Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 49

सहस्राक्षो मया शक्रो निर्मितोयं सुरोत्तमाः । स मेषवृषणश्चापि स्वं च राज्यं करिष्यति । शोभाऽस्य नेत्रजा वक्त्रे सुरम्या संभविष्यति

sahasrākṣo mayā śakro nirmitoyaṃ surottamāḥ | sa meṣavṛṣaṇaścāpi svaṃ ca rājyaṃ kariṣyati | śobhā'sya netrajā vaktre suramyā saṃbhaviṣyati

โอ้เหล่าเทพผู้ประเสริฐ เราได้สร้างศักระองค์นี้ให้เป็น “สหัสรากษะ” ผู้มีดวงตาพันดวง แม้จะมีอัณฑะแห่งแกะผู้ติดอยู่ เขาก็จักสถาปนาราชอาณาจักรของตนให้มั่นคง และรัศมีอันรื่นรมย์ยิ่งซึ่งบังเกิดจากดวงตาเหล่านั้นจักปรากฏบนพระพักตร์ของเขา

सहस्राक्षःthe thousand-eyed one (Indra)
सहस्राक्षः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसहस्र-अक्ष (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सहस्रस्य अक्षाणि यस्य)
मयाby me
मया:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउभयलिङ्ग/सर्वनाम, तृतीया (3rd), एकवचन; Instrumental ‘by me’
शक्रःŚakra (Indra)
शक्रः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशक्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
निर्मितःcreated
निर्मितः:
Karma (Object/कर्म)
TypeVerb
Rootनि-√मा (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्यय), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Passive participle ‘made/created’
अयम्this (one)
अयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; Demonstrative ‘this’
सुरोत्तमाःO best of the gods
सुरोत्तमाः:
Sambodhana/Address (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootसुर-उत्तम (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘best of the gods’
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
मेषवृषणः(one) with ram-like testicles / ram-testicle(-marked)
मेषवृषणः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमेष-वृषण (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः ‘ram-testicle(-marked)’ (epithet)
and
:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
अपिalso
अपि:
Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अप्यर्थक-अव्यय (particle: also/even)
स्वम्his own
स्वम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootस्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (qualifying)
and
:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
राज्यम्kingdom, sovereignty
राज्यम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootराज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
करिष्यतिwill do / will make
करिष्यति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
शोभाbeauty, radiance
शोभा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशोभा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
अस्यof him
अस्य:
Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; Genitive ‘of him/this’
नेत्रजाborn from the eyes
नेत्रजा:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनेत्र-ज (प्रातिपदिक; समास)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; पञ्चमी/षष्ठी-तत्पुरुषः ‘born from the eyes’ (qualifies शोभा)
वक्त्रेin the face/mouth
वक्त्रे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootवक्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; Locative ‘in/on the face/mouth’
सुरम्याvery beautiful
सुरम्या:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु-रम्य (प्रातिपदिक; उपसर्गपूर्वक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (qualifies शोभा)
संभविष्यतिwill arise/come to be
संभविष्यति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-√भू (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

Gautama Ṛṣi

Scene: A brahmarṣi (Gautama) pronounces a transformative boon/arrangement: Indra becomes Sahasrākṣa, his face suffused with a new radiance born of the many ‘eyes’; gods look on in astonishment.

G
Gautama Ṛṣi
Ś
Śakra (Indra)
S
Sahasrākṣa
D
Devas

FAQs

When dharma is restored, even a former blemish can become a divine attribute and a source of splendor.

The glorification is indirect: the tīrtha-power is demonstrated through Gautama’s tapas within the Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narrative.

No ritual is prescribed; it is a declarative boon about Indra’s renewed sovereignty and transformed form.