाराज कहाँ हैं?”
Ngunit nang hindi niya makita si Yudhiṣṭhira—kapatid niyang mula sa angkan ni Ajāmīḍha—si Arjuna, ang may suot na diyadema, ay nagmadaling lumapit kay Bhīmasena at nagtanong tungkol sa hari: “Kapatid, nasaan ang ating hari sa sandaling ito?”
Verse 4
भीमसेन उवाच अपयात इतो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । कर्णबाणाभिततप्ताड़ो यदि जीवेत् कथठ्चन,भीमसेनने कहा--धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर यहाँसे हट गये हैं। कर्णके बाणोंसे उनके सारे अंग संतप्त हो रहे हैं। सम्भव है, वे किसी प्रकार जी रहे हों
Wika ni Bhīmasena: “Ang hari, si Yudhiṣṭhira na anak ni Dharma, ay umurong na mula rito. Ang buo niyang katawan ay tila sinusunog ng mga palaso ni Karṇa. Kung sana’y nabubuhay pa rin siya, kahit paano man.”
Verse 5
अर्जन उवाच तस्माद् भवान् शीघ्रमित: प्रयातु राज्: प्रवृत््यै कुरुसत्तमस्य । नूनं स विद्धोडतिभशं पृषत्कै: कर्णेन राजा शिबिरं गतोडसौ,अर्जुन बोले--यदि ऐसी बात है तो आप कुरुश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरका समाचार लानेके लिये शीघ्र ही यहाँसे जायेँ। निश्चय ही कर्णके बाणोंसे अत्यन्त घायल होकर राजा शिविरमें चले गये हैं
Sinabi ni Arjuna: “Kung gayon, umalis ka agad mula rito upang magdala ng balita tungkol sa pinakadakilang hari ng mga Kuru. Tiyak na ang hari—tinusok at malubhang nasugatan ng mga palaso ni Karṇa—ay nakabalik na sa kampo.”
Verse 6
यः सम्प्रहारै्निशितै: पृषत्कै- द्रोणेन विद्धोडतिभृशं तरस्वी । तस्थौ स तत्रापि जयप्रतीक्षो द्रोणो5पि यावन्न हत: किलासीत्,भैया भीमसेन! जो वेगशाली वीर युधिष्छिर द्रोणाचार्यके द्वारा किये गये प्रहारों तथा अत्यन्त तीखे बाणोंसे अच्छी तरह घायल किये जानेपर भी विजयकी प्रतीक्षामें तबतक युद्धस्थलमें डटे रहे, जबतक कि आचार्य द्रोण मारे नहीं गये। वे महानुभाव पाण्डवशिरोमणि आज कणंकि द्वारा संग्राममें संशयापन्न अवस्थामें डाल दिये गये हैं; अतः आप शीघ्र ही उनका समाचार जाननेके लिये जाइये, मैं यहाँ शत्रुओंको रोके रहूँगा
Sinabi ni Arjuna: “O kapatid na Bhīmasena! Ang makapangyarihan at masigasig na bayani na si Yudhiṣṭhira—bagaman hinampas ng mga paglusob ni Droṇa at tinuhog ng mga palasong matalim na parang labaha—ay nanatiling matatag sa larangan, naghihintay ng tagumpay, hanggang sa mapatay si Droṇa. Ngayon, ang pinuno ng mga Pāṇḍava ay itinulak ni Karṇa sa pag-aalinlangan at panganib sa gitna ng labanan. Kaya magmadali kang alamin ang kanyang kalagayan; ako’y mananatili rito upang pigilan ang hukbo ng kaaway.”
Verse 7
स संशयं गमित: पाण्डवाग्र्य: संख्येडद्य कर्णेन महानुभाव: । ज्ञातुं प्रयाह्मयाशु तमद्य भीम स्थास्याम्यहं शत्रुगणान् निरुद्ध्य,भैया भीमसेन! जो वेगशाली वीर युधिष्छिर द्रोणाचार्यके द्वारा किये गये प्रहारों तथा अत्यन्त तीखे बाणोंसे अच्छी तरह घायल किये जानेपर भी विजयकी प्रतीक्षामें तबतक युद्धस्थलमें डटे रहे, जबतक कि आचार्य द्रोण मारे नहीं गये। वे महानुभाव पाण्डवशिरोमणि आज कणंकि द्वारा संग्राममें संशयापन्न अवस्थामें डाल दिये गये हैं; अतः आप शीघ्र ही उनका समाचार जाननेके लिये जाइये, मैं यहाँ शत्रुओंको रोके रहूँगा
Sinabi ni Arjuna: “Ngayong araw, sa gitna ng labanan, ang pinuno ng mga Pāṇḍava—ang marangal na iyon—ay itinulak ni Karṇa sa panganib at pag-aalinlangan. Magmadali ka, Bhīma, at alamin kung ano na ang nangyari sa kanya. Ako’y tatayo rito upang pigilan ang hukbo ng kaaway.”
Verse 8
भीमसेन उवाच त्वमेव जानीहि महानुभाव राज्ञ: प्रवृत्ति भरतर्षभस्य । अहं हि यद्यर्जुन याम्यमित्रा वदन्ति मां भीत इति प्रवीरा:,भीमसेनने कहा--महानुभाव! तुम्हीं जाकर भरतकुलभूषण नरेशका समाचार जानो। अर्जुन! यदि मैं यहाँसे जाऊँगा तो मेरे वीर शत्रु मुझे डरपोक कहेंगे
Sinabi ni Bhīmasena: “Ikaw na mismo, marangal na ginoo, ang pumaroon upang alamin ang balita tungkol sa hari, ang hiyas ng angkan ni Bharata. Arjuna, kung ako ang aalis dito, sasabihin ng matatapang na kaaway na ako’y natakot.”
Verse 9
ततोथब्रवीदर्जुनो भीमसेन॑ संशप्तका: प्रत्यनीकं स्थिता मे । एतानहत्वाद्य मया न शक््य- मितो<5पयातुं रिपुसड्घगोष्ठात्,तब अर्जुनने भीमसेनसे कहा--'भैया! संशप्तकगण मेरे विपक्षमें खड़े हैं। इन्हें मारे बिना आज मैं इस शत्रु-समुदायरूपी गोष्ठसे बाहर नहीं जा सकता”
Pagkaraan ay sinabi ni Arjuna kay Bhimasena: “Kapatid! Nakatindig sa aking harapan ang mga Saṃśaptaka bilang hanay ng kalaban. Kung hindi ko sila mapapatay ngayon, hindi ako makalalabas mula sa siksik na pulutong ng mga kaaway na ito.”
Verse 10
अथाब्रवीदर्जुनं भीमसेन: स्ववीर्यमासाद्य कुरुप्रवीर । संशप्तकानू् प्रतियोत्स्यामि संख्ये सर्वानहं याहि धनंजय त्वम्,यह सुनकर भीमसेनने अर्जुनसे कहा--“कुरुकुलके श्रेष्ठ वीर धनंजय! मैं अपने ही बलका भरोसा करके संग्राम-भूमिमें सम्पूर्ण संशप्तकोंके साथ युद्ध करूँगा, तुम जाओ”
Nang marinig iyon, sinabi ni Bhimasena kay Arjuna: “O Dhanaṃjaya, pinakadakilang bayani ng angkan ng Kuru! Sa sariling lakas ko ako aasa at haharapin ko sa gitna ng labanan ang lahat ng Saṃśaptaka. Ikaw, magpatuloy ka.”
Verse 11
संजय उवाच तद् भीमसेनस्य वचो निशम्य सुदुष्करं भ्रातुरमित्रमध्ये । संशप्तकानीकमसहामेक: सुदुष्करं धारयामीति पार्थ:,संजय कहते हैं--राजन्! शत्रुओंकी मण्डलीमें अपने भाई भीमसेनका यह अत्यन्त दुष्कर वचन सुनकर कि “मैं अकेला ही असह्य संशप्तक सेनाका सामना करूँगा” उदार हृदयवाले महात्मा कपिध्वज अर्जुनने सत्यपराक्रमी भाई भीमके उस सत्य वचनको श्रवणगोचर करके उसे अप्रमेय, वृष्णिवंशावतंस नारायणावतार भगवान् श्रीकृष्णको बताया और उस समय कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिरका दर्शन करनेकी इच्छासे जानेको उद्यत हो इस प्रकार कहा--
Sabi ni Sañjaya: “O Hari! Sa gitna ng hanay ng mga kaaway, nang marinig ni Pārtha (Arjuna) ang napakahirap na panata ng kanyang kapatid na si Bhimasena—‘Mag-isa kong haharapin ang di-matiis na hukbo ng Saṃśaptaka; dadalhin ko ang mabigat na pasaning ito’—tinimo niya iyon sa kanyang puso.”
Verse 12
उवाच नारायणमप्रमेयं कपिध्वज: सत्यपराक्रमस्य । श्रुत्वा वचो भ्रातुरदीनसत्त्व- स्तदाहवे सत्यवचो महात्मा | द्रष्ट कुरुश्रेष्ठमभिप्रयास्यन् प्रोवाच वृष्णिप्रवरं तदानीम्,संजय कहते हैं--राजन्! शत्रुओंकी मण्डलीमें अपने भाई भीमसेनका यह अत्यन्त दुष्कर वचन सुनकर कि “मैं अकेला ही असह्य संशप्तक सेनाका सामना करूँगा” उदार हृदयवाले महात्मा कपिध्वज अर्जुनने सत्यपराक्रमी भाई भीमके उस सत्य वचनको श्रवणगोचर करके उसे अप्रमेय, वृष्णिवंशावतंस नारायणावतार भगवान् श्रीकृष्णको बताया और उस समय कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिरका दर्शन करनेकी इच्छासे जानेको उद्यत हो इस प्रकार कहा--
Sabi ni Sañjaya: “O Hari! Nang marinig sa gitna ng labanan ang matatag at tapat na pananalita ng kanyang kapatid—na may di-matitinag na loob—si Arjuna, ang dakilang mandirigmang may bandilang unggoy, ay nagsalita sa di-masukat na Nārāyaṇa, si Krishna, ang pinakadakila sa mga Vṛṣṇi. At sa pagnanais na makita ang pinakamahusay sa mga Kuru, si Yudhiṣṭhira, nagsalita siya noon.”
Verse 13
अजुन उवाच चोदयाश्वान् हृषीकेश विहायैतद् बलार्णवम् | अजातशशभन्रुं राजान द्रष्टमेच्छामि केशव,अर्जुन बोले--हषीकेश! अब आप इस शत्रुसेनारूपी समुद्रको छोड़कर घोड़ोंको यहाँसे हाँक ले चलें। केशव! मैं अजातशत्रु राजा युधिष्ठिरका दर्शन करना चाहता हूँ
Sinabi ni Arjuna: “O Hṛṣīkeśa, paandarin ang mga kabayo at lumayo sa dagat na ito ng hukbong kaaway. O Keśava, nais kong makita si Haring Yudhiṣṭhira, na tinatawag na Ajātaśatru—‘yaong walang kaaway.’”
Verse 14
संजय उवाच ततो हयान् सर्वदाशार्हमुख्य: प्रचोदयन् भीममुवाच चेदम् | नैतच्चित्रं तव कर्माद्य भीम यास्याम्यहं जहि पार्थारिसंघान्,संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर सम्पूर्ण दाशार्हवंशियोंमें प्रधान भगवान् श्रीकृष्ण अपने घोड़े हाँकते हुए वहाँ भीमसेनसे इस प्रकार बोले--“कुन्तीनन्दन भीम! आज यह पराक्रम तुम्हारे लिये कोई आश्चवर्यकी बात नहीं है। मैं जा रहा हूँ। तुम शत्रुसमूहोंका संहार करो'
Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, ang pinakadakila sa mga Dāśārha—si Śrī Kṛṣṇa—habang pinasisibad ang mga kabayo, ay nagsalita kay Bhīma: “Bhīma, anak ni Kuntī, hindi kataka-taka ang gawang ito sa iyo ngayon. Ako’y magpapatuloy; ikaw ang pumatay sa nagkakatipong hukbo ng mga kaaway laban kay Pārtha.”
Verse 15
ततो ययौ हृषीकेशो यत्र राजा युधिष्ठिर: । शीघ्राच्छीघ्रतरं राजन् वाजिभिर्गरुडोपमै:,राजन! यह कहकर भगवान् हृषीकेश गरुड़के समान वेगशाली घोड़ोंद्वारा शीघ्र-से- शीघ्र वहाँ जा पहुँचे, जहाँ राजा युधिष्ठिर विश्राम कर रहे थे
Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos, si Hṛṣīkeśa ay tumungo sa kinaroroonan ni Haring Yudhiṣṭhira na nagpapahinga. O Hari, hila ng mga kabayong kasingbilis ni Garuḍa, narating niya iyon sa sukdulang pagmamadali.
Verse 16
प्रत्यनीके व्यवस्थाप्य भीमसेनमरिंदमम् | संदिश्य चैतं राजेन्द्र युद्ध प्रति वृकोदरम्,राजेन्द्र! शत्रुओंका सामना करनेके लिये शत्रुदमन वृकोदर भीमसेनको स्थापित करके और युद्धके विषयमें उन्हें पूर्वोक्त संदेश देकर वे दोनों पुरुषशिरोमणि अकेले सोये हुए राजा युधिष्ठिके पास जा रथसे नीचे उतरे और उन्होंने धर्मराजके चरणोंमें प्रणाम किया
Sinabi ni Sañjaya: Matapos ilagay si Bhīmasena, ang manlulupig ng mga kaaway, sa unahan upang salubungin ang kalaban, at maiparating kay Vṛkodara ang mga tagubilin ng hari tungkol sa digmaan, ang dalawang pinakadakilang lalaki ay nagtungo kay Haring Yudhiṣṭhira na nakahimlay na mag-isa. Bumaba sila sa karwahe at yumukod sa paanan ni Dharmarāja.
Verse 17
ततस्तु गत्वा पुरुषप्रवीरी राजानमासाद्य शयानमेकम् । रथादुभौ प्रत्यवरुह्मु तस्माद् ववन्दतुर्धर्मराजस्य पादौ,राजेन्द्र! शत्रुओंका सामना करनेके लिये शत्रुदमन वृकोदर भीमसेनको स्थापित करके और युद्धके विषयमें उन्हें पूर्वोक्त संदेश देकर वे दोनों पुरुषशिरोमणि अकेले सोये हुए राजा युधिष्ठिके पास जा रथसे नीचे उतरे और उन्होंने धर्मराजके चरणोंमें प्रणाम किया
Pagkaraan, ang dalawang pinakadakilang lalaki ay lumapit at nadatnan ang hari na nakahimlay na mag-isa; kapwa sila bumaba sa karwahe. Yumukod sila sa paanan ni Dharmarāja (Yudhiṣṭhira), kinikilala ang kanyang kapangyarihang moral kahit sa gitna ng bigat ng digmaan.
Verse 18
त॑ दृष्टवा पुरुषव्याप्रं क्षेमिणं पुरुषर्षभम् मुदाभ्युपगतौ कृष्णावश्चिनाविव वासवम्,पुरुषसिंह पुरुषप्रवर श्रीकृष्ण एवं अर्जुनको सकुशल देखकर तथा दोनों कृष्णोंको इन्द्रके पास गये हुए अश्विनीकुमारोंके समान प्रसन्नतापूर्वक अपने समीप आया जान राजा युधिष्ठिरने उनका उसी तरह अभिनन्दन किया, जैसे सूर्य दोनों अश्विनीकुमारोंका स्वागत करते हैं। अथवा जैसे महान् असुर जम्भके मारे जानेपर बृहस्पतिने इन्द्र और विष्णुका अभिनन्दन किया था
Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ni Yudhiṣṭhira na sina Kṛṣṇa at Arjuna—ang mga pinakadakila sa mga tao—ay nagbalik na ligtas, napuno siya ng galak at lumapit upang salubungin sila. Tinanggap niya ang “dalawang Kṛṣṇa” nang may tuwa, gaya ng pagtanggap ni Indra sa kambal na Aśvin kapag lumalapit sa kanya—larawang nagpapahiwatig ng ginhawa at pasasalamat sa gitna ng kapahamakan ng digmaan.
Verse 19
तावभ्यनन्दद् राजापि विवस्वानश्विनाविव । हते महासुरे जम्भे शक्रविष्णू यथा गुरु:,पुरुषसिंह पुरुषप्रवर श्रीकृष्ण एवं अर्जुनको सकुशल देखकर तथा दोनों कृष्णोंको इन्द्रके पास गये हुए अश्विनीकुमारोंके समान प्रसन्नतापूर्वक अपने समीप आया जान राजा युधिष्ठिरने उनका उसी तरह अभिनन्दन किया, जैसे सूर्य दोनों अश्विनीकुमारोंका स्वागत करते हैं। अथवा जैसे महान् असुर जम्भके मारे जानेपर बृहस्पतिने इन्द्र और विष्णुका अभिनन्दन किया था
Sabi ni Sañjaya: Nang makita ni Haring Yudhiṣṭhira na ang dalawang Kṛṣṇa—si Śrī Kṛṣṇa at si Arjuna—ay nagbalik na ligtas at maayos, lumapit siya nang may taos-pusong galak at sinalubong sila. Binati niya sila gaya ng pagsalubong ni Sūrya (Vivasvān) sa kambal na Aśvin, o gaya ng pagbati ni Bṛhaspati, guro ng mga diyos, kina Indra (Śakra) at Viṣṇu matapos mapatay ang makapangyarihang demonyong si Jambha—pinararangalan ang tagumpay at ang pag-iingat sa dharma sa gitna ng lagim ng digmaan.
Verse 20
मन्यमानो हतं कर्ण धर्मराजो युधिष्ठिर: । हर्षगद्गदया वाचा प्रीत: प्राह परंतप:,शत्रुओंको संताप देनेवाले धर्मराज युधिष्ठिरने कर्णको मारा गया मानकर हर्षगद्गद वाणीसे प्रसन्नतापूर्वक वार्तालाप आरम्भ किया
Sabi ni Sañjaya: Sa paniniwalang napatay na si Karṇa, si Dharmarāja Yudhiṣṭhira—nalulugod sa balitang iyon—ay nagsimulang magsalita, at ang kanyang tinig ay nabubulol sa tindi ng galak.
Verse 21
अथोपयातोौ पृथुलोहिताक्षौ शराचिताज्ै रुधिरप्रदिग्धौ । समीक्ष्य सेनाग्रनरप्रवीरौ युधिष्ठिरो वाक्यमिदं बभाषे,सेनाके अग्रभागमें युद्ध करनेवाले पुरुषोंमें प्रमुख वीर विशाल एवं लाल नेत्रोंवाले श्रीकृष्ण और अर्जुन जब समीप आये, तब उनके सारे अंगोंमें बाण धँसे हुए थे। वे खूनसे लथपथ हो रहे थे; उन्हें देखकर युधिष्ठिरने निम्नांकित रूपसे बातचीत आरम्भ की
Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, lumapit sina Kṛṣṇa at Arjuna—kapwa malapad ang tindig at mapupula ang mga mata—na ang mga katawan ay tinuhog ng mga palaso at nababalutan ng dugo. Nang makita ni Yudhiṣṭhira ang dalawang pangunahing bayani na lumalaban sa unahan ng hukbo, nagsimula siyang magsalita nang ganito.
Verse 22
। : ; ' महासतत्त्वौ हि तौ दृष्टवा सहितौ केशवार्जुनौ । हतमाधिरथिं मेने संख्ये गाण्डीवधन्चना,एक साथ आये हुए महान् शक्तिशाली श्रीकृष्ण और अर्जुनको देखकर उन्हें यह पक्का विश्वास हो गया था कि गाण्डीवधारी अर्जुनने युद्धस्थलमें अधिरथपुत्र कर्णको मार डाला है
Sabi ni Sañjaya: Nang makita niyang magkasamang dumating sina Kṛṣṇa at Arjuna—ang dalawang may dakilang lakas—napaniwala siyang sa gitna ng labanan, si Arjuna, ang may hawak ng busog na Gāṇḍīva, ay nakapatay kay Karṇa, anak ni Adhiratha.
Verse 23
तावभ्यनन्दत् कौन्तेय: साम्ना परमवल्गुना | स्मितपूर्वममित्रघ्नं पूजयन् भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ) यही सोचकर कुन्तीकुमार युधिष्ठिरने मुसकराकर शत्रुसूदन श्रीकृष्ण और अर्जुनकी प्रशंसा करते हुए परम मधुर और सान्त्वनापूर्ण वचनोंद्वारा उन दोनोंका अभिनन्दन किया
Sabi ni Sañjaya: Pagkatapos, si Yudhiṣṭhira, anak ni Kuntī—o toro sa angkan ng mga Bharata—ay bumati sa kanila sa pamamagitan ng napakatamis at mapagpayapang mga salita. Ngumiti muna siya, saka pinarangalan at pinuri ang tagapagpuksa ng kaaway—si Kṛṣṇa (at si Arjuna)—upang patibayin ang kanilang loob at panatilihin ang pagkakaisa ng panig ng dharma sa gitna ng bigat ng digmaan.
Verse 65
इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि युधिष्छिरं प्रति श्रीकृष्णार्जुनागमे पठडचषष्टितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत कर्णपर्वमें युधिष्टिरके पास श्रीकृष्ण और अर्जुनका आगमनविषयक पैंयठवाँ अध्याय पूरा हुआ
Sinabi ni Sañjaya: “Sa gayon, sa dakilang Mahābhārata, sa Karṇa Parva, nagwakas ang ika-animnapu’t limang kabanata—tungkol sa pagdating nina Śrī Kṛṣṇa at Arjuna sa harap ni Yudhiṣṭhira.” Ipinapakita ng pangwakas na talang ito na ang tagpong iyon ay isang mahalagang sandali ng payo at paninindigan sa gitna ng bigat na moral ng digmaan, habang muling nagtitipon ang mga pinuno upang patatagin ang layon at pananagutan (dharma) sa harap ng pagdurusa at tungkulin.
Frequently Asked Questions
Whether a ruler should accept pragmatic reconciliation for public welfare after catastrophic losses, or continue escalation to satisfy grievance, honor-claims, and perceived strategic opportunity.
The chapter juxtaposes cosmic witness and human agency: even when events appear portentous and publicly observed, decisive outcomes still hinge on counsel received, choices made, and the willingness to restrain retaliation.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-commentary operates implicitly through Saṃjaya’s evaluative descriptions (omens, acclaim, warnings) that position the episode as a case study in leadership under moral and strategic pressure.