Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 8

हेमकुण्डं कृते प्रोक्तं त्रेतायां रौप्यनामकम् । द्वापरे चक्रकुंडं तु रत्नकुंडं कलौ स्मृतम्

hemakuṇḍaṃ kṛte proktaṃ tretāyāṃ raupyanāmakam | dvāpare cakrakuṃḍaṃ tu ratnakuṃḍaṃ kalau smṛtam

ในกฤตยุค สระนี้เรียกว่า “เหมากุณฑะ”; ในเตรตายุคเป็นที่รู้จักว่า “เราเปียะ” ในทวาปรยุคเรียกว่า “จักรกุณฑะ” และในกลียุคระลึกกันว่า “รัตนกุณฑะ”

हेमकुण्डम्the golden pond (Hemakuṇḍa)
हेमकुण्डम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootहेम (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—तत्पुरुषः (हेमस्य कुण्डम्)
कृतेin the Kṛta (Satya) yuga
कृते:
Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
TypeNoun
Rootकृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular); युगवाचक (in the Kṛta age)
प्रोक्तम्is said/called
प्रोक्तम्:
Kriyā (Predicative verbal notion/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-√वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगे विधेय (said/called)
त्रेतायाम्in the Tretā yuga
त्रेतायाम्:
Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
TypeNoun
Rootत्रेता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular)
रौप्यनामकम्named ‘Raupya’ (silver-named)
रौप्यनामकम्:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootरौप्य (प्रातिपदिक) + नामक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—कर्मधारयः (रौप्यं नाम यस्य/रौप्य-नामकः)
द्वापरेin the Dvāpara yuga
द्वापरे:
Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
TypeNoun
Rootद्वापर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine) (युगवाचक), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular)
चक्रकुण्डम्Cakra-kuṇḍa (wheel-pond)
चक्रकुण्डम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—तत्पुरुषः (चक्रस्य कुण्डम्)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्ययम्; अवधान/विरोधसूचक-निपात (but/indeed)
रत्नकुण्डम्Ratna-kuṇḍa (jewel-pond)
रत्नकुण्डम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootरत्न (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—तत्पुरुषः (रत्नस्य कुण्डम्)
कलौin the Kali yuga
कलौ:
Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
TypeNoun
Rootकलि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine) (युगवाचक), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular)
स्मृतम्is remembered/known (as)
स्मृतम्:
Kriyā (Predicative verbal notion/क्रिया)
TypeVerb
Root√स्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगे विधेय (remembered/known as)

Śiva

Tirtha: Ratnakuṇḍa (Hemakuṇḍa/Raupya/Cakrakuṇḍa in earlier yugas)

Type: kund

Listener: Devī (addressed as bhāminī/devēśī/mahādevī across the passage)

Scene: A sacred pond shown in four temporal registers: golden radiance (Kṛta), silver sheen (Tretā), a Viṣṇu-cakra emblem shimmering on the waters (Dvāpara), and jewel-like multicolored reflections (Kali), with sages indicating the names in sequence.

K
Kṛta Yuga
T
Tretā Yuga
D
Dvāpara Yuga
K
Kali Yuga
H
Hemakuṇḍa
R
Raupya
C
Cakrakuṇḍa
R
Ratnakuṇḍa

FAQs

The sanctity of a tīrtha is timeless; names change with yugas, but the holy power remains continuous.

Ratnakuṇḍa (with its earlier yuga-names Hemakuṇḍa, Raupya, and Cakrakuṇḍa).

None directly; the verse provides sacred-historical identification of the tīrtha across the four yugas.