Adhyaya 17

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भ‍‍क्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥

Sinabi ni Śrī Uddhava: Mahal kong Panginoon, dati Mo nang ipinaliwanag ang dharma na may tanda ng bhakti sa Iyo, para sa mga sumusunod sa varṇāśrama at maging sa karaniwang tao. O Panginoong may matang gaya ng lotus, ipaliwanag Mo po kung paano makakamit ng lahat ang mapagmahal na paglilingkod-bhakti sa Iyo sa pamamagitan ng pagtupad sa kani-kanilang tungkulin (svadharma).

Verse 2

श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भ‍‍क्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥

Sinabi ni Śrī Uddhava: Mahal kong Panginoon, dati Mo nang ipinaliwanag ang dharma na may tanda ng bhakti sa Iyo, para sa mga sumusunod sa varṇāśrama at maging sa karaniwang tao. O Panginoong may matang gaya ng lotus, ipaliwanag Mo po kung paano makakamit ng lahat ang mapagmahal na paglilingkod-bhakti sa Iyo sa pamamagitan ng pagtupad sa kani-kanilang tungkulin (svadharma).

Verse 3

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥

Sinabi ni Uddhava: O Panginoon na makapangyarihan ang mga bisig, noong una sa anyo ni Haṁsa ay itinuro Mo kay Brahmā ang pinakamataas na dharma na nagbibigay ng sukdulang ligaya sa nagsasagawa. O Mādhava, napakahaba na ng panahong lumipas; kaya ang dating itinuro Mo ay halos maglalaho sa daigdig ng mga tao, O tagapagpabagsak ng kaaway.

Verse 4

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥

Sinabi ni Uddhava: O Panginoon na makapangyarihan ang mga bisig, noong una sa anyo ni Haṁsa ay itinuro Mo kay Brahmā ang pinakamataas na dharma na nagbibigay ng sukdulang ligaya sa nagsasagawa. O Mādhava, napakahaba na ng panahong lumipas; kaya ang dating itinuro Mo ay halos maglalaho sa daigdig ng mga tao, O tagapagpabagsak ng kaaway.

Verse 5

वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥

Sinabi ni Uddhava: O Acyuta, wala nang iba pa sa lupa na tagapagsalita, tagapaglikha, at tagapangalaga ng pinakamataas na dharma kundi Ikaw; maging sa kapulungan ni Brahmā, kung saan nananahan ang mga Veda sa anyong persona, wala ring kapantay Mo. O Madhusūdana, Ikaw ang lumikha, tagapag-ingat, at tagapagturo; kapag iniwan Mo ang daigdig, sino pa ang magsasalita muli ng nawalang kaalamang ito?

Verse 6

वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥

O Acyuta, walang iba kundi Ikaw ang tagapagsalita, tagapaglikha, at tagapangalaga ng pinakamataas na dharma, sa lupa man o maging sa kapulungan ni Brahmā kung saan nananahan ang mga Vedang may anyo. O Madhusūdana, kapag Ikaw na siyang lumikha, nag-iingat, at nagpapahayag ng espirituwal na kaalaman ay lumisan sa daigdig, sino pa ang muling magsasalita ng nawalang kaalamang iyon?

Verse 7

तत्त्वं न: सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भ‍‍क्तिलक्षण: । यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ ७ ॥

O Panginoon, Ikaw ang nakaaalam ng lahat ng dharma; ang aming tunay na dharma ay may tanda ng bhakti—mapagmahal na paglilingkod sa Iyo. Ilarawan mo, mahal na Panginoon, kung sinu-sino ang makagagawa ng landas na ito at paano dapat isagawa ang paglilingkod na iyon.

Verse 8

श्रीशुक उवाच इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्ट: स भगवान् हरि: । प्रीत: क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ॥ ८ ॥

Sinabi ni Śrī Śukadeva Gosvāmī: Sa gayong paraan, si Uddhava, ang pinakamainam sa mga deboto, ay nagtanong sa Panginoon. Nang marinig ang tanong, nalugod ang Bhagavān Hari, si Śrī Kṛṣṇa, at para sa kapakanan ng mga kaluluwang nakagapos ay ipinahayag Niya ang mga walang-hanggang alituntunin ng dharma.

Verse 9

श्रीभगवानुवाच धर्म्य एष तव प्रश्न‍ो नै:श्रेयसकरो नृणाम् । वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ९ ॥

Sinabi ng Kataas-taasang Panginoon: Mahal na Uddhava, ang tanong mo ay naaayon sa dharma at nagdudulot ng pinakamataas na kabutihan sa mga tao, maging karaniwan man o tagasunod ng kaayusang varṇāśrama. Ngayon, matuto ka mula sa Akin ng mga dakilang alituntunin ng dharma.

Verse 10

आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृत: । कृतकृत्या: प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदु: ॥ १० ॥

Noong pasimula, sa Kṛta-yuga (Satya-yuga), iisa lamang ang uri ng tao, na tinatawag na haṁsa. Sa panahong iyon, ang mga tao ay mula sa kapanganakan ay ganap na—ibig sabihin, sila’y dalisay na deboto ng Panginoon; kaya tinatawag ito ng mga pantas na Kṛta-yuga, ang kapanahunan na lubos na natutupad ang mga tungkulin ng dharma.

Verse 11

वेद: प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् । उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषा: ॥ ११ ॥

Sa pasimula ng Satya-yuga, ang di-nahahating Veda ay nahayag bilang banal na pantig na ‘Om’, at Ako ang tanging layon ng isip. Nagpakita Ako bilang apat-na-paa na toro ng Dharma; ang mga nakatuon sa pag-aayuno at walang kasalanan ay sumamba sa Akin bilang Panginoong Haṁsa.

Verse 12

त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात्‍त्रयी । विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मख: ॥ १२ ॥

O napakapalad, sa pasimula ng Tretā-yuga, ang kaalamang Veda ay lumitaw mula sa Aking puso—tahanan ng prāṇa—sa tatlong bahagi: Ṛg, Sāma, at Yajur. Mula sa kaalamang iyon, nagpakita Ako bilang tatluhang yajña (sakripisyo).

Verse 13

विप्रक्षत्रियविट्‍शूद्रा मुखबाहूरुपादजा: । वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणा: ॥ १३ ॥

Sa Tretā-yuga, ang apat na varṇa ay nahayag mula sa unibersal na anyo (Virāṭ Puruṣa) ng Kataas-taasang Panginoon. Ang brāhmaṇa ay mula sa mukha, ang kṣatriya mula sa mga bisig, ang vaiśya mula sa mga hita, at ang śūdra mula sa mga paa; bawat pangkat ay nakilala sa kani-kaniyang tungkulin at asal.

Verse 14

गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । वक्ष:स्थलाद्वनेवास: संन्यास: शिरसि स्थित: ॥ १४ ॥

Mula sa balakang ng Aking unibersal na anyo lumitaw ang gṛhastha (buhay-maybahay), at mula sa puso ang brahmacarya (pagiging selibat). Mula sa dibdib lumitaw ang vānaprastha (paninirahan sa gubat), at ang sannyāsa (pagwawaksi) ay nakalagak sa ulo ng Aking unibersal na anyo.

Verse 15

वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणी: । आसन् प्रकृतयो नृणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमा: ॥ १५ ॥

Ang iba’t ibang paghahati ng varṇa at āśrama sa lipunan ng tao ay lumitaw ayon sa mababa at mataas na likas na ugali na nahahayag batay sa kalagayan ng kapanganakan—may mababa, may mababa-ngunit-mataas, may mataas, at may pinakataas.

Verse 16

शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । मद्भ‍‍क्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १६ ॥

Kapayapaan, pagpipigil-sa-sarili, pag-aayuno/tapas, kalinisan, kasiyahan, pagtitiis, kasimplihan at katapatan, debosyon sa Akin, habag at katotohanan—ito ang likás na katangian ng mga brāhmaṇa.

Verse 17

तेजो बलं धृति: शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यम: । स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १७ ॥

Nagniningning na lakas, lakas ng katawan, katatagan ng loob, kabayanihan, pagtitiis, pagkabukas-palad, dakilang pagsisikap, pagiging matatag, debosyon sa mga brāhmaṇa at pamumuno—ito ang likás na katangian ng mga kṣatriya.

Verse 18

आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १८ ॥

Pananampalataya sa kabihasnang Veda, katapatan sa pagbibigay, kawalan sa pagpapaimbabaw, paglilingkod sa mga brāhmaṇa, at walang tigil na pagnanais mag-ipon ng yaman—ito ang likás na katangian ng mga vaiśya.

Verse 19

शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । तत्र लब्धेन सन्तोष: शूद्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १९ ॥

Paglilingkod nang walang panlilinlang sa mga brāhmaṇa, mga baka, mga deva at iba pang karapat-dapat sambahin, at ganap na kasiyahan sa anumang kinikita sa paglilingkod na iyon—ito ang likás na katangian ng mga śūdra.

Verse 20

अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रह: । काम: क्रोधश्च तर्षश्च स भावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥ २० ॥

Karumihan, pagsisinungaling, pagnanakaw, kawalan ng pananampalataya, walang saysay na pagtatalo, pita, galit, at kasakiman—ito ang likás na ugali ng mga nasa pinakamababang kalagayan sa labas ng varṇāśrama.

Verse 21

अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिक: ॥ २१ ॥

Ang di‑pananakit (ahimsa), katotohanan, hindi pagnanakaw, paglayo sa pita, galit at kasakiman, at pagnanais ng kapakanan at ligaya ng lahat ng nilalang—ito ang dharma para sa lahat ng uri ng tao.

Verse 22

द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विज: । वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूत: ॥ २२ ॥

Ang dvija ay nakakamit ang ‘ikalawang kapanganakan’ sa sunod‑sunod na paglilinis na seremonya na nagtatapos sa inisyasyong Gayatri (upanayana). Kapag tinawag ng gurong espirituwal, manirahan siya sa gurukula at, may pagpipigil‑sarili, pag‑aralan ang mga Veda.

Verse 23

मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठ: कुशान् दधत् ॥ २३ ॥

Ang brahmacārī ay dapat magsuot ng sinturong damo at kasuotang balat‑usa; mag‑jataa (gusot na buhok), magdala ng tungkod at banga ng tubig; magsuot ng akṣa na rosaryo at banal na sinulid. Hawak ang dalisay na kuśa, huwag tumanggap ng marangyang upuan; huwag magpakintab ng ngipin nang walang dahilan, at huwag magpaputi o magplantsa ng damit nang labis.

Verse 24

स्‍नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यत: । न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४ ॥

Ang brahmacārī ay dapat magtimpi ng pananalita habang naliligo, kumakain, nagsasagawa ng homa, bumibigkas ng japa, at maging sa pagdumi at pag‑ihi. Hindi niya dapat putulin ang kuko at buhok, pati ang buhok sa kilikili at sa maselang bahagi.

Verse 25

रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधर: स्वयम् । अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्‍त्रिपदां जपेत् ॥ २५ ॥

Ang nagtatangan ng brahma‑vrata sa buhay‑brahmacārī ay hindi dapat magpaagos ng semilya kailanman. Kung sakaling kusang lumabas ito, agad siyang maligo sa tubig, supilin ang hininga sa prāṇāyāma, at mag‑japa ng mantrang Gāyatrī.

Verse 26

अग्‍न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचि: । समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यतवाग् जपन् ॥ २६ ॥

Ang brahmacārī na dalisay at nakatuon ang kamalayan ay dapat sumamba sa diyos ng apoy, sa araw, sa ācārya, sa mga banal na baka, sa mga brāhmaṇa, sa guru, sa mga iginagalang na matatanda, at sa mga deva. Gawin ito sa pagsikat at paglubog ng araw, tahimik at nagja-japa ng mga mantra.

Verse 27

आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरु: ॥ २७ ॥

Kilalanin ang ācārya bilang Ako mismo at huwag siyang lapastanganin kailanman. Huwag siyang kainggitan na iniisip na karaniwang tao lamang, sapagkat ang guru ay kinatawan ng lahat ng mga deva.

Verse 28

सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयत: ॥ २८ ॥

Tuwing umaga at gabi, mangalap ng pagkain at iba pang bagay at ihandog iyon sa gurong espirituwal. Pagkatapos, sa pagpipigil-sa-sarili, tanggapin lamang para sa sarili ang itinakda ng ācārya.

Verse 29

शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलि: ॥ २९ ॥

Habang naglilingkod sa ācārya, dapat siyang laging sumamba na parang mapagpakumbabang lingkod. Kapag ang guru ay naglalakad, nahihiga, o nakaupo sa āsana, huwag lumayo; tumayo nang malapit na magkahawak-kamay at maghintay ng utos.

Verse 30

एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जित: । विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतमखण्डितम् ॥ ३० ॥

Ang mag-aaral na namumuhay nang ganito ay manirahan sa gurukula, ganap na malaya sa pagpapasasa ng pandama. Hanggang matapos ang pag-aaral ng Veda, panatilihin niyang buo at di-napapatid ang panatang brahmacarya.

Verse 31

यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् । गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्‍व्रत: ॥ ३१ ॥

Kung ang brahmacārī na mag-aaral ay nagnanais umakyat sa Maharloka o Brahmaloka, dapat niyang ialay ang lahat ng gawain sa gurong espirituwal at, sa pagsunod sa dakilang panatang walang hanggang kalinisan, italaga ang sarili sa mataas na pag-aaral ng Veda.

Verse 32

अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मष: ॥ ३२ ॥

Naliwanagan sa kaalamang Veda sa paglilingkod sa gurong espirituwal, at malaya sa kasalanan at pagkakadalawa, dapat sambahin ang Akin bilang Paramātmā—na nasa apoy, sa guru, sa sariling loob, at sa lahat ng nilalang—na may isip na hindi naghihiwalay.

Verse 33

स्‍त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् । प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ॥ ३३ ॥

Ang mga hindi kasal—sannyāsī, vānaprastha, at brahmacārī—ay hindi dapat makihalubilo sa kababaihan sa pamamagitan ng pagtingin, paghipo, pakikipag-usap, pagbibiro, o paglalaro; ni makisama sa alinmang nilalang na abala sa gawaing seksuwal.

Verse 34

शौचमाचमनं स्‍नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भ‍ाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥

Mahal kong Uddhava, ang kalinisan, ācaman (paghuhugas at pagmumog), pagligo, sandhyā na pagsamba sa umaga–tanghali–gabi, pagsamba sa Akin, paglilingkod sa mga banal na pook, japa, pag-iwas sa di dapat hipuin, kainin, o pag-usapan—ang mga ito’y tuntunin para sa lahat ng āśrama; at sa pagpipigil ng isip, salita, at katawan, alalahanin ang Aking pag-iral bilang Paramātmā sa lahat ng nilalang.

Verse 35

शौचमाचमनं स्‍नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भ‍ाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥

O Uddhava, dangal ng angkan, ang tuntuning ito ay para sa lahat ng āśrama: alalahanin ang Akin bilang Paramātmā sa lahat ng nilalang at pigilin ang isip, salita, at katawan; isagawa ito nang may bhakti.

Verse 36

एवं बृहद्‍व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । मद्भ‍क्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमल: ॥ ३६ ॥

Sa ganitong paraan, ang brāhmaṇa na tumutupad sa dakilang panata ng brahmacarya ay nagliliwanag na parang apoy. Sa matinding pag-aayuno at pagninilay, sinusunog niya ang hilig sa materyal na gawa, at kapag malinis sa pagnanasa, nagiging deboto Ko siya.

Verse 37

अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागम: । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्‍नायाद् गुर्वनुमोदित: ॥ ३७ ॥

Pagkaraan, kapag natapos na ang pag-aaral ng Veda at nais pumasok sa buhay-grihastha, ang brahmacārī ay dapat maghandog ng angkop na dakṣiṇā sa guru ayon sa kasulatan. Sa pahintulot ng guru, siya’y maligo, magpagupit, magsuot ng nararapat na kasuotan, at umuwi sa kanyang tahanan.

Verse 38

गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तम: । आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथामत्परश्चरेत् ॥ ३८ ॥

Ang brahmacārī na nagnanais tumupad sa materyal na pagnanasa ay dapat mamuhay sa tahanan kasama ang pamilya; ang grihastha na sabik linisin ang kamalayan ay dapat pumasok sa gubat bilang vānaprastha; at ang dalisay na brāhmaṇa ay dapat tumanggap ng sannyāsa. Ang hindi pa sumusuko sa Akin ay dapat umusad mula sa isang āśrama tungo sa iba pa nang sunod-sunod, at huwag kumilos nang salungat dito.

Verse 39

गृहार्थी सद‍ृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥ ३९ ॥

Ang nagnanais magtatag ng buhay-pamilya ay dapat mag-asawa ng babaeng kauri sa varṇa, walang kapintasan, at mas bata ang edad. Kung nais tumanggap ng maraming asawa, dapat gawin ito matapos ang unang kasal nang sunod-sunod, at ang bawat asawa ay mula sa varṇa na pababa nang pababa ayon sa pagkakasunod.

Verse 40

इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ ४० ॥

Ang yajña, pag-aaral ng Veda, at pagbibigay-dāna ay tungkulin ng lahat ng dvija (brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya). Ngunit ang pagtanggap ng dāna, pagtuturo ng kaalamang Veda, at pagsasagawa ng yajña para sa iba ay tanging karapatan ng brāhmaṇa lamang.

Verse 41

प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् । अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषद‍ृक् तयो: ॥ ४१ ॥

Ang brāhmaṇa na naniniwalang ang pagtanggap ng limos mula sa iba ay sisira sa kanyang tapa, espirituwal na kapangyarihan, at dangal ay dapat mabuhay sa dalawang iba pang tungkuling brahmaniko: pagtuturo ng kaalamang Veda at pagsasagawa ng yajña. Kung sa tingin niya’y nakapipinsala rin ang dalawang iyon, mangalap siya ng mga butil na itinapon sa bukid at pamilihan at mamuhay nang hindi umaasa kaninuman.

Verse 42

ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ ४२ ॥

Ang katawan ng isang brāhmaṇa ay hindi para sa mumunting kaligayahang pandama; sa halip, ito’y para sa pagtanggap ng mahihirap na austeridad sa buhay na ito, upang pagkatapos ng kamatayan ay matamasa ang walang-hanggang kaligayahan.

Verse 43

शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाण: । मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठ- न्नातिप्रसक्त: समुपैति शान्तिम् ॥ ४३ ॥

Ang brāhmaṇa na maybahay ay dapat maging panatag ang isip sa pamumuhay sa pagtipon ng mga butil na itinapon (śiloñcha) sa bukid at pamilihan. Walang pansariling pagnanasa, isagawa niya ang dakila at dalisay na dharma, na iniaalay ang kamalayan sa Akin; sa gayon, kahit nasa tahanan, hindi siya labis na nakakapit at nakakamit ang kapayapaan at paglaya.

Verse 44

समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्‍भ्यो नौरिवार्णवात् ॥ ४४ ॥

Gaya ng barkong sumasagip sa mga nahulog sa karagatan, gayon din Ako’y mabilis na nagliligtas mula sa lahat ng kapahamakan sa mga taong umaalalay at nag-aangat sa mga brāhmaṇa at mga bhakta Ko na nagdurusa sa kahirapan.

Verse 45

सर्वा: समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजा: । आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ४५ ॥

Gaya ng ama na inililigtas ang mga anak na parang mamamayan mula sa kapahamakan, dapat iligtas ng hari ang lahat ng nasasakupan mula sa paghihirap. At gaya ng punong elepante na nagtatanggol sa buong kawan at pinangangalagaan din ang sarili, gayon din ang matatag at walang-takot na hari: iligtas ang mamamayan at ingatan din ang sarili.

Verse 46

एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा । विधूयेहाशुभं कृत्‍स्‍नमिन्द्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥

Ang haring nag-aalis ng lahat ng kasalanan sa kanyang kaharian at nagpoprotekta sa sarili at mamamayan ay magagalak kasama ni Indra sa mga sasakyang panghimpapawid na kasingliwanag ng araw.

Verse 47

सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् । खड्‍गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४७ ॥

Kung ang isang brāhmaṇa ay hindi makabuhay sa kanyang karaniwang tungkulin at nagdurusa, maaari siyang magnegosyo at lampasan ang kagipitan sa pagbili at pagbenta. Kung matindi pa rin ang kahirapan, maaari siyang humawak ng espada at gumanap bilang kṣatriya; ngunit sa anumang kalagayan ay hindi siya dapat mamuhay na parang aso, alipin ng karaniwang amo.

Verse 48

वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४८ ॥

O hari, kung ang kabilang sa uring maharlika ay hindi makabuhay sa kanyang karaniwang gawain, sa oras ng kagipitan maaari siyang gumanap bilang vaiśya, mabuhay sa pangangaso, o kumilos na parang brāhmaṇa sa pagtuturo ng kaalamang Veda; ngunit kailanman ay hindi siya dapat tumanggap ng hanapbuhay ng śūdra.

Verse 49

शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्य: शूद्र: कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ ४९ ॥

Ang vaiśya na hindi makabuhay ay maaaring tumanggap ng hanapbuhay ng śūdra, at ang śūdra na walang makuhang amo ay maaaring gumawa ng payak na gawain tulad ng paglalala ng basket at banig na dayami. Ngunit kapag lumipas na ang kagipitan, ang sinumang napilitang kumuha ng mas mababang hanapbuhay ay dapat itong iwan at bumalik sa nararapat na tungkulin; huwag magnasa ng kabuhayan sa gawaing kapintasan.

Verse 50

वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥ ५० ॥

Ang gṛhastha ay dapat araw-araw na sumamba sa mga rishi sa pamamagitan ng pag-aaral ng Veda, sa mga ninuno sa pamamagitan ng mantrang svadhā, sa mga deva sa pagbigkas ng svāhā, sa lahat ng nilalang sa pag-aalay ng bahagi ng pagkain, at sa mga tao sa pagbibigay ng butil at tubig. Sa pagtingin sa mga deva, rishi, ninuno, nilalang at tao bilang mga pagpapakita ng aking kapangyarihan, dapat niyang isagawa araw-araw ang limang yajña na ito.

Verse 51

यद‍ृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥ ५१ ॥

Ang maybahay ay dapat magpanatili nang maayos sa mga umaasa sa kanya, gamit ang yaman na kusang dumarating o yaong malinis na natipon sa tapat na pagtupad ng tungkulin, nang hindi sila pinahihirapan. Ayon sa kakayahan, magsagawa siya ng yajña at iba pang banal na ritwal nang makatarungan.

Verse 52

कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येदद‍ृष्टमपि द‍ृष्टवत् ॥ ५२ ॥

Kahit ang maybahay ay nag-aalaga ng maraming umaasa sa pamilya, hindi siya dapat kumapit sa kanila sa makamundong paraan, ni mabaliw sa pag-aakalang siya ang panginoon. Ang matalinong maybahay ay dapat makita na ang lahat ng ligaya—nakaraan man o darating, kahit yaong di pa nakikita—ay panandalian tulad ng ligayang naranasan na.

Verse 53

पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गम: पान्थसङ्गम: । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५३ ॥

Ang pakikisama sa mga anak, asawa, kamag-anak at kaibigan ay tulad lamang ng maikling pagkikita ng mga manlalakbay. Sa bawat pagpapalit ng katawan, napapahiwalay tayo sa kanila, gaya ng pagkawala ng mga bagay sa panaginip kapag nagising na.

Verse 54

इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् । न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृत: ॥ ५४ ॥

Sa malalim na pagninilay sa tunay na kalagayan, ang pinalayang kaluluwa ay dapat manirahan sa bahay na parang panauhin, walang pag-aangkin at walang huwad na pagmamataas. Sa gayon, hindi siya mabibigkis o malulubog sa mga gawaing tahanan.

Verse 55

कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ५५ ॥

Ang debotong maybahay na sumasamba sa Akin sa pamamagitan ng pagtupad ng mga tungkulin sa pamilya ay maaaring manatili sa tahanan, pumunta sa banal na pook o sa gubat, o kung may anak na may pananagutan, tumanggap ng sannyāsa at maging banal na naglalakbay.

Verse 56

यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुर: । स्‍त्रैण: कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥

Ang maybahay na ang isip ay nakakapit sa tahanan, nababagabag ng matinding pagnanasa sa yaman at mga anak, mapusok sa babae, kuripot ang pag-iisip at mangmang na nagsasabing, “Akin ang lahat at ako ang lahat,” ay tiyak na nabibigkis sa māyā.

Verse 57

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजा: । अनाथा मामृते दीना: कथं जीवन्ति दु:खिता: ॥ ५७ ॥

“Ay! Ang aking matatandang magulang, ang aking asawa na may sanggol sa bisig, at ang iba ko pang maliliit na anak; kung wala ako, sila’y magiging ulila, dukha at labis na magdurusa. Paano sila mabubuhay?”

Verse 58

एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् । अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तम: ॥ ५८ ॥

Kaya nito, dahil sa kamangmangan, ang maybahay na ang puso’y nilamon ng pagkakapit sa pamilya ay hindi kailanman nasisiyahan. Palaging iniisip ang mga kamag‑anak, siya’y namamatay at pumapasok sa dilim ng kamangmangan.