Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 50

सहस्राक्षं त्वया कष्टं मन्मखे विपुलं कृतम् । आनीता च तथा पत्नी गायत्री च सुमध्यमा

sahasrākṣaṃ tvayā kaṣṭaṃ manmakhe vipulaṃ kṛtam | ānītā ca tathā patnī gāyatrī ca sumadhyamā

โอ้ สหัสรाक्षะ ในยัญของเรา ท่านได้อดทนต่อความลำบากอันใหญ่ยิ่ง และท่านยังได้นำชายา คือพระคายตรี ผู้มีเอวอ่อนงาม มาด้วย

सहस्राक्षम्O thousand-eyed one (Indra)
सहस्राक्षम्:
Sambodhana/Karma (Addressed object/सम्बोधन-प्राय)
TypeNoun
Rootसहस्र + अक्ष (प्रातिपदिक-द्वय)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; बहुव्रीहिः: ‘सहस्रम् अक्षाणि यस्य’ = इन्द्रः
त्वयाby you
त्वया:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/सर्वनाम, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन
कष्टम्hardship, effort
कष्टम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootकष्ट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; ‘कष्टं’ = परिश्रम/दुःखम्
मन्मखेin my sacrifice
मन्मखे:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमम + मख (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘मम मखे’ = ‘in my sacrifice’
विपुलम्great, abundant
विपुलम्:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविपुल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण (कष्टम् इत्यस्य)
कृतम्done, performed
कृतम्:
Kriya (Predicative/क्रिया-भाव)
TypeAdjective
Root√कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘कष्टं…कृतम्’ = ‘done/performed’
आनीताbrought
आनीता:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootआ-√नी (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘पत्नी’ इत्यस्य विशेषणम्
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)
तथाalso, likewise
तथा:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक अव्यय (adverb: ‘thus/also’)
पत्नीwife
पत्नी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपत्नी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
गायत्रीGāyatrī
गायत्री:
Apposition (Samanadhikarana/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; पत्नी-नाम
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)
सुमध्यमाslender-waisted, fair-waisted
सुमध्यमा:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु + मध्यमा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्मधारयः: ‘सु-मध्यमा’ = ‘सुन्दर-मध्य-युक्ता’; गायत्री/पत्नी इत्यस्य विशेषणम्

Brahmā

Type: kshetra

Scene: Brahmā praises Indra for strenuous assistance in a grand sacrifice; Indra stands attentive, with Gāyatrī personified as a radiant goddess beside him, embodying mantra and Vedic splendor.

B
Brahmā
S
Sahasrākṣa (Indra)
G
Gāyatrī

FAQs

Support of sacred rites (yajña) through effort and proper accompaniment is honored; dharma is upheld through willing hardship.

The verse is within the Adhyāya 190 tīrtha narrative; it highlights the broader sanctity surrounding sacrifice and pilgrimage waters.

Participation in yajña with due propriety, including bringing one’s consort where ritually appropriate.