Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 11
अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते । प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्
sūkṣme vyavahite 'tīte viprakṛṣṭe tvanāgate | pratibhā kathyate yo 'rthe pratibhāso yathātatham
เมื่ออารมณ์นั้นละเอียด ซ่อนเร้น เป็นอดีต อยู่ไกล หรือยังไม่มาถึง ญาณที่ทำให้หยั่งรู้ได้เรียกว่า ‘ปฏิภา’; และการปรากฏของอารมณ์นั้นในสำนึกอย่างตรงตามความเป็นจริงเรียกว่า ‘ปฏิภาส’।
Suta Goswami
Tattva Level: pashu
Shiva Form: Dakṣiṇāmūrti
Role: teaching
FAQs
It defines pratibhā as a higher, inward mode of knowing that can grasp subtle or inaccessible realities—supporting the Shaiva view that purified consciousness can reflect truth as-it-is (yathātatham), aiding liberation-oriented discernment.
In Linga-upāsanā, the devotee moves from external form (saguṇa support) toward inner recognition of Shiva’s presence; pratibhā describes the inward clarity by which the seeker apprehends Shiva even when not available to ordinary senses.
It implies cultivating inward steadiness—japa of the Panchakshara (Om Namaḥ Śivāya) with dhyāna—so the mind becomes subtle and capable of intuitive, reality-aligned insight (pratibhā).