Adhyaya 6

Sutra 1

समाहर्ता दुर्गं राष्ट्रं खनिं सेतुं वनं व्रजं वणिक्पथं चावेक्षेत ॥ कZ_०२.६.०१ ॥

Dapat inspeksiyunin ng Punong Tagasingil (Collector-General) ang kuta, mga lalawigan/kanayunan, mga minahan, mga gawaing patubig/pilapil, mga gubat, mga pastulan/pasilidad ng kawan, at mga rutang pangkalakalan ng mga mangangalakal.

Sutra 2

शुल्कं दण्डः पौतवं नागरिको लक्षणाध्यक्षो मुद्राध्यक्षः सुरा सूना सूत्रं तैलं घृतं क्षारः सौवर्णिकः पण्यसंस्था वेश्या द्यूतं वास्तुकं कारुशिल्पिगणो देवताध्यक्षो द्वारबहिरिकादेयं च दुर्गम् ॥ कZ_०२.६.०२ ॥

Ang pinagkukunan ng kita ng kuta (lungsod) ay binubuo ng: mga buwis sa adwana; mga multa/parusa; bayad sa tawiran at singil sa paglalayag/pagpapadala; mga buwis sa lungsod; kita mula sa tagapangasiwa ng mga pamantayan/tatak (mga bayarin at kita mula sa pagpapatupad); kita mula sa pagawaan ng barya (seigniorage/kita sa pagmint); kita sa alak; kita sa katayan; kita sa sinulid/tekstil; kita sa langis; kita sa ghee; kita sa alkali/asin-alkali; kita ng panday-ginto/alahas; kita ng kinokontrol na institusyon ng pamilihan; kita mula sa lisensiyadong kurtisan; kita sa sugal; kita sa pagtatayo/arkitektura; kita ng mga gild ng mga artisan at manggagawa; kita sa pamamahala ng templo/sagradong pook; at mga koleksiyon sa mga tarangkahan at mga tsekpoynt sa labas ng tarangkahan.

Sutra 3

सीता भागो बलिः करो वणिक् नदीपालस्तरो नावः पत्तनं विविचितं वर्तनी रज्जुश्चोररज्जुश्च राष्ट्रम् ॥ कZ_०२.६.०३ ॥

Ang batayang pinagkukunan ng kita ng kaharian (kanayunan/probinsiya) ay binubuo ng: mga lupang sinasaka ng korona (sītā); bahagi ng ani na napupunta sa estado (bhāga); mga panrelihiyon/tributaryong singil (bali); buwis (kara); mga dues ng mangangalakal; bayad sa pagbabantay ng ilog at mga singil na kaugnay ng ilog; mga bangka/pahingahan (ferry); singil sa daungan/bayan (pattana); sari-saring/di-regular na koleksiyon (vivicita); kita mula sa mga kalsada/ruta; mga koleksiyong “lubid”/toll; at “lubid ng magnanakaw” (mga koleksiyong kaugnay ng pagpapatupad laban sa mga tulisan at pagbawi ng mga nawalang ari-arian).

Sutra 4

सुवर्णरजतवज्रमणिमुक्ताप्रवालशङ्खलोहलवणभूमिप्रस्तररसधातवः खनिः ॥ कZ_०२.६.०४ ॥

Ang mga minahan (khani) ay pinagkukunan ng kita mula sa: ginto, pilak, diyamante, mga hiyas, perlas, korales, kabibe ng conch, mga metal, asin, lupa/luwad, bato, mga esensiyang mineral, at mga ore/quarry mineral.

Sutra 5

पुष्पफलवाटषण्डकेदारमूलवापाः सेतुः ॥ कZ_०२.६.०५ ॥

Ang kagawaran ng patubig at mga pilapil/embankment (setu) ay nagbubunga ng kita mula sa: mga hardin ng bulaklak at prutas, mga taniman/kakahuyan, mga bukiring sinasaka, mga pananim na ugat, at mga imbakan ng tubig/gawang patubig.

Sutra 6

पशुमृगद्रव्यहस्तिवनपरिग्रहो वनम् ॥ कZ_०२.६.०६ ॥

Ang kagawaran ng kagubatan (vanam) ay binubuo ng kontroladong paghuli/pangongolekta ng: mga alagang hayop, mababangis na hayop, produktong/kalakal mula sa gubat, at mga gubat ng elepante (reserbang elepante).

Sutra 7

गोमहिषमजाविकं खरोष्त्रमश्वाश्वतरं च व्रजः ॥ कZ_०२.६.०७ ॥

Ang mga kawan ng hayop ng estado (vraja) ay binubuo ng: baka, kalabaw, kambing at tupa, asno at kamelyo, at mga kabayo at mula (mule).

Sutra 8

स्थलपथो वारिपथश्च वणिक्पथः ॥ कZ_०२.६.०८ ॥

Ang mga ruta ng mga mangangalakal (vaṇik-patha) ay: rutang panlupa at rutang pantubig.

Sutra 9

इत्यायशरीरम् ॥ कZ_०२.६.०९ ॥

Sa gayon nagtatapos ang ‘katawan ng kita’ (ang nakabalangkas na hanay ng mga ulo ng kita).

Sutra 10

मूल्यं भागो व्याजी परिघः कॢप्तम् (क्लृप्तम्) रूपिकमत्ययश्चायमुखम् ॥ कZ_०२.६.१० ॥

Ang mga ‘daluyan ng kita’ (āya-mukha) ay: mga resibo mula sa presyo/pagtataya (mūlya); mga bahagi/parte (bhāga); interes/mga singil sa pananalapi (vyājī); mga koleksiyon sa tarangkahan/hadlang (parigha); mga ipinataw na sinuri/isinantabi sa pamantayan (kḷptam/klṛptam); mga resibong salapi (rūpikam); at mga koleksiyon sa atraso/nahuling bayad at mga multa dahil sa paglabag o hindi pagtupad (atyaya).

Sutra 11

देवपितृपूजादानार्थं स्वस्तिवाचनमन्तःपुरं महानसम् दूतप्रावर्तिमं कोष्ठागारमायुधागारम् पण्यगृहं कुप्यगृहं कर्मान्तो विष्टिः पत्त्यश्वरथद्विपपरिग्रहो गोमण्डलम् पशुमृगपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवाटाश्चेति व्ययशरीरम् ॥ कZ_०२.६.११ ॥

Ang ‘katawan ng paggasta’ ay binubuo ng paggastos para sa: pagsamba sa mga diyos at mga ninuno at pagbibigay-kawanggawa; mga mapagpalang pagbabasbas/pagbigkas ng ritwal; ang panloob na establisimyento ng palasyo; ang kusinang maharlika; mga misyong diplomatiko at mga operasyon ng sugo/kuriyer; mga kamalig/bodega; ang imbakan ng sandata; mga tindahan ng kalakal; mga tindahan ng matitibay na gamit; mga pagawaan ng estado/operasyong pang-industriya; sapilitang paggawa (corvée); pagpapanatili at suplay para sa impanterya, mga kabayo, mga karwahe, at mga elepante; mga establisimyento ng baka; mga kulungan para sa alagang hayop, hayop na panghuli, mga ibon, at mapanganib na hayop; at mga imbakan ng kahoy at damo/pakain na damo.

Sutra 12

राजवर्षं मासः पक्षो दिवसश्च व्युष्टम् वर्षाहेमन्तग्रीष्माणां तृतीयसप्तमा दिवसोनाः पक्षाः शेषाः पूर्णाः पृथगधिमासकः इति कालः ॥ कZ_०२.६.१२ ॥

Ang panahon (para sa pagtutuos ng kaharian) ay binibilang bilang: taon ng hari, buwan, kalahating-buwan, araw, at ang lumipas na araw. Sa mga panahon—tag-ulan, taglamig, at tag-init—may ilang kalahating-buwan na mas maikli, kulang hanggang ika-3 o ika-7 araw; ang natitira ay buo. Ang buwang paningit (intercalary) ay binibilang nang hiwalay. Ito ang pamantayan ng panahon.

Sutra 13

करणीयं सिद्धं शेषमायव्ययौ नीवी च ॥ कZ_०२.६.१३ ॥

Ang mga dapat itala ay: ang dapat pang gawin (nakabinbin), ang natapos na (nakumpleto), ang balanse/natitira, ang kita at gastusin, at ang cash-float/working capital (nīvī).

Sutra 14

संस्थानं प्रचारः शरीरावस्थापनमादानं सर्वसमुदयपिण्डः संजातं एतत्करणीयम् ॥ कZ_०२.६.१४ ॥

Bilang “nakabinbin” (pending) ang: pagtatatag ng mga kaayusan/yunit (saṃsthāna), pagsisimula ng operasyon/pagkilos (pracāra), pagpapanatili ng mga tauhan/establisimyento (śarīrāvasthāpana), mga koleksiyong dapat singilin (ādāna), at ang kabuuang pinagsama-samang inaasahang kita na lumitaw/nataya na (sarva-samudaya-piṇḍa) — ito ang mga natitira pang dapat gawin.

Sutra 15

कोशार्पितं राजहारः पुरव्ययश्च प्रविष्टं परमसंवत्सरानुवृत्तं शासनमुक्तं मुखाज्ञप्तं चापातनीयं एतत्सिद्धम् ॥ कZ_०२.६.१५ ॥

Bilang “natapos/naiayos” (completed/settled) ang: ang naideposito na sa kabang-yaman; ang mga dues/buwis ng hari (rājahāra); mga gastusin ng lungsod/kuta na naipasok na sa talaan (posted); ang mga dinala pasulong ayon sa naayos na tuntunin ng nakaraang taon; ang iniutos sa pamamagitan ng nakasulat na atas; ang iniutos nang pasalita; at ang dapat i-remit/ibawas — ang mga ito ay itinuturing na naayos na.

Sutra 16

सिद्धिकर्मयोगः दण्डशेषमाहरणीयं बलात्कृतप्रतिष्टब्धमवमृष्टं च प्रशोध्यं एतच्छेषमसारमल्पसारं च ॥ कZ_०२.६.१६ ॥

Ang “balanse/natitira” (balance/residue) ay kinabibilangan ng: netong kinalabasan ng mga natapos na operasyon; natitirang multa/parusa na dapat pang kolektahin; mga halagang maaaring mabawi; mga halagang sapilitang pinigil o hinarangan; at mga halagang nawaldas/ninakaw na dapat linawin sa pamamagitan ng imbestigasyon at pagbawi. Ang ganitong natitira ay maaaring hindi na mabawi o bahagya lamang mabawi.

Sutra 17

वर्तमानः पर्युषितोऽन्यजातश्चायः ॥ कZ_०२.६.१७ ॥

Ang kita (receipts) ay may tatlong uri: kasalukuyan, naipon/mula pa noon (carried-over/old), at bagong lumilitaw mula sa ibang pinagmumulan.

Sutra 18

दिवसानुवृत्तो वर्तमानः ॥ कZ_०२.६.१८ ॥

Ang “kasalukuyang” kita ay yaong dumarating at naitatala araw-araw.

Sutra 19

परमसांवत्सरिकः परप्रचारसंक्रान्तो वा पर्युषितः ॥ कZ_०२.६.१९ ॥

Ang “naipasa/lumang” kita ay yaong tumutukoy sa naunang taunang panahon, o yaong napasok sa kasalukuyan dahil inilipat mula sa ibang tanggapan/operasyon (parapracāra).

Sutra 20

नष्टप्रस्मृतमायुक्तदण्डः पार्श्वं पारिहीणिकमौपायनिकं डमरगतकस्वमपुत्रकं निधिश्चान्यजातः ॥ कZ_०२.६.२० ॥

Ang “bagong lumilitaw/mula sa ibang pinagmulan” na kita ay kinabibilangan ng: nabawing ari-ariang nawala at kalauna’y naalala/natuklasan; mga multang ipinataw sa mga opisyal (āyukta); mga panig o pantulong na resibo (pārśva); mga nasamsam/nalugi dahil sa pagkawala ng karapatan (pārihīṇika); mga regalo/tributo (aupāyanika); ari-arian ng taong napasama sa pag-aalsa/panloloob (ḍamara-gataka-sva); mga ari-arian ng namatay na walang tagapagmana (aputraka); at natuklasang kayamanan (nidhi).

Sutra 21

विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः ॥ कZ_०२.६.२१ ॥

Ang mga pagsasaayos/pagbabayad-kabalik sa gastusin (vyaya-pratyāya) ay kinabibilangan ng: mga natitirang balanse dahil sa paglihis/pagkagambala (vikṣepa), pagkakasakit/kawalan ng kakayahan (vyādhita), pagkaantala o pagkaputol (antara), o pagsisimulang hindi natapos/na may natira (ārambha-śeṣa).

Sutra 22

विक्रिये पण्यानामर्घवृद्धिरुपजा मानोन्मानविशेषो व्याजी क्रयसंघर्षे वार्धवृद्धिः इत्यायः ॥ कZ_०२.६.२२ ॥

Ang kita (āya) ay kinabibilangan ng: (i) upajā—pagtaas ng presyo kapag ibinenta ang mga kalakal; (ii) vyājī—tubong nagmumula sa pagkakaiba ng mga pamantayang panukat at mga pamantayang panukat ng kapasidad; at (iii) pagtaas ng halaga dahil sa kompetitibong pagbi-bid sa mga paligsahang pagbili.

Sutra 23

नित्यो नित्योत्पादिको लाभो लाभोत्पादिक इति व्ययः ॥ कZ_०२.६.२३ ॥

May dalawang uri ang kita: (i) nitya—regular/paulit-ulit; at (ii) nityotpādika—kitang lumilikha (o lumalabas) ng regular na kita. Ang paggasta ay yaong lumilikha ng tubo (lābhotpādika).

Sutra 24

दिवसानुवृत्तो नित्यः ॥ कZ_०२.६.२४ ॥

Ang nagpapatuloy araw-araw ay tinatawag na paulit-ulit na kita (nitya).

Sutra 25

पक्षमाससंवत्सरलाभो लाभः ॥ कZ_०२.६.२५ ॥

Ang tubo (lābha) ay ang nakukuhang dagdag sa loob ng kalahating buwan, isang buwan, o isang taon.

Sutra 26

तयोरुत्पन्नो नित्योत्पादिको लाभोत्पादिक इति व्ययः ॥ कZ_०२.६.२६ ॥

Ang nagmumula sa dalawang iyon (paulit-ulit na kita at tubo) ay tinatawag na nityotpādika (kitang lumilikha ng kita). Ang paggasta ay yaong lābhotpādika (lumilikha ng tubo).

Sutra 27

संजातादायव्ययविशुद्धा नीवी प्राप्ता चानुवृत्ता च ॥ कZ_०२.६.२७ ॥

Ang nīvī (reserba/working capital ng kabang-yaman) ay ang natitirang nalinis (net) matapos maitala ang kita at paggasta; ito ay kapwa nakamit at naipapasa sa susunod (carried forward).

Sutra 28

ह्रासं व्ययस्य च प्राज्ञः साधयेच्च विपर्ययम् ॥ कZ_०२.६.२८च्द् ॥

At ang maingat na tagapangasiwa ay dapat magpababa ng gastusin at pigilan ang kabaligtaran (ibig sabihin, pag-unti ng kita at pagdami ng gastos).