Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 29

ऊर्ध्ववक्त्रं द्वितीये च तिर्यग्वक्त्रं तृतीयके । तत्रोर्ध्वास्यैः सरोजैश्च विज्ञेयं ज्येष्ठपुष्करम्

ūrdhvavaktraṃ dvitīye ca tiryagvaktraṃ tṛtīyake | tatrordhvāsyaiḥ sarojaiśca vijñeyaṃ jyeṣṭhapuṣkaram

ในสระที่สอง ดอกบัวหันปากขึ้น และในสระที่สามหันปากเฉียงไปด้านข้าง ณ ที่นั้น พึงรู้จัก “ปุษกร-ชเยษฐะ” (ปุษกรผู้ใหญ่) ด้วยดอกบัวที่หันขึ้น

ūrdhva-vaktramhaving an upward-facing mouth (lotus)
ūrdhva-vaktram:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootūrdhva (प्रातिपदिक) + vaktra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Neuter, Nominative/Accusative, Singular)
dvitīyein the second (place/pond)
dvitīye:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (Locative Singular)
caand
ca:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
tiryak-vaktramsideways-facing-mouthed (lotus)
tiryak-vaktram:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Roottiryak (अव्यय/प्रातिपदिक-भाव) + vaktra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Neuter, Nominative/Accusative, Singular)
tṛtīyakein the third (place/pond)
tṛtīyake:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Roottṛtīyaka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (Locative Singular)
tatrathere
tatra:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
ūrdhva-āsyaiḥwith upward-faced (ones)
ūrdhva-āsyaiḥ:
Karana (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootūrdhva (प्रातिपदिक) + āsya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन (Instrumental Plural)
sarojaiḥwith lotuses
sarojaiḥ:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootsaroja (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन (Instrumental Plural)
caand
ca:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
vijñeyamis to be known/recognized
vijñeyam:
Vidhi (Injunction/विधि)
TypeAdjective
Rootvi-√jñā (ज्ञा धातु) + -ya (कृत्)
Formभाव्य/विधेय-कर्तव्यतार्थक कृदन्त (gerundive), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Neuter Nom./Acc. Sing.)
jyeṣṭha-puṣkaramthe Jyeṣṭha Puṣkara (the eldest Puṣkara)
jyeṣṭha-puṣkaram:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootjyeṣṭha (प्रातिपदिक) + puṣkara (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Neuter, Nominative/Accusative, Singular)

Aśarīrā Vāṇī (heavenly voice; instructive description)

Tirtha: Jyeṣṭha Puṣkara

Type: kund

Scene: A pilgrim-sage stands at the second water-body, observing lotuses whose faces turn upward; the pond glows with morning light, suggesting the ‘Elder’ sanctity recognized through natural signs.

J
Jyeṣṭha Puṣkara
L
Lotus (saroja/padma)

FAQs

Sacred geography is mapped through discernment—pilgrims are taught to recognize the right tīrtha by specific signs.

Jyeṣṭha Puṣkara (Elder Puṣkara), distinguished among multiple Puṣkara water-bodies.

A practical instruction: identify the correct Puṣkara by observing the orientation of lotuses before undertaking rites like snāna.