Adhyaya 92

Verse 1

अफड-४#--का+ नवतितमो< ध्याय: अर्जुनके बाणोंसे हताहत होकर सेनासहित दुःशासनका पलायन धृतराष्ट उवाच तस्मिन्‌ प्रभग्ने सैन्याग्रे वध्यमाने किरीटिना । के तु तत्र रणे वीरा:ः प्रत्युदीयुर्धनंजयम्‌

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang ang pangunang hanay ng hukbo ay nabasag at pinupuksa ng koronadong Arjuna, sinu-sino ang mga bayani roon sa larangan ng digmaan ang sumulong upang salubungin si Dhanañjaya?”

Verse 2

आहोस्विच्छकटबव्यूहं प्रविष्टा मोघनिश्चया: । द्रोणमाश्रित्य तिष्ठन्तं प्राकारमकुतो भयम्‌

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “O kaya naman, nang mawalan ng saysay ang kanilang pasya, pumasok ba sila nang walang pangamba sa pormasyong pandigmang hugis-kariton (shakata-vyūha), na kumakalinga kay Droṇa na nakatindig na parang tanggulan?”

Verse 3

संजय उवाच तथार्जुनेन सम्भग्ने तस्मिंस्तव बलेडनघ । हतवीरे हतोत्साहे पलायनकृतक्षणे

Sinabi ni Sanjaya: “O haring walang dungis, nang wasakin ni Arjuna, anak ni Indra, ang iyong hukbo sa gayong paraan—nang mapatay ang mga bayani, mabasag ang loob, at ang mga tao’y mag-abang na lamang ng sandaling makatakas—sa ilalim ng walang patid na hagupit ng kaniyang mahuhusay na palaso, wala ni isa man sa larangan ang nangahas kahit itaas ang tingin upang harapin si Arjuna.”

Verse 4

पाकशासनिनाभीक्षणं वध्यमाने शरोत्तमै: | नतत्र वक्चित्‌ संग्रामे शशाकार्जुनमी क्षितुम्‌

Wika ni Sañjaya: Habang si Arjuna, anak ni Pākaśāsana (Indra), ay paulit-ulit na tumatama sa kanila gamit ang mahuhusay na palaso, wala ni isa sa labang iyon ang naglakas-loob na tumingala at tumitig kay Arjuna. Ipinapakita ng tagpong ito ang pagbagsak ng loob sa harap ng nakalalamang na lakas: kapag ang takot at pagkalito ang sumakmal sa hukbo, maging ang pinakapayak na tungkulin ng mandirigma—ang manatili sa puwesto at harapin ang kalaban—ay nagiging hindi na magawa.

Verse 5

ततस्तव सुतो राजन्‌ दृष्टवा सैन्यं तथागतम्‌ | दुःशासनो भशं क्ुद्धों युद्धायार्जुनमभ्यगात्‌,राजन! सेनाकी वह दुरवस्था देखकर आपके पुत्र दुःशासनको बड़ा क्रोध हुआ और वह युद्धके लिये अर्जुनके सामने जा पहुँचा

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, O Hari, nang makita ang hukbo sa gayong kalagayan, ang iyong anak na si Duḥśāsana, nilamon ng matinding galit, ay sumulong patungo kay Arjuna upang makipaglaban.”

Verse 6

स काजञ्चनविचित्रेण कवचेन समावृत: । जाम्बूनदशिरस्त्राण: शूरस्तीव्रपराक्रम:

Wika ni Sañjaya: Tinakpan niya ang sarili ng maringal na baluting may palamuting ginto; sa kanyang ulo ay kumikislap ang helmet na yari sa ginto ng Jāmbūnada. Sa gayong ayos, lumantad siya bilang mandirigmang mabagsik at halos di-mapipigil ang lakas.

Verse 7

नागानीकेन महता ग्रसन्निव महीमिमाम्‌ | दुःशासनो महाराज सव्यसाचिनमावृणोत्‌

Wika ni Sañjaya: O Mahārāja, sa pamamagitan ng napakalaking pangkat ng mga elepante, pinalibutan ni Duḥśāsana si Savyasācin (Arjuna), na wari’y handang lamunin ang mismong daigdig.

Verse 8

ह्रादेन गजघण्टानां शड्खानां निनदेन च । ज्याक्षेपनिनदैश्वैव विरावेण च दन्तिनाम्‌

Sa ugong ng mga kampana ng elepante, sa dagundong ng mga kabibe, sa tunog ng pagbitaw at paghatak ng bagting ng pana, at sa sigaw ng mga dambuhalang elepante, umalingawngaw ang lupa, ang mga dako, at ang langit. Sa sandaling iyon, si Duḥśāsana ay naging lubhang nakatatakot at mabagsik, na wari’y ang bangis ng digmaan ay nagkatawang-tao sa kanya.

Verse 9

भूर्दिशश्वान्तरिक्षं च शब्देनासीत्‌ समावृतम्‌ । स मुहूर्त प्रतिभयो दारुण: समपद्यत

Sinabi ni Sañjaya: Ang lupa, ang mga panig ng daigdig, at ang gitnang langit ay nabalot ng isang umuugong na dagundong. Sa isang saglit, ang tanawin ay naging nakapangingilabot—malupit at kasindak-sindak—lumalakas sa mga tunog ng digmaan: mga kampana sa mga elepante, sigaw ng kabibe, kalansing ng bagting ng pana, at ang pag-ungal ng mga dambuhalang elepante. Sa oras na iyon, si Duhśāsana ay naging lubhang mabagsik at marahas sa maikling sandali.

Verse 10

तान्‌ दृष्टवा पततस्तृूणमड्कुशैरभिचोदितान्‌ । व्यालम्बहस्तान्‌ संरब्धान्‌ सपक्षानिव पर्वतान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita niyang rumaragasa ang mga elepante—itinutulak ng mga mahout sa pamamagitan ng panghila, nakataas ang mahahabang nguso, nag-aalab sa galit, na wari’y mga bundok na may pakpak—si Arjuna, leon sa hanay ng mga tao, ay umungal nang malakas at, walang takot, pinuksa sa pamamagitan ng kanyang mga palaso ang hukbong-elepante ng kaaway.

Verse 11

सिंहनादेन महता नरसिंहो धनंजय: । गजानीकममित्राणामभीतो व्यधमच्छरै:

Sinabi ni Sañjaya: Sa isang makapangyarihang ungol ng leon, si Dhanañjaya (Arjuna)—leon sa hanay ng mga tao—ay walang takot na tumama at pumuksa sa hukbong-elepante ng kaaway sa pamamagitan ng kanyang mga palaso. Nang makita niya ang malalaking elepanteng may mga watawat, nakataas ang mga nguso at itinutulak ng mga mahout sa panghila, na sumasalakay sa galit na wari’y mga bundok na may pakpak, hinarap ni Arjuna ang paglusob nang may di-matitinag na tapang at winasak ang gaja-senā na iyon nang walang pag-aatubili.

Verse 12

महोर्मिणमिवोद्धूतं श्वसनेन महार्णवम्‌ । किरीटी तद्‌ गजानीकं प्राविशन्‍्मकरो यथा,वायुद्वारा ऊपर उठाये हुए ऊँची-ऊँची तरंगोंसे युक्त महासागरके समान उस गजसैन्यमें किरीटधारी अर्जुनने मकरके समान प्रवेश किया

Sinabi ni Sañjaya: Gaya ng malawak na karagatan na umaalon sa matataas na alon na itinaas ng lakas ng hangin, umuugong at sumisidhi ang hukbong-elepante. Sa gitna ng pulutong na iyon, pumasok si Arjuna na may koronang diyadema—gaya ng makara na sumisisid sa dagat—walang pangamba, nakatuon sa kanyang tungkulin sa gitna ng dahas ng digmaan.

Verse 13

काष्ठातीत इवादित्य: प्रतपन्‌ स युगक्षये । ददृशे दिक्षु सर्वासु पार्थ: परपुरंजय:

Sinabi ni Sañjaya: Sa wakas ng isang yugto ng panahon, ang araw ay wari’y nagliliyab na lampas sa lahat ng hangganan; gayon din si Arjuna, anak ni Pṛthā—manlulupig ng mga kuta at lungsod ng kaaway—ay nakita sa bawat panig, nagpapamalas ng lakas na walang sukat at tila lumalaganap sa lahat.

Verse 14

खुरशब्देन चाश्वानां नेमिघोषेण तेन च । तेन चोत्कृष्टशब्देन ज्यानिनादेन तेन च

Sinabi ni Sañjaya: Sa kalabog ng mga paa ng kabayo, sa ugong ng mga gulong ng karwahe, sa malalakas na sigaw ng digmaan, at sa langitngit ng mga bagting ng pana—sa gitna ng nakalulunod na ingay ng labanan—marami ang tinamaan ng takot at pagkalito. At si Arjuna, ang Savyasācī, ay pumilas sa kanila sa pamamagitan ng mga palasong kasindak-sindak, na wari’y mga ahas na makamandag.

Verse 15

नानावादित्रशब्देन पाज्चजन्यस्वनेन च । देवदत्तस्य घोषेण गाण्डीवनिनदेन च

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng ingay ng sari-saring tugtugin—kasabay ng dagundong ng Pāñcajanya, ng malalim na alingawngaw ng Devadatta, at ng umuugong na langitngit ng Gāṇḍīva—sumiklab ang isang nakapanghihilakbot na kalabog na sumira sa sigla ng kaaway. Ang mga tao at mga elepante, napigil ang takbo, ay nawalan ng ulirat sa takot; at si Arjuna, ang Savyasācī, ay pumilas sa kanila sa mga palasong kasindak-sindak na tila mga ahas na makamandag.

Verse 16

मन्दवेगा नरा नागा बभूवुस्ते विचेतस: । शरैराशीविषस्पर्श्निर्भिन्ना: सव्यसाचिना

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga taong iyon at ang mga elepante ay bumagal at nawalan ng ulirat; at sila’y nabiyak-biyak sa mga palasong nakamamatay—na tila haplos ng makamandag na ahas—na pinakawalan ni Arjuna, ang Savyasācī.

Verse 17

ते गजा विशिखैस्ती&णैर्युधि गाण्डीवचोदितै: । अनेकशतसाहसी: सर्वाज्भिषु समर्पिता:

Sinabi ni Sañjaya: Sa labang iyon, ang mga elepanteng iyon ay tinamaan ng matutulis na palaso na pinakawalan mula sa Gāṇḍīva. Maging ang pinakamatapang—mga lalaking may daan-daang kabayanihan—ay naihatid sa kapahamakan, nilamon ng paglusob na iyon.

Verse 18

गाण्डीव धनुषद्वारा चलाये हुए लाखों तीखे बाण युद्ध-स्थलमें खड़े हुए उन हाथियोंके सम्पूर्ण अंगोंमें बिंध गये थे ।।

Sinabi ni Sañjaya: Ang di-mabilang na matutulis na palaso na pinakawalan ng Gāṇḍīva ay bumaon sa bawat bahagi ng mga elepanteng nakatindig sa larangan ng digmaan. Tinamaan at ibinagsak ng May-Diyadema (Arjuna), sila’y umatungal sa nakapanghihilakbot na sigaw habang pinapatay, at paulit-ulit na bumagsak sa lupa—na wari’y mga bundok na naputulan ng pakpak.

Verse 19

अपरे दन्तवेष्टेषु कुम्भेषु च कटेषु च । शरै: समर्पिता नागा: क्रौज्चवद्‌ व्यनदन्‌ मुहुः

Wika ni Sañjaya: Ang iba pang maharlikang elepante, tinamaan ng mga palaso sa ibabang labi, sa sentido, at sa pisngi, ay paulit-ulit na umuungal sa paghihirap, gaya ng tinig ng ibong krauñca—larawang nagpapakita ng walang patid na pagdurusang pinakawalan ng labanan.

Verse 20

गजस्कन्धगतानां च पुरुषाणां किरीटिना । छिद्यन्ते चोत्तमाड़ानि भल्लै: संनतपर्वभि:,किरीटधारी अर्जुन झुकी हुई गाँठवाले भलल नामक बाणोंद्वारा हाथीकी पीठपर बैठे हुए पुरुषोंके मस्तक भी धड़ाधड़ काटते जा रहे थे

Wika ni Sañjaya: Si Arjuna, na may koronang-helm, ay patuloy na pumuputol ng mga ulo ng mga mandirigmang nakasakay sa likod ng mga elepante, sunod-sunod na ibinabagsak sila sa pamamagitan ng mga palasong bhalla na may nakabaluktot na mga dugtungan—larawan ng walang humpay na husay sa digmaan sa gitna ng madilim na moralidad ng pagpatay sa larangan.

Verse 21

सकुण्डलानां पततां शिरसां धरणीतले । पद्मानामिव संघातै: पार्थश्चक्रे निवेदनम्‌

Wika ni Sañjaya: Sa lupa, ang mga ulong nalaglag—may suot pang hikaw—ay mistulang mga bunton ng bulaklak na lotus. Para bang si Arjuna, sa pagbagsak ng mga iyon, ay naghandog sa daigdig ng mga kumpol ng lotus bilang alay.

Verse 22

यन्त्रबद्धा विकवचा व्रणार्ता रुधिरोक्षिता: । भ्रमत्सु युधि नागेषु मनुष्या विललम्बिरे

Wika ni Sañjaya: Sa labang iyon, ang mga tao—na wari’y nakapirmi sa isang kasangkapan—hubad sa baluti, sugatan at naghihirap, basang-basa sa dugo, ay nakabitin nang walang magawa sa mga elepanteng umiikot at nagwawala sa digmaan.

Verse 23

युद्धके मैदानमें चक्कर काटते हुए हाथियोंपर बहुत-से मनुष्य इस प्रकार लटक रहे थे, मानो उन्हें किसी यन्त्रसे वहाँ जड़ दिया गया हो। उनके कवच नष्ट हो गये थे। वे घावसे पीड़ित और खूनसे लथपथ हो रहे थे ।।

Wika ni Sañjaya: Sa larangan, habang umiikot ang mga elepante, maraming tao ang nakabitin sa kanila na para bang ikinabit ng isang kasangkapan. Wasak na ang kanilang baluti; sugatan, pinahihirapan, at basang-basa sa dugo. At may ilan pang tinamaan ng iisang palasong mahusay ang tama at may magagandang balahibo, na tumusok—dalawa, maging tatlo, nang sabay—at bumagsak sa lupa.

Verse 24

अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । सारोहा न्‍्यपतन्‌ भूमौ द्रुमवन्‍्त इवाचला:

Sinabi ni Sañjaya: Sa paulit-ulit na tama ng mga palasong nārāca, maraming elepante na may sakay na mandirigma ang malubhang nasugatan, nagsuka ng dugo mula sa bibig, at bumagsak sa lupa—gaya ng mga bundok na may punò na napabuwal.

Verse 25

मौर्वी ध्वजं धनुश्वैव युगमीषां तथैव च । रथिनां कुट्टयामास भल्लै: संनतपर्वभि:,तदनन्तर अर्जुनने झुकी हुई गाँठवाले भल्लोंद्वारा रथियोंकी प्रत्यंचा, ध्वजा, धनुष, जुआ तथा ईषादण्डके टुकड़े-टुकड़े कर डाले

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Arjuna, sa pamamagitan ng mga palasong malapad ang ulo at may nakabaluktot na dugtungan, ay pinagpira-piraso ang mga tali ng busog, mga watawat, mga busog, at maging ang pamatok at poste ng kanilang mga karwahe—pinawalang-saysay ang kanilang sandata at paggalaw sa gitna ng labanan.

Verse 26

न संदधन्‌ न चाकर्षन्‌ न विमुज्चन्‌ न चोद्वहन्‌ । मण्डलेनैव धनुषा नृत्यन्‌ पार्थ: सम दृश्यते

Sinabi ni Sañjaya: Si Arjuna ay waring sumasayaw sa lahat ng panig, at ang kanyang busog ay umiikot na parang ganap na bilog. Walang sinuman ang nakakita kung kailan niya inilalapat ang palaso sa busog, kung kailan niya hinihila ang tali, kung kailan niya pinakakawalan, o kung kailan niya kinukuha mula sa lalagyan—gayon kabilis at kagaling ang kanyang pakikipaglaban sa digmaang matuwid ngunit kakila-kilabot na iyon.

Verse 27

अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । मुहूर्तान्न्यपतन्नन्ये वारणा वसुधातले,दो ही घड़ीमें और भी बहुत-से हाथी नाराचोंकी मारसे अत्यन्त क्षत-विक्षत होकर मुँहसे रक्त वमन करते हुए धरतीपर लोटने लगे

Sinabi ni Sañjaya: “Sa pagkakapunit at pagkadurog ng matatalim na palasong nārāca, marami pang ibang elepante ang nagsuka ng dugo mula sa bibig at bumagsak sa lupa sa loob lamang ng maikling sandali.”

Verse 28

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्तत:ः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन्‌ परमसंकुले,महाराज! उस अत्यन्त भयानक युद्धमें चारों ओर असंख्य कबन्ध (धड़) उठे दिखायी देते थे

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, sa labang lubhang magulo at nakapanghihilakbot na iyon, nakita sa lahat ng panig ang di-mabilang na mga punòng katawan na walang ulo na waring bumabangon.”

Verse 29

सचापा: साड्गुलित्राणा: सखड्गा: साड्रदा रणे | अदृश्यन्त भूजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:

Wika ni Sañjaya: Sa larangan ay nakita ang mga putol na bisig—nakasabit pa rin ang mga palamuting ginto—na nakahandusay kasama ng kanilang mga busog, panangga sa daliri, mga espada, at mga pulseras sa bisig. Ipinapakita ng tanawing ito ang malupit na kawalang-kinikilingan ng digmaan: kapag gumuho ang dharma at naging pagpatay ang labanan, kapwa tapang at yaman ay nauuwi sa mga labi na walang buhay.

Verse 30

सूपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै: । चक्रैविमथितैरक्षैर्भग्नैश्न बहुधा युगे

Wika ni Sañjaya: Ang larangan ay nagkalat ng mga karwaheng wasak na wasak—taglay pa ang magagandang kabit at plataporma, ang mga poste at tali ng pamatok; ang mga gulong ay durog, ang mga ehe ay nadikdik, at ang mga pamatok ay nabasag sa maraming dako. Ang ganitong guho, kahalo ng mga nalaglag na sandata at bakas ng marahas na sagupaan, ay nagpaanyong nakapanghihilakbot sa lupa—larawan ng pagwasak ng digmaan, kung saan naipapakita ang giting ngunit walang-awang binabaklas ang buhay at kaayusan.

Verse 31

चर्मचापधरैश्रैव व्यवकीर्णस्ततस्तत: । स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रै: पतितैश्न महाध्वजै:

Wika ni Sañjaya: Ang lupa ay nagkalat sa lahat ng dako ng mga mandirigmang may kalasag at busog; nagkalat din ang mga kuwintas na bulaklak, alahas, kasuotan, at malalaking watawat na bumagsak. Ipinahiwatig ng tanawing ito ang kabayarang moral ng labanan—ang karangyaan at pagkakakilanlan ay nauuwi sa mga bagay na nagkawatak-watak—kaya’t nakapanghihilakbot pagmasdan ang larangan.

Verse 32

निहतैववरिणैरश्रैः क्षत्रियैश्न निपातितै: । अदृश्यत मही तत्र दारुणप्रतिदर्शना

Wika ni Sañjaya: Doon, ang lupa ay nakitang nakapanghihilakbot, na wari’y pinabagsak ng mga ulang sandata at ng mga kṣatriya na nalugmok. Ang larangan ay nagkalat ng mga karwaheng wasak—taglay pa ang magagandang kabit, mga upuan, mga poste, mga tali, at mga gulong—naputol ang mga ehe, nagkadurug-durog ang mga pamatok, at ang mga guho’y nakahandusay sa iba’t ibang panig, may nakasabit pang mga kalasag at busog. Ang mga kuwintas na bulaklak, alahas, kasuotan, at malalaking watawat ay bumagsak sa lupa. Maraming elepante at kabayo ang napatay, at marami ring kṣatriya ang napabagsak. Dahil sa lahat ng ito, ang lupang iyon ay lubhang kakila-kilabot—larawan ng pagkawasak ng digmaan at ng mabigat na kabayarang moral ng karahasan.

Verse 33

एवं दुःशासनबलं वध्यमानं किरीटिना । सम्प्राद्रवन्महाराज व्यथितं सहनायकम्‌,महाराज! इस प्रकार किरीटधारी अर्जुनकी मार खाकर अत्यन्त व्यथित हुई दुःशासनकी सेना अपने नायकसहित भाग चली

Wika ni Sañjaya: “O Hari, sa gayon ang hukbo ni Duḥśāsana—na pinupugutan ng diademadong Arjuna—ay lubhang nayanig at, kasama ang mga pinuno nito, nabasag ang hanay at tumakas. Sa moral na lohika ng labanan, ipinakikita ng sandaling ito kung paanong gumuho ang pananalakay ng isang pinuno kapag sinalubong ng higit na giting at disiplinadong pagtutol, at kung paanong kumakalat ang takot sa hukbo kapag napabagsak ang mga tagapagtanggol nito.”

Verse 34

ततो दुःशासनस्त्रस्त: सहानीक: शरार्दित: | द्रोणं त्रातारमाकाड्क्षन्‌ शकटब्यूहमभ्यगात्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Duḥśāsana—nanginginig sa takot, kasama ang kaniyang mga kawal, at pinahihirapan ng mga palaso—na nagnanais kay Droṇa bilang tagapagtanggol, ay pumasok sa pormasyong pandigmang Śakaṭa (hugis-kariton).

Verse 89

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अर्जुनयुद्धविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sinabi ni Sañjaya: Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Jayadratha—natapos ang ikawalongpu’t siyam na kabanata, hinggil sa pakikidigma ni Arjuna.

Verse 90

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुःशासनसैन्यपराभवे नवतितमो<ध्याय:

Sinabi ni Sañjaya: Sa gayon, sa banal na Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva, sa bahaging Jayadrathavadha, natapos ang ikasiyamnapung kabanata na naglalarawan ng pagkatalo ng hukbo ni Duḥśāsana.