Adhyaya 59: The Obstacle-Removing Vow (Procedure for Worship of Vināyaka)
Avighnakara-vrata (Vināyaka-pūjā-vidhi)
Ritual-Manual
อธยายะนี้กล่าวถึง “อวิฆนการ-วรตะ” อันเป็นข้อปฏิบัติเพื่อป้องกันหรือขจัดวิฆนะ คืออุปสรรคทั้งทางพิธีกรรมและทางโลก กำหนดให้ถือวรตะในวันจตุรถี เดือนผาลคุนะ โดยรักษาวินัยกินอาหารยามค่ำเท่านั้น (นักตาหาร) และทำปารณะด้วยอาหารที่ทำจากงา (ติลานนะ) เครื่องบูชาชนิดเดียวกันให้ทำโหมะถวายไฟ และให้ทานแก่พราหมณ์ รวมถึงรูปเคารพพระคเณศผู้มีพักตร์ช้าง (คชวักตระ) ทำด้วยทอง เพื่อยืนยันผล มีตัวอย่างว่า สครทำอัศวเมธสำเร็จ รุทรทำลายตรีปุระ และผู้กล่าวได้กระทำมหากิจ “ดื่มมหาสมุทร” ทั้งหมดล้วนโยงกับพระกรุณาของวินายกะจากวรตะนี้
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 59
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अथाविघ्नकरं राजन् कथयामि शृणुष्व मे । येन सम्यक् कृतेंऽपि न विघ्नमुपजायते ॥ ५९.१ ॥
ฤๅษีอคัสตยะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา บัดนี้เราจักกล่าววิธีอันขจัดอุปสรรค; จงฟังเราเถิด ด้วยวิธีนี้ แม้กิจที่ทำถูกต้องแล้วก็ไม่เกิดสิ่งกีดขวาง”
Verse 2
चतुर्थ्यां फाल्गुने मासि ग्रहीतव्यं व्रतं त्विदम् । नक्ताहारेण राजेन्द्र तिलान्नं पारणं स्मृतम् । तदेवाग्नौ तु होतव्यं ब्राह्मणाय च तद्भवेत् ॥ ५९.२ ॥
ในวันจตุรถีแห่งเดือนผาลคุน พึงรับปฏิบัติวรตนี้ โอ้พระราชา ด้วยข้อปฏิบัติฉันอาหารยามค่ำ “ข้าวผสมงา” เป็นอาหารปิดวรต; ของนั้นพึงบูชาเป็นโหมะในไฟศักดิ์สิทธิ์ และพึงถวายทานแก่พราหมณ์ด้วย
Verse 3
चातुर्मास्यं व्रतं चैत्तत् कृत्वा वै पञ्च मे तथा । सौवर्णं गजवक्त्रं तु कृत्वा विप्राय दापयेत् ॥ ५९.३ ॥
เมื่อปฏิบัติวรตจาตุรมาสยะนี้แล้ว และปฏิบัติตามข้อวัตรห้าประการที่เรากำหนดด้วย พึงให้สร้างรูปเคารพทองคำมีพระพักตร์เป็นช้าง แล้วถวายเป็นทานแก่พราหมณ์
Verse 4
पायसैः पञ्चभिः पात्रैरुपेतं तु तिलैस्तथा । एवं कृत्वा व्रतं चै तत् सर्वविघ्नैर्विमुच्यते ॥ ५९.४ ॥
ด้วยภาชนะห้าใบที่บรรจุข้าวกวนในน้ำนม (ปายสะ) และประกอบด้วยงาด้วย เมื่อปฏิบัติวรตนี้ดังนี้แล้ว ย่อมพ้นจากอุปสรรคทั้งปวง
Verse 5
हयमेधस्य विघ्ने तु संजाते सगरः पुरा । एतदेव चरित्वा तु हयमेधं समापतवान् ॥ ५९.५ ॥
กาลก่อน เมื่อเกิดอุปสรรคในพิธีอัศวเมธ สคระได้ปฏิบัติตามวรตนี้เอง แล้วจึงทำอัศวเมธให้สำเร็จสมบูรณ์
Verse 6
तथा रुद्रेण देवेन त्रिपुरं निघ्नता पुरा । एतदेव कृतं तस्मात् त्रिपुरं तेन पातितम् । मया समुद्रं पिबता एतदेव कृतं व्रतम् ॥ ५९.६ ॥
ดังที่กาลก่อน พระรุทระเทพเมื่อทรงปราบตรีปุระ ได้ทรงประกอบพรตนี้เอง; เพราะเหตุนั้นตรีปุระจึงถูกทรงทำให้พินาศลง. ฉันก็เช่นกัน เมื่อดื่มมหาสมุทร ก็ได้ตั้งปณิธานพรตนี้เอง.
Verse 7
अन्यैरपि महीपालैरेतदेव कृतं पुरा । तपोऽर्थिभिर्ज्ञानकृतैर्निर्विघ्नार्थे परंतप ॥ ५९.७ ॥
โอ้ผู้เผาผลาญศัตรู! กาลก่อน กษัตริย์ผู้ครองแผ่นดินอื่น ๆ ก็ได้กระทำกิจนี้เอง; ผู้ใฝ่ตบะและผู้ตั้งมั่นในญาณก็ปฏิบัติเพื่อให้ปราศจากอุปสรรค.
Verse 8
शूराय धीराय गजाननाय लम्बोदरायैकदंष्ट्राय चैव । एवं पूज्यस्तद्दिने तत्पुनश्च होमं कुर्याद् विघ्नविनाशहेतोः ॥ ५९.८ ॥
แด่ผู้กล้าหาญ ผู้มั่นคง ผู้มีพักตร์เป็นช้าง ผู้มีพระอุทรใหญ่ และผู้มีงาเดียว—เมื่อบูชาเช่นนี้ในวันนั้นแล้ว พึงประกอบโหมะอีกครั้งเพื่อทำลายอุปสรรค.
Verse 9
अनेन कृतमात्रेण सर्वविघ्नैर्विमुच्यते । विनायकस्य कृपया कृतकृत्यो नरो भवेत् ॥ ५९.९ ॥
เพียงกระทำสิ่งนี้ก็หลุดพ้นจากอุปสรรคทั้งปวง; ด้วยพระกรุณาแห่งพระวินายกะ บุคคลย่อมเป็นผู้สำเร็จกิจ—หน้าที่ลุล่วงแล้ว.
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined, rule-governed action (vrata) as a means to reduce disruption (vighna) in major undertakings; it frames efficacy as arising from correct timing, restraint (naktāhāra), and socially distributive acts (homa and dāna), culminating in the ideal of becoming kṛtakṛtya (“having accomplished what is to be done”) through Vināyaka’s anugraha.
The observance is specified for caturthī (the fourth lunar day) in the month of Phālguna. The chapter also mentions a cāturmāsya-related framing (a four-month observance context), though the core initiation marker given here is Phālguna-caturthī.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter links ‘obstacle-removal’ to successful completion of large-scale rites and cosmic acts (e.g., Tripura’s fall; the ocean motif). Read through the Varāha–Pṛthivī frame, this functions as an ethic of stabilizing conditions—minimizing disorder (vighna) through restraint and redistribution—thereby supporting a conceptual ‘balance’ necessary for orderly terrestrial life and governance.
Sagara (a royal figure associated with the aśvamedha) is named, along with Rudra (as the agent in the Tripura episode). Vināyaka/Gaṇeśa is the focal deity (gajānana, lambodara, ekadaṃṣṭra). The text also references brāhmaṇa recipients as part of the ritual economy.