Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 40

ईश्वर उवाच । आदौ कृतयुगे कृष्ण उमया यत्कृतं पुरा । ऋषीणां श्रमनाशार्थं तप्तोदं तत्र निर्मितम्

īśvara uvāca | ādau kṛtayuge kṛṣṇa umayā yatkṛtaṃ purā | ṛṣīṇāṃ śramanāśārthaṃ taptodaṃ tatra nirmitam

อีศวรตรัสว่า “โอ้ กฤษณะ ในกฤตยุคแต่ปฐมกาล สิ่งที่อุมาได้กระทำไว้ก่อนนั้น ณ ที่นั้นได้บังเกิดบ่อน้ำร้อน เพื่อขจัดความอ่อนล้าของเหล่าฤๅษี”

ईश्वरःĪśvara (Śiva)
ईश्वरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
आदौin the beginning
आदौ:
Kala (Time/काल)
TypeIndeclinable
Rootआदि (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-एकवचनरूपेण अव्ययीभूतम्; कालवाचक-अव्यय (at first)
कृतयुगेin the Kṛta Yuga
कृतयुगे:
Adhikarana (Time-location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकृत + युग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रयोगः (कृतं युगम्)
कृष्णO Kṛṣṇa
कृष्ण:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन
उमयाby Umā
उमया:
Karana (Agent-instrument/करण)
TypeNoun
Rootउमा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन
यत्which/that
यत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)
कृतम्made/done
कृतम्:
Kriya (Predicative/क्रिया-भाव)
TypeVerb
Rootकृत (कृ धातु; कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘made/done’
पुराformerly
पुरा:
Kala (Time/काल)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक (formerly)
ऋषीणाम्of the sages
ऋषीणाम्:
Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन
श्रमनाशार्थम्for the purpose of removing fatigue
श्रमनाशार्थम्:
Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
TypeNoun
Rootश्रम + नाश + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (श्रमस्य नाशः तस्य अर्थः) प्रयोजनवाचक
तप्तोदंhot water
तप्तोदं:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतप्त + उदक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पाठे ‘तप्तोदं’ = ‘तप्तोदकम्’ (अन्त्य-अकार-लोप/पाठभेद)
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक (there)
निर्मितम्was created
निर्मितम्:
Kriya (Predicative/क्रिया-भाव)
TypeVerb
Rootनिर्मित (कृदन्त; नि+√मा/√मि or नि+√मि ‘to build/make’)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि ‘was constructed/created’

Īśvara (Śiva)

Tirtha: Taptodakuṇḍa

Type: kund

Listener: Kṛṣṇa

Scene: Kṛta-yuga tableau: Umā fashions a steaming spring beside a forest hermitage; weary ṛṣis rest as warm vapors rise from a stone-lined kund.

Ī
Īśvara (Śiva)
K
Kṛṣṇa (addressed)
U
Umā (Pārvatī)
Ṛṣis

FAQs

Tīrthas are presented as compassionate divine provisions—meant to sustain spiritual practice by removing hardship and fatigue.

Taptodakuṇḍa (Taptoda/Taptodaka), a hot-water tīrtha in Prabhāsa Kṣetra.

Implied: using the hot-water tīrtha for relief and purification; the text frames it as supporting ṛṣi-sādhanā and pilgrim welfare.