Adhyaya 346

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे काव्यगुणविवेको नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यदोषविवेकः अग्निर् उवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa nagwakas ang ika-345 kabanata na tinatawag na “Pagkilatis sa mga Katangian ng Tula.” Ngayon ay nagsisimula ang ika-346 kabanata, “Pagkilatis sa mga Kapintasan ng Tula.” Wika ni Agni: Ang kapintasan sa tula ay yaong nagdudulot ng pagkabalisa o pagkagambala sa panlasa (rasa) ng marangal at may pinag-aralang tagapakinig; ito’y pitong uri, na nagmumula sa maling paggamit—isa-isa, dalawahan, o tatluhang pagsasanib—ng nagsasalita, ng pahayag, at ng nilalayong kahulugan.

Verse 2

तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः

Doon, ang nagsasalita ay tinatawag na ‘kavi’ (makata/manunulat). Sa pag-uuri, itinuturo na siya’y apat: (1) ang nag-aalinlangan, (2) ang walang disiplina, (3) ang bahagyang nakaaalam, at (4) ang ganap na nakaaalam (may ganap na kakayahan).

Verse 3

निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः

Ang yaong, sa pamamagitan ng ‘nimitta’ (batayang sanhi) at ‘paribhāṣā’ (nakaugaliang depinisyon), ay tumutukoy sa kahulugang tunay na kaugnay ng tinutukoy na bagay, ay tinatawag na “pahayag na sumasayad sa kahulugan.” May dalawang sangay ito: ‘pada’ (salita) at ‘vākya’ (pangungusap); kaya’t naipahayag na ang palatandaang depinisyon ng dalawa.

Verse 4

असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः

Dalawa lamang ang batayan upang tanggihan ang anyo ng isang salita: (1) ‘asādhutva’ (kamalian) at (2) ‘aprayuktva’ (kawalan ng wastong paggamit o patunay ng gamit). Nalalaman ng mga pantas na ang ‘kamalian’ ay yaong salungat sa śabda-śāstra (agham ng mga salita/gramatika).

Verse 5

व्युत्पन्नैर् अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च

Sa mga marurunong, ang ‘unibaddhatva’ ay ipinaliliwanag bilang ‘aprayuktatva’ (kakulangan ng kinikilalang wastong gamit). Gayundin, ang ‘chāndasatva’ (diksiyong Vedic o sinauna), ‘avispaṣṭatva’ (kawalan ng linaw), at ‘kaṣṭatva’ (magaspang o pilit na pagpapahayag) ay binibilang ding mga kapintasan.

Verse 6

तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः

Kaya nga, ang gamit na Vediko (chāndasa) ay limang uri—kabilang dito ang “hindi kasabay ng panahon” at ang “pang-nayon/kolokyal”; sa karaniwang (klasikong) wika ay hindi ito dapat gamitin, sapagkat nagiging malabo at di-maunawaan.

Verse 7

गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा

Ang pagkalihim ng diwa, ang pagbaligtad ng diwa, ang diwang may pag-aalinlangan, at ang diwang di-malinaw—ito ang mga uri; sa mga ito, ang kapintasan na iyon ay tinatawag na “pagkalihim ng kahulugan” (gūḍhārthatā).

Verse 8

यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा

Kapag ang nilalayong diwa ay nauunawaan lamang nang may matinding hirap, o kapag ang diwa ay nababaligtad/nagiging salungat; at muli, kapag ang saysay ay naihahatid sa pamamagitan ng mga salitang o kahulugang iba sa nilayon—ito ang kapintasang tinatawag na Malīmasā (pagkalabo o karumihan ng diwa).

Verse 9

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः मनीषयेति ज सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां

Kapag ang pangunahing (literal) na diwa ay hindi maisasagawa—sapagkat magbubunga ito ng di-nilalayong kahulugan o di-maaangkop—ang pangalawang diwa na nilalapitan sa pamamagitan ng pangangatwirang ayon sa konteksto (manīṣā) ay sinasabing may “di-tiyak na pagpapahayag sa literal”; kaya ito’y tinatawag na “dudang kahulugan” (saṃśayitārthatā).

Verse 10

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः

Kahit hindi nakasasakit sa mga mabubuti, ang mga kalagayang ito’y nagtataglay pa rin ng katayuang kapintasan sa tula: (i) mahirap bigkasin (magaspang o di-komportable sa pagbigkas), (ii) pilit at mahirap na pagpapahayag, at (iii) paglihis sa kinikilalang kaugalian ng paggamit.

Verse 11

असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता

Ipinahayag ng mga pantas na ito ang mga kapintasan: ang pagsasalita nang hindi napapanahon (asāmayikatā) ay dapat iwasan; at ang “kabastusan” ay pananalitang naghahatid ng mababang kahulugan—ginagawang magaspang at walang-galang ang wika.

Verse 12

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा

Tungkol sa bagay na dapat ipahayag ngunit hindi tuwirang tinutukoy sa karaniwang pananalita, ang di-tuwirang pagpapahiwatig na iyon ay lumilitaw sa tatlong paraan: sa pagbigkas, sa pag-alaala lamang, at sa pagkakahawig/pagkakaugnay sa salitang tumutukoy rito.

Verse 13

दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः

Ang kapintasan (doṣa) na may kaugnayan sa isang bagay/ari-arian ay alinman sa pangkalahatan (sādhāraṇa) o pansarili/indibidwal (prātisvika). Ang doṣa na iyon ay may dalawang uri; ang kalagayang nabibigatan ang ari-arian ng mga paghahabol ng maraming kasamang may-ari ay inaalala bilang “pangkalahatang kapintasan.”

Verse 14

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः

Limang kapintasan ang itinuturing na pangkalahatan: paglihis sa pandiwa at sa ugnayang kāraka (gampaning panggramatika), kawalan ng wastong sandhi (visandhi), pag-uulit (punarukta), at magulong pagkakaugnay-ugnay ng pangungusap (vyasta-sambandhatā).

Verse 15

अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम्

Ang mga kapintasan sa paglikha ng teksto ay: kawalan ng wastong kilos ng pandiwa (akriyatva), pagkasira o paglihis ng kilos/pandiwa (kriyābhraṃśa), maling paggamit ng kāraka, kawalan ng tagaganap (kartṛ) at iba pang kailangang kāraka, hindi paglalapat ng sandhi (visandhi), at pagsira sa sandhi (sandhi-dūṣaṇa).

Verse 16

विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात्

Ang sandhi (pagdurugtong ng tunog) ay may dalawang uri ng kapintasan: (1) vigata—kapag nawawala o nalalaglag ang nararapat na sandhi; at (2) viruddha—kapag ang sandhi ay salungat sa tuntunin o sa nararapat. Ang “pagsalungat” ng sandhi ay nagmumula sa pāda (bahagi ng sukat/kapahayag) na pilit at di-maayos, o sa pagsingit ng ibang kahulugang hindi sinasadya.

Verse 17

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा

Ang punaruktatva (di-nararapat na pag-uulit) ay ang paulit-ulit na pagsasabi; tunay na may dalawang uri ito: pag-uulit ng kahulugan (arthāvṛtti) at pag-uulit ng salita (padāvṛtti). Bukod dito, ang pag-uulit ng kahulugan mismo ay nahahati rin sa dalawang uri.

Verse 18

प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम्

Sa padāvṛtti (pag-uulit ng salita), kung gumamit ng kasingkahulugan o ibang anyo ng salita, hindi ito itinuturing na kapintasang pag-uulit; ang pag-uulit ay nauunawaan lamang kapag ang mismong salitang iyon ang inuulit.

Verse 19

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः

Ang vyasta-sambandhatā (“magulong ugnayan”) ay nagaganap kapag ang wastong ugnayang sintaktiko/semantiko ay (i) napuputol dahil sa pagkakahiwalay, (ii) natatabingan dahil sa pagsingit ng ibang ugnayan, o (iii) napangyayaring lumitaw bilang ganap na ibang ugnayan.

Verse 20

मला इति क , ज च कष्टपादादर्थान्तरक्रमादिति ट प्रयुक्तचरशब्देनेति ज , ञ च अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा

“Malā”—ayon sa mga awtoridad na Ka at Ja; at “kaṣṭa”—ipinaliliwanag na nagmumula sa isang pāda na mahirap at pilit, o sa paglihis ng kahulugan at pagkakasunod—ayon kay Ṭa. At muli, “prayukta-cara-śabda”—ayon kina Ja at Ña. Kahit wala ang mga agarang kundisyong iyon, ang panloob na paghihiwalay (antar-vyavadhāna) ay may tatlong uri; at ang “antarā” ay hinahati pang muli sa dalawa, ayon kung ito’y nasa pagitan ng mga salita (pada) o nasa pagitan ng mga pangungusap (vākya).

Verse 21

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते

Sapagkat ang ipinahihiwatig na kahulugan (vācya) ang siyang ipinakikilala bilang nilalayong diwa, ito ay may dalawang uri kaugnay ng salita at pangungusap: (1) yaong kahulugang naitatag na sa naunang paglalapi/pag-ugat, at (2) yaong kahulugang dapat pang iluwal (bagong itatag) sa pamamagitan ng paglalapi; kaya ito’y naihihiwalay.

Verse 22

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा

Ang dahilan (hetu) ay itinuturing na may kapintasan kapag ito: sumasalungat sa nilalayong tesis, walang kakayahang magpatunay, hindi naitatatag, salungat sa sarili, o hindi tiyak at di-makakonklusyon (anekāntika).

Verse 23

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत्

Kaya, ang kamaliang tinatawag na “may wastong katunggali” — isang pagkalito dahil sa (dahilan) na lampas sa panahon (kālātīta) — ay ganito: sa panig ng tesis (pakṣa) ito’y naitatatag na umiiral kasama ng mga sumusuportang halimbawa (sapakṣa), at sa panig na salungat (vipakṣa) ito man ay naitatatag ding umiiral (doon din).

Verse 24

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति

Sa tula, kahit sa gitna ng mga pantas na kritiko sa kapulungan, ang tinatawag na kamaliang “aruntuda” ay hindi tunay na tinatanggap; at ang “labing-isang uri ng kawalang-kahulugan” (nirarthatva) ay hindi rin itinuturing na kapintasan kapag lumilitaw sa mga kalagayang gaya ng sinadyang kahirapan (duṣkara) at iba pang katulad nito.

Verse 25

दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर् लोकशास्त्रयोः

Ang pagkalihim o pagkalabo ng kahulugan ay nagpapahirap maging sa dalubhasang nakakakita ng mga kapintasan; kaya ang tula’y hindi dapat mahirap unawain (duṣkara), hindi dapat maging bulgar o nakakairita, at dapat umayon sa kinikilalang gamit sa pananalita ng bayan at sa mga śāstra.

Verse 26

क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके

Ang lakṣa (depektong panggramatika) ay lumilitaw kapag nasisira ang anyo ng pandiwa; gayundin kapag ginagamit ang paglalaktaw ng pandiwa (ellipsis). Kapag nagulo ang ugnayang kāraka (mga salik ng tungkuling-kaso), ang kinakailangang kāraka ay dapat punan sa pamamagitan ng ipinahihiwatig, batay sa palatandaan ng konteksto.

Verse 27

प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम्

Sa pragṛhya (anyo ng patinig na hindi saklaw ng sandhi), hindi ito dapat “pagdugtungin” sa sandhi; ang anyong nabiyak (kṣata) ay nananatiling walang sandhi. At maaaring lumitaw ang dvi-sandhi (dalawang sandhi) dahil sa hirap ng pagbigkas; sa mga pahayag na nagsisimula sa durvacādi (salitang mahirap bigkasin), hindi ito pambihira.

Verse 28

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर् न लिप्यते

Sa anuprāsa (aliterasyon), kapuri-puri ang pag-uulit ng mga salita, at maging ang baligtad na ugnayang sintaktiko ay maaaring maging kaaya-aya. Sa paghahatid ng nilalayong diwa, walang kapintasan na ibinibintang dahil lamang sa pagbaligtad at mga kaayusang kahalintulad.

Verse 29

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः

Kung saan ang marurunong ay walang pag-aalinlangan hinggil sa vibhakti (hulaping kaso), saṃjñā (teknikal na pagtatalaga), at liṅga (kasariang panggramatika), doon—dahil sa saṃkhyā (bilang)—ang upamāna (pamantayang inihahambing) at upameya (ang inihahambing) ay dapat maunawaang magkahiwalay, hindi kinakailangang magkapareho sa gramatika.

Verse 30

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते

Ang matatag na kaugaliang kinikilala sa hanay ng mga makata—maging ang “isa” para sa “marami,” o ang “marami” para sa “marami”—ay tinatawag na samaya (konbensiyong makata).

Verse 31

एकादशनिरस्तत्वमिति ञ समान्यश् च विशिष्टश् च धर्मवद्भवति द्विधा सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः

Sinasabi ng mga pantas na ang kalagayang “malaya sa labing-isang kamalian (sa tula)” ay may dalawang anyo—pangkalahatan at pantangi—gaya ng ‘dharma’. Ito’y hindi pinagtatalunan ng mga dalubhasang tagapagtatag ng doktrina at ng mga makata.

Verse 32

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य् असौ समयो मतः सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं

Ang bagay na matibay na kinikilalang “pangkalahatan” ay itinuturing na isang kumbensiyon (samaya); sa pamamagitan nito, ang mga tagapagpaliwanag ng lahat ng sistemang doktrinal ay sumusulong nang walang paglihis.

Verse 33

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा

O sa mas tumpak, ang “unibersal” (sāmānya) ay itinatakda lamang hanggang sa lawak na sa pamamagitan nito ito naitatatag; kung hindi, ayon sa doktrinang “cheda-siddhānta” (analitikong paghahati), maaaring humantong sa ibang pasya—gaya ng pagkakamali o ilusyon (bhrānti) ng ilan.

Verse 34

तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता

Para sa aling muni, ang pangangatwirang hinuha (tarka) ay itinuturing na wastong kaalaman? Sa aling doktrina, ang lahat ay panandalian at naglalaho sa isang kisap? Sa aling pananaw, may kamalayan (chaitanya) sa mga nilalang bilang mahalagang simulain? At sa aling sistema, ang kaalaman ay kusang-nagliliwanag (svayaṃ-prakāśa)?

Verse 35

प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः

Ang mga doktrina ng mga Śaiva, Vaiṣṇava, Śākta, Saura, at mga Siddhāntin ay nakikilala sa paggamit ng mga katawagang ‘prajñāta’, ‘sthūlatā’, ‘śabda’, ‘anekāntatva’, at gayundin ‘arhata’.

Verse 36

जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम्

Si Brahman ang sanhi ng sansinukob; para sa mga Sāṅkhya, inilalarawan Siya kasama ng Pradhāna, ang unang-ugat na materya. Sa mundong Sarasvatī na ito, ang mga nilalang ay gumagalaw at nakikisalamuha sa isa’t isa, magkakaugnay sa kapwa.

Verse 37

बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात्

Ang mga nagtatangi sa pamamagitan ng paghahambing at sa gayon ay nagbubuklod (sa iba) ay tinatawag na “asat” dahil sa pagkamapaghawak at pag-aangkin. Ngunit ang “sat” ay tinatawag na gayon dahil mismo sa kawalan ng pag-aangkin (aparigraha).

Verse 38

भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् यद् बाधितं तदसद्विदुः

Tungkol sa kamalayang pinapawalang-bisa (na ipinakikitang mali), itinuturo ang dalawang kalagayan. Yaong sinasalungat ng wastong batayan ng kaalaman gaya ng tuwirang pagdama at iba pa ay nalalamang “asat,” hindi tunay.

Verse 39

कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत्

Ang dapat tanggapin ng mga makata ay ang maliwanag na kislap ng kaalaman. Anumang may bisa sa paglikha ng inaasintang bunga—iyon lamang ang tunay na “sat” sa sukdulang diwa (paramārtha).

Verse 40

अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात्

Mula sa pananaw ng kamangmangan at ng kaalaman, ang iisang Brahman lamang ang sukdulang katotohanan. Ang gayon ding realidad, bilang Viṣṇu, ang sanhi ng langit at iba pa, at nahahayag bilang anyo ng salita at alankāra (wika at mga tayutay). May dalawang uri ng kaalaman: mababa at mataas; sa pagkakilala sa mataas na kaalaman, napapalaya ang tao mula sa saṃsāra, ang pag-ikot ng pag-iral.