Rig Veda 3.54.6: Mandala 3, Sukta 54, Mantra 6

Sukta 3.54

Rishi: Viśvāmitra Gāthina

Devata: Dyāvā-Pṛthivī (implied) as the ṛta-womb; also the seer’s vision is foregrounded

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

कविर्नृचक्षा अभि षीमचष्ट ऋतस्य योना विघृते मदन्ती । नाना चक्राते सदनं यथा वेः समानेन क्रतुना संविदाने ॥

Transliteration

kavír nṛ-cákṣā abhí sī́m acaṣṭa ṛtásya yónā ví-ghṛte mádantī | nā́nā cakrāte sádanam yáthā véḥ samānéna krátunā saṃvidānē ||

Translation

ฤๅษีผู้มีนัยน์ตาเห็นมนุษย์ ได้เพ่งเห็นนางทั้งสอง—มารดาคู่ผู้รื่นเริงในโลกอันแผ่กว้าง ซึ่งเป็นครรภ์ (yoni) แห่ง ṛta. นางทั้งสองก่อรูปที่พำนักหลากหลายดังที่ท่านรู้; ทว่าโดย kratu เดียวกัน (เจตจำนง/ปัญญาแห่งสำนึก) นางทั้งสองก็ประสานรู้และสอดคล้องกัน

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• कविः: the seer/poet
• कविः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: कवि (प्रातिपदिक) < √कु/कव् (ज्ञाने/कवने इति व्युत्पत्तिः)

• नृचक्षाः: having man-seeing vision; discerning among men
• नृचक्षाः: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: नृ-चक्षस् (प्रातिपदिक; नृ ‘man’ + चक्षस् ‘sight/vision’)

• अभि: towards, upon
• अभि: —
• Type: Indeclinable
• Root: अभि (उपसर्ग/अव्यय)

• सीम्: him/it (emphatic)
• सीम्: कर्म (सर्वनामार्थे) / अव्यय-प्रयोगः
• Type: Indeclinable
• Root: सीम् (अव्यय; एनम्/इमम्-प्रत्ययार्थकं ‘him/it’ emphatic)

• अचष्ट: he beheld/saw
• अचष्ट: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √चक्ष् (दर्शने)

• ऋतस्य: of ṛta (cosmic order/truth)
• ऋतस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: ऋत (प्रातिपदिक)

• योनौ: in the womb/seat/source
• योनौ: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: योनि (प्रातिपदिक)

• विघृते: in the widely-spread/streaming (seat)
• विघृते: अधिकरण
• Type: Adjective
• Root: वि-√घृ (दीप्तौ/स्नेहने; ‘to shine/flow’) → विघृत (कृदन्त/विशेषण)

• मदन्ती: rejoicing, exulting
• मदन्ती: कर्तृ (स्त्री-कर्तृ) / विशेष्य-सम्बन्धः
• Type: Participle (Adjective)
• Root: √मद् (हर्षे/मत्तत्वे) → शतृ/शानच्-प्रत्ययः

• नाना: variously, in many ways
• नाना: —
• Type: Indeclinable
• Root: नाना (अव्यय)

• चक्राते: the two have made/formed
• चक्राते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √कृ (करणे)

• सदनम्: seat, abode
• सदनम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: सदन (प्रातिपदिक) < √सद् (सीदने)

• यथा: as, just as
• यथा: —
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)

• वेः: of a bird (as of a bird)
• वेः: सम्बन्ध (उपमान-षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: वे (प्रातिपदिक/सर्वनाम-प्रयोगः; ‘bird’/‘one who knows’—RV usage; here comparative ‘as a bird’)

• समानॆन: with the same
• समानॆन: करण
• Type: Adjective
• Root: समान (प्रातिपदिक)

• क्रतुना: with resolve/insight (kratu)
• क्रतुना: करण
• Type: Noun
• Root: क्रतु (प्रातिपदिक)

• संविदाने: agreeing, being in accord
• संविदाने: कर्तृ
• Type: Participle (Adjective)
• Root: सम्-√विद् (ज्ञाने) → शानच् (मध्यम/आत्मनेपद-भावः)