Adhyaya 3

Verse 1

/ 2: जि - अस्त्रोंके चार भेद इस प्रकार हैं--मुक्त, अमुक्त, यन्त्रमुक्त तथा मुक्तामुक्त। जो धनुष या हाथसे शत्रुपर फेंके जाते हैं, वे मुक्त कहलाते हैं, जैसे बाण आदि। जिन्हें हाथमें लिये हुए ही प्रहार किया जाता है, उन अस्त्रोंको अमुक्त कहते हैं, जैसे तलवार आदि। जो यन्त्रसे फेंके जाते हैं, वे यन्त्रमुक्त कहलाते हैं, जैसे गोला आदि तथा जिस अस्त्रको छोड़कर पुनः उसका उपसंहार किया जाता है, अर्थात्‌ जो शत्रुपर चोट करके पुन: प्रयोग करनेवालेके हाथमें आ जाते हैं, वे मुक्तामुक्त कहलाते हैं, जैसे श्रीकृष्णका सुदर्शन चक्र और इन्द्रका वज् आदि। तृतीयो<ध्याय: दुर्योधनके द्वारा सेनाको आश्वासन देना तथा सेनापति कर्णके युद्ध और वधका संक्षिप्त वृत्तान्त संजय उवाच हते द्रोणे महेष्वासे तव पुत्रा महारथा: । बभूवुरस्वस्थमुखा विषण्णा गतचेतस:,संजयने कहा--महाराज! महाथनुर्धर द्रोणाचार्यके मारे जानेपर आपके महारथी पुत्र विषादग्रस्त और अचेत-से हो गये। उनके मुखपर अस्वस्थताका चिह्न स्पष्ट दिखायी देने लगा

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, nang mapatay si Droṇa—ang dakilang mamamana—ang iyong mga anak, yaong mga pangunahing mandirigmang maharatha, ay nayanig sa kalooban. Sa kanilang mukha’y lantad ang pagdurusa; sila’y nalugmok sa panlulumo, at ang isip ay wari’y naglaho.”

Verse 2

इस प्रकार श्रीमह्या भारत कर्णपर्वमें धृतराष्ट्-अंजयसंवादविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ,अवाड्ूमुखा: शस्त्रभृत: सर्व एव विशाम्पते | अप्रेक्षमाणा: शोकार्ता नाभ्यभाषन्‌ परस्परम्‌ प्रजानाथ! सभी शणस्त्रधारी सैनिक मुँह नीचे किये शोकसे व्याकुल हो गये। वे एक- दूसरेकी ओर न तो देखते थे और न बात ही करते थे

O panginoon ng bayan, ang lahat ng mandirigmang may sandata ay yumuko ang mukha, nilamon ng dalamhati. Hindi sila nagkatinginan ni nag-usap sa isa’t isa—napipi sa bigat ng pagdadalamhati.

Verse 3

तान्‌ दृष्टवा व्यथिताकारान्‌ सैन्यानि तव भारत | ऊर्ध्वमेव निरैक्षन्त दुःखत्रस्तान्यनेकश:,भरतनन्दन! उन सबको विषादमें डूबा हुआ देख आपकी अनेक सेनाएँ भी दुःखसे संत्रस्त हो ऊपरकी ओर ही दृष्टिपात करने लगीं इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संजयवाक्यं नाम तृतीयो5ध्याय:

O anak ng Bharata, nang makita silang gayong nababalisa, marami sa iyong mga hukbo’y sinikil din ng dalamhati at napatingala na lamang.

Verse 4

शस्त्राण्येषां तु राजेन्द्र शोणिताक्तानि सर्वश: । प्राभ्रश्यन्त कराग्रेभ्यो दृष्टवा द्रोणं हतं युधि

Sinabi ni Sañjaya: “O hari, ang mga sandata ng mga mandirigmang iyon—lahat ay nabahiran ng dugo—ay dumulas at nahulog mula sa kanilang mga kamay nang makita nilang napatay si Droṇa sa labanan.”

Verse 5

राजेन्द्र! युद्धमें द्रोणाचार्यको मारा गया देख खूनसे रँँगे हुए इन सैनिकोंके शस्त्र हाथोंसे छूटकर गिर पड़े ।। तानि बद्धान्यरिष्टानि लम्बमानानि भारत । अदृश्यन्त महाराज नक्षत्राणि यथा दिवि,भरतवंशी महाराज! कमर आदिमें बँधकर लटकते हुए वे अस्त्र-शस्त्र आकाशसे टूटते हुए नक्षत्रोंक समान दिखायी दे रहे थे

Sinabi ni Sañjaya: “O panginoon ng mga hari, nang makita nilang napatay si Droṇācārya sa labanan, ang mga kawal na nabahiran ng dugo ay napabitaw sa kanilang mga sandata at ang mga ito’y nahulog. Yaong mga sandatang nakatali sa baywang at nakalaylay ay nagmistulang—O Bhārata—mga bituing napigtas at bumabagsak mula sa langit: larawan ng pagkabigla ng hukbo, pagkapawi ng loob, at pagkalito ng dangal at katarungan matapos bumagsak ang iginagalang na guro sa digmaan.”

Verse 6

तथा तु स्तिमितं दृष्टवा गतसत्त्वमवस्थितम्‌ | बल॑ तव महाराज राजा दुर्योधनो<ब्रवीत्‌,नरेश्वर! इस प्रकार आपकी सेनाको प्राणहीन-सी निश्चल खड़ी देख राजा दुर्योधनने कहा--

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, nang makita niyang nakatindig na walang kibo ang iyong hukbo, na wari’y naubos ang diwa, nagsalita si Haring Duryodhana—O dakilang hari, O panginoon ng mga tao. Ipinahihiwatig ng tanawing ito ang bigat ng pagsubok sa dangal: kapag gumuho ang loob sa harap ng takot at alinlangan, sinusukat ang pamumuno upang maibalik ang tapang at layon sa gitna ng mga hinihingi ng digmaan.”

Verse 7

भवतां बाहुवीर्य हि समाश्रित्य मया युधि । पाण्डवेया: समाहूता युद्ध चेदं प्रवर्तितम्‌,“वीरो! आपलोगोंके बाहुबलका भरोसा करके मैंने युद्धके लिये पाण्डवोंको ललकारा है और यह युद्ध आरम्भ किया है

Sinabi ni Sañjaya: “Sa pag-asa sa lakas ng inyong matatapang na bisig, hinamon ko sa larangan ang mga anak ni Pāṇḍu at sa gayon ay pinasimulan ang digmaang ito. Ipinakikita ng pahayag na ang pagtitiwala sa lakas-mandirigma ang nagiging agarang sanhi ng paglala ng alitan, at inililihis ang pananagutan mula sa pagpipigil at payo tungo sa pag-agos ng karahasan.”

Verse 8

तदिदं निहते द्रोणे विषण्णमिव लक्ष्यते । युध्यमानाश्व समरे योधा वध्यन्ति सर्वश:,परंतु द्रोणाचार्यके मारे जानेपर यह सारी सेना विषादमें डूबी हुई-सी दिखायी देती है। समर-भूमिमें युद्ध करनेवाले प्रायः सभी योद्धा शत्रुओंके हाथसे मारे जाते हैं। रणभूमिमें जूझनेवाले वीरको कभी विजय भी प्राप्त होती है और कभी उसका वध भी हो जाता है। इसमें आश्वर्यकी कौन-सी बात है? अतः आपलोग सब ओर मुँह करके उत्साहपूर्वक युद्ध करें

Sinabi ni Sañjaya: “Ngayong napatay si Droṇa, ang buong hukbong ito’y waring nalulunod sa dalamhati. Sapagkat sa larangan ng digmaan, ang mga mandirigmang nakikipaglaban ay napapatumba sa lahat ng panig. Sa digmaan, ang lumalaban ay minsang nagwawagi at minsang namamatay—ano ang kataka-taka roon? Kaya’t humarap sa bawat dako at makipaglaban muli nang may panibagong alab.”

Verse 9

जयो वापि वधो वापि युध्यमानस्य संयुगे | भवेत्‌ किमत्र चित्र वै युध्यध्वं सर्वतोमुखा:,परंतु द्रोणाचार्यके मारे जानेपर यह सारी सेना विषादमें डूबी हुई-सी दिखायी देती है। समर-भूमिमें युद्ध करनेवाले प्रायः सभी योद्धा शत्रुओंके हाथसे मारे जाते हैं। रणभूमिमें जूझनेवाले वीरको कभी विजय भी प्राप्त होती है और कभी उसका वध भी हो जाता है। इसमें आश्वर्यकी कौन-सी बात है? अतः आपलोग सब ओर मुँह करके उत्साहपूर्वक युद्ध करें

Sinabi ni Sañjaya: “Sa sinumang lumalaban sa sagupaan ng digmaan, alinman sa dalawa ang dumarating—tagumpay o kamatayan. Ano ang kagila-gilalas doon? Kaya’t humarap kayo sa bawat panig at magpatuloy sa pakikipaglaban nang may matibay na loob.” Pagkaraan ng pagbagsak ni Droṇa, ang hukbo’y waring lumubog sa dalamhati; ngunit itinatanghal ni Sañjaya ang katotohanang moral ng larangan—ang panganib at tungkuling tinatanggap—at hinihikayat ang mga mandirigma na bumangon mula sa panghihina tungo sa disiplinadong pagkilos.

Verse 10

पश्यध्वं च महात्मानं कर्ण वैकर्तनं युधि । प्रचरन्तं महेष्वासं दिव्यैरस्त्रैमहाबलम्‌,“देखिये, महामना, महाधनुर्धर और महाबली वैकर्तन कर्ण अपने दिव्यास्त्रोंके साथ किस प्रकार युद्धमें विचर रहा है?

Sinabi ni Sañjaya: “Masdan si Karṇa, si Vaikartana, sa digmaan—dakilang-loob, makapangyarihang mamamana, at bantog sa lakas—na gumagala sa larangan, tangan ang kaniyang mga sandatang makalangit. Tingnan kung paanong ang kaniyang kapangyarihan at husay ay lumalaganap sa buong labanan.”

Verse 11

यस्य वै युधि संत्रासात्‌ कुन्तीपुत्रो धनंजय: । निवर्तते सदा मन्द: सिंहात क्षुद्रमूगो यथा,“जिसके भयसे वह कुन्तीका मूर्ख पुत्र अर्जुन सदा उसी प्रकार मुँह मोड़ लेता है, जैसे सिंहके सामनेसे क्षुद्र मृम भाग जाता है

Sinabi ni Sañjaya: “Dahil sa takot sa kaniya sa larangan ng digmaan, si Dhanañjaya (Arjuna), anak ni Kuntī, ay laging umurong—mahina ang loob—gaya ng munting hayop na tumatakas sa harap ng leon.” Ipinapakita nito ang retorika ng digmaan: pinupuri ang tapang at nililibak ang takot, habang itinatanghal ang lakas ng kalaban na wari’y kayang pasukuin maging si Arjuna.

Verse 12

येन नागायुतप्राणो भीमसेनो महाबल: । मानुषेणैव युद्धेन तामवस्थां प्रवेशित:,“जिसने दस हजार हाथियोंके समान बलवाले महाबली भीमसेनको मानवन-युद्धके द्वारा ही वैसी दुरवस्थामें डाल दिया था

Sinabi ni Sañjaya: “Siya ang nagdala kay Bhīmasena na makapangyarihan—na ang lakas ay gaya ng sampung libong elepante—sa gayong abang kalagayan, at iyon pa’y sa pamamagitan lamang ng pakikipaglaban na pawang pantao.”

Verse 13

येन दिव्यास्त्रविच्छूरो मायावी स घटोत्कच: । अमोघया रणे शक्‍्त्या निहतो भैरवं नदन्‌,“जिसने रणभूमिमें भयंकर गर्जना करनेवाले दिव्यास्त्रवेत्ता, शूरवीर मायावी घटोत्कचको अपनी अमोघ शक्तिसे मार डाला था

Sinabi ni Sañjaya: “Siya ang pumatay sa labanan kay Ghaṭotkaca—ang bayaning mapanlinlang at bihasa sa mga sandatang makalangit—na umuungal nang nakapanghihilakbot, sa pamamagitan ng di-sumasablay na sibat na Shakti.” Inaalaala ng taludtod ang isang mapagpasiyang gawa sa digmaan: ang paggamit ng sandatang hindi na mababawi upang alisin ang isang mapanganib at mapanlinlang na kaaway, at inilalantad ang mabagsik na pagtitimbang ng tungkulin at pangangailangan sa larangan.

Verse 14

तस्य दुर्वारवीर्यस्य सत्यसंधस्य धीमत: । बह्लोद्रविणमक्षय्यमद्य द्रक्ष्यथ संयुगे,“जिसके पराक्रमको रोकना अत्यन्त कठिन है, उस सत्यप्रतिज्ञ बुद्धिमान्‌ कर्णके अक्षय बाहुबलको आज आपलोग समरांगणमें देखेंगे

Wika ni Sañjaya: “Ngayong araw, sa larangan ng digmaan, masisilayan ninyo ang di-mauubos na lakas at saganang yaman ng pakikidigma ng marunong na si Karṇa—tapat sa panata at ang tapang ay napakahirap salungatin.”

Verse 15

द्रोणपुत्रस्य विक्रान्तं राधेयस्यैव चो भयो: । पश्यन्तु पाण्डुपुत्रास्ते विष्णुवासवयोरिव,“आज पाण्डव भगवान्‌ विष्णु और इन्द्रके समान शक्तिशाली द्रोणपुत्र तथा राधापुत्र दोनोंके पराक्रमको देखें

Wika ni Sañjaya: “Hayaan ninyong masaksihan ngayon ng mga anak ni Pāṇḍu ang kagitingan ng dalawa—ang anak ni Droṇa at si Rādheya—makapangyarihan na gaya nina Viṣṇu at Vāsava (Indra).”

Verse 16

सर्व एव भवन्तश्न शक्ता: प्रत्येकशो5पि वा । पाण्डुपुत्रान्‌ रणे हन्तुं ससैन्यान्‌ किमु संहता:

Wika ni Sañjaya: “Kayong lahat ay may kakayahan—kahit isa-isa—na patayin sa labanan ang mga anak ni Pāṇḍu kasama ang kanilang hukbo; lalo na kung kayo’y kikilos na nagkakaisa bilang iisang pangkat.”

Verse 17

संजय उवाच एवमुक्त्वा तत: कर्ण चक्रे सेनापतिं तदा । तव पुत्रो महावीर्यों भ्रातृभि: सहितोडनघ,संजय कहते हैं--निष्पाप नरेश! ऐसा कहकर आपके महापराक्रमी पुत्र दुर्योधनने अपने भाइयोंके साथ मिलकर कर्णको सेनापति बनाया

Wika ni Sañjaya: “Pagkasabi nito, ang iyong anak—na dakilang mandirigma—ay itinalaga noon si Karṇa bilang pinunong-kawal, O haring walang dungis, na kasama ang kanyang mga kapatid.”

Verse 18

सैनापत्यमथावाप्य कर्णो राजन्‌ महारथ: । सिंहनादं विनद्योच्चै: प्रायुध्यत रणोत्कट:

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang matamo ni Karṇa—ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—ang pamumuno sa hukbo, umalingawngaw ang kanyang ungol na parang leon; at sa tindi ng digmaan, buong bagsik siyang sumabak sa labanan.”

Verse 19

राजन्‌! सेनापतिका पद पाकर महारथी कर्ण उच्चस्वरसे सिंहनाद करके रणोन्मत्त होकर युद्ध करने लगा ।। स सूंजयानां सर्वेषां पठ्चालानां च मारिष | केकयानां विदेहानां चकार कदनं महत्‌,मान्यवर! उसने समस्त सूंजयों, पांचालों, केकयों और विदेहोंका महान्‌ संहार किया

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang makamtan niya ang katungkulan bilang kumandante, ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Karṇa ay umungal nang malakas na parang leon; nalasing sa silakbo ng digmaan at nagsimulang lumaban. Kagalang-galang na ginoo, pagkatapos ay nagdulot siya ng malaking paglipol sa lahat ng Sṛñjaya, Pāñcāla, Kekaya, at Videha.”

Verse 20

तस्येषुधारा: शतश: प्रादुरासज्छरासनात्‌ | अग्रे पुड्खे च संसक्ता यथा भ्रमरपड्धक्तय:,उसके धनुषसे सैकड़ों बाणधाराएँ, जो अग्रभाग और पुच्छभागमें परस्पर सटी हुई थीं, भ्रमरपंक्तियोंके समान प्रकट होने लगीं

Wika ni Sañjaya: “Mula sa kanyang busog ay biglang lumitaw ang daan-daang tuluy-tuloy na agos ng mga palaso. Magkadikit sa unahan at hulihan, wari’y siksik na hanay ng maiitim na bubuyog.”

Verse 21

स पीडयित्वा पज्चालान्‌ पाण्डवांश्व॒ तरस्विन: । हत्वा सहस्रशो योधानर्जुनेन निपातित:,वह पांचालों और वेगशाली पाण्डवोंको पीड़ित करके सहस्रों योद्धाओंको मारकर अन्तमें अर्जुनके हाथसे मारा गया

Wika ni Sañjaya: “Pinahirapan niya ang mga Pāñcāla at ang matutuling Pāṇḍava, at nakapatay ng mga mandirigma nang libu-libo; ngunit sa huli’y siya’y ibinagsak ni Arjuna.”

Verse 163

वीर्यवन्तः कृतास्त्राश्च द्रक्ष्यथाद्य परस्परम्‌ “आप सभी योद्धाओंमेंसे प्रत्येक वीर रणभूमिमें सेनासहित पाण्डवोंको मार डालनेकी शक्ति रखता है। फिर जब आपलोग संगठित होकर युद्ध करें तो क्या नहीं कर सकते हैं? आप पराक्रमी और अस्त्रविद्याके विद्वान्‌ हैं; अतः आज एक-दूसरेको अपना-अपना पुरुषार्थ दिखावें'

Wika ni Sañjaya: “Ngayong araw ay makikita ninyo nang harapan-harapan ang mga mandirigmang makapangyarihan sa tapang at ganap na sanay sa sining ng sandata. Bawat isa sa inyo, kasama ang sariling hukbo, ay may lakas na pumatay sa mga Pāṇḍava; kaya kung kayo’y lalaban nang may disiplina at pagkakaisa, ano pa ang hindi ninyo magagawa? Yamang kayo’y mga bayani at bihasa sa armas, ipakita ng bawat isa ang sariling kagitingan ngayon.”