Adhyaya 337

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यादिलक्षणं नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः जुष्टमिति ज , ट च अथ सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नाटकनिरूपणम् अग्निर् उवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा ज्ञेयः समवकारश् च भवेत् प्रहसनन्तथा

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa, sa bahaging Alaṅkāra (poetika), nagtatapos ang kabanatang pinamagatang “Mga kahulugan ng tula at kaugnay na mga anyo,” ang ika-336 na adhyāya. (Tala sa teksto: “juṣṭam iti”—mga titik ja at ṭa.) Ngayon ay nagsisimula ang ika-337 na adhyāya, “Paglalahad tungkol sa Dula.” Wika ni Agni: Dapat maunawaan ang mga uri ng dula bilang: Nāṭaka, Prakaraṇa, Ḍima, Īhāmṛga; gayundin ang Samavakāra, at ang Prahasana rin.

Verse 2

व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा

Mayroon pang ibang anyo ng dula: Vyāyoga, Bhāṇa, Vīthī, Aṅka, Troṭaka; gayundin ang Nāṭikā, Saṭṭaka, Śilpaka, Karṇā, Eka, at Durmallikā.

Verse 3

प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा

Prasthāna, Bhāṇikā, Bhāṇī, Goṣṭhī, Hallīśaka, Kāvyā, Śrī-gadita, Nāṭya-rāsaka, at gayundin ang Rāsaka—ito ang mga kinikilalang anyo ng komposisyong pampanitikan at pandulaan.

Verse 4

उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् सामान्यञ्च विशेषश् च लक्षणस्य द्वयी गतिः

Ang ‘Ullāpyaka’ at ‘Preṅkṣaṇa’—sa mga ito, nagiging dalawampu’t pito ang kabuuan. At ang daloy ng lakṣaṇā (pangalawa o pahiwatig na kahulugan) ay may dalawang anyo: ang pangkalahatan (sāmānya) at ang tiyak (viśeṣa).

Verse 5

सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि

Ang “pangkalahatan” (sāmānya) ay naaangkop sa lahat ng paksa; ang “natitira” (śeṣa) ay inilalapat sa anumang lugar ayon sa pangangailangan. At kapag natapos na ang paunang ritwal (pūrvaraṅga), dapat ding itakda ang dalawa—ang lugar at ang panahon.

Verse 6

रसभावविभावानुभावा अभिनयास् तथा अङ्कः स्थितिश् च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात्

Ang rasa, bhāva, vibhāva at anubhāva, gayundin ang mga paraan ng pagsasadula (abhinaya), ang yugto/bahagi (aṅka), at ang pag-usad ng dula (sthiti)—lahat ng ito ay “pangkalahatan,” sapagkat lumalaganap at naaangkop sa lahat ng dako.

Verse 7

विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत्

Ang “partikular” (viśeṣa) ay dapat banggitin kapag dumating ang pagkakataon; ang “pangkalahatan” ay sinasabi muna. Sinasabi nilang ang dula (nāṭya) ay paraan upang maisakatuparan ang tatlong layunin ng buhay (dharma, artha, kāma); gayundin ang tinatawag na “karaṇa,” isang teknikal na yunit ng pagtatanghal.

Verse 8

इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके

Ang dapat gawin ayon sa tuntunin ay ang pūrvaraṅga, ang paunang seremonya; sa pūrvaraṅga ay may mga pambungad na pagbabasbas (nāndīmukha) at tatlumpu’t dalawang bahagi (aṅga).

Verse 9

देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते

Sa pasimula, dapat awitin o bigkasin ang pagpupugay sa mga diyos, ang papuri sa mga guro, at ang mga pagpapala at iba pa para sa mga baka, mga Brahmin, mga hari, at iba pa.

Verse 10

नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः

Sa mga dula (rūpaka), ang Sūtradhāra ay dapat ipakilala sa pagtatapos ng Nāndī; at sa paunang bahagi ay ilahad ang sunod-sunod na mga guro ayon sa tradisyon, ang papuri sa angkan, at ang sariling kakayahan ng makata.

Verse 11

सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत् नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा

Dapat niyang ipahayag ang limang sangkap ng akdang pampanitikan, kabilang ang sambandha (ugnayan) at artha (kahulugan)—maging ito’y binibigkas ng aktres, ng Vidūṣaka (payaso), o ng Pāripārśvika (kasamang tauhan).

Verse 12

सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते चित्रैर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः

Kung saan, kasama ang Sūtradhāra, sila’y nagkakapalitan ng usapan—gumagamit ng matingkad na pananalita na nagmumula sa sariling layuning pangdula at may matutulis na pagsingit na angkop sa tagpo—iyon ang paraan ng ganitong diyalogo sa dula.

Verse 13

आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस् तथा

Dapat maunawaan ng mga pantas na ang “āmukha” ay siya ring “prastāvanā” (paunang pagpapakilala); gayundin ay may mga paraang pambungad na tinatawag na pravṛttaka, kathodghāta, at prayogātiśaya.

Verse 14

आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

Ang āmukha (paunang bahagi) ay may tatlong uri; ito’y umuusbong kaugnay ng bīja (binhi ng banghay) at aṃśeṣa (natitirang bahagi). Sa pagsasaalang-alang sa panahong nagsimula nang umusad, ang may-akda—ang humahawak sa sinulid ng salaysay—ay dapat maglarawan nito roon.

Verse 15

तदाश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा

Ang pagpasok sa tanghalan (praveśa) ng isang tauhang umaasa sa naunang paksa ay tinatawag na pravṛttaka; o kaya’y ito ang pananalita ng Sūtradhāra, kung saan ang nilalayong kahulugan ng pangungusap lamang ang ipinahahayag.

Verse 16

गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स उच्यते प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

Kapag ang isang tauhan, matapos tanggapin o hawakan ang isang paksa/rekisito, ay pumasok sa entablado, ito’y tinatawag na kathodghāta (“pagbubukas ng salaysay”). At sa pagtatanghal, ang bahaging inilalarawan ng Sūtradhāra ang praktikal na pag-aayos ng dula ay tinatawag na prayoga (“paglalapat o produksiyon sa tanghalan”).

Verse 17

ततश् च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते

Pagkatapos nito, nararapat pumasok ang tauhan; sapagkat iyon ang kahusayan ng pagtatanghal. Ipinahahayag na ang itivṛtta (banghay) ang mismong katawan ng mga dula at iba pang gawang pang-entablado.

Verse 18

सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः

Ang dalawang uri nito ay inaalala sa tradisyon bilang ‘siddha’ at ‘utprekṣita’. Ang ‘siddha’ ay yaong nasasaksihan sa āgama (namamanang tradisyon), samantalang ang ‘utprekṣita’ ay yaong nililikha (sṛṣṭa) ng makata sa pamamagitan ng guniguni.

Verse 19

वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात्

Ang limang sangkap na pang-estruktura ng banghay (arthaprakṛti) ayon sa pagkakasunod ay: vīja (Binhi), vindu (Tuldok/Patak), patākā (Yugto/Bandila), prakarī (munting yugto), at kārya (gawa/kinalabasan). Kaayon nito, may limang sunod-sunod na pag-usad na dramatiko (ceṣṭā) rin.

Verse 20

प्रारम्भश् च प्रयत्नश् च प्राप्तिः सद्भाव एव च नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश् च पञ्चमः

Ang pagsisimula at patuloy na pagsisikap, ang pag-abot, at ang wastong disposisyon (mabuting layon), kasama ang tiyak na pagkamamit ng bunga—ito ang limang-ugnayang nagdadala ng tagumpay (ang ikalima ay ang pag-uugnay sa kinalabasan).

Verse 21

मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश् च तथैव च तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः

Sa wastong pagkakasunod, ang mga sandhi (mga dugtungan ng banghay) ay tunay na lima: mukha (pagbubukas), pratimukha (panalungat na pagbubukas), garbha (pag-unlad), vimarśa (pagninilay/punto ng pagliko), at nirvahaṇa (paglutas at pagwawakas).

Verse 22

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते

Yaong ipinahihiwatig nang bahagya lamang ngunit lumalaganap sa maraming paraan at humahantong sa bunga—iyon ang tinatawag na “bīja”, ang binhi ng tula.

Verse 23

यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं

Sa tula, ang bahaging pinagmumulan sa unang pagkakataon ng “bīja” (binhi)—na makapagluluwal ng maraming kahulugan at maraming lasa ng rasa—at nakaugnay sa katawan ng komposisyon, ay ipinahahayag na “mukha”, ang pagbubukas.

Verse 24

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम्

Ang paglikha ay dapat maglahad ng nilalayong kahulugan; ang salaysay ay hindi dapat maputol o manghina; ang paggamit ng pananalita ay dapat magbunga ng lasap-estetiko (rāga); at ang mga lihim ay nararapat na itago nang maingat.

Verse 25

आश् चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च

Pinupuri bilang “kamangha-mangha” at nagsisilbing tagapagliwanag ng lahat ng liwanag—gayon din ang tula: kung kulang sa mga sangkap o “mga bahagi” nito, hindi ito dakila, tulad ng taong kapos sa mga bahagi ng katawan na hindi rin ganap.

Verse 26

देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते अतस्तयोरुपादाननियमात् पदमुच्यते

Walang salaysay (itivṛtta) na makasusulong sa anumang paraan kung wala ang lugar at panahon. Kaya, dahil may tiyak na tuntunin na dapat banggitin ang dalawang ito, ang katawagang “pada” ang inilalapat (sa gayong batayang pahayag).

Verse 27

देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित् सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति

Sa lahat ng mga lupain, ang Bhārata-varṣa ang pinakadakila; at sa kaayusan ng panahon, ang tatlong yuga na nagsisimula sa Kṛta ang pinakapanguna. Bukod sa dalawang ito, para sa mga nilalang na may buhay, ang paglitaw ng ligaya at dalamhati ay nangyayari lamang paminsan-minsan. At ang pagtalakay tungkol sa sarga—mga salaysay ng paglikha at kaugnay na paksa—kapag isinasagawa sa loob ng aral ng sarga, ay hindi dapat sisihin.