Shloka 13

सुतीक्ष्णाश्रमप्रस्थानम्

Departure from Sutikshna’s Hermitage

Devanagari script

सप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च।प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च।। ।।फुल्लपङ्कजषण्डानि प्रसन्नसलिलानि च।कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च।।।।द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च।रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च।।।।

Transliteration

sa-prājya-phala-mūlāni puṣpitāni vanāni ca |

praśasta-mṛga-yūthāni śānta-pakṣi-gaṇāni ca ||

Translation

ท่านจะได้เห็นพงไพรที่อุดมด้วยผลไม้และรากไม้ มีดอกไม้บานสะพรั่ง—มีฝูงกวางอันงดงาม และหมู่นกอันสงบเงียบ

Word by Word

• सप्राज्यफलमूलानि: having abundant fruits and roots
• सप्राज्यफलमूलानि: Karma (कर्म; predicate object with द्रक्ष्यसे)
• Type: Adjective
• Root: सु/स-प्राज्य + फल + मूल (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (प्राज्यानि फलमूलानि यस्मिन्/येषु), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणं (qualifies वनानि/तटाकानि/सरांसि etc. as a list)

• पुष्पितानि: in bloom, flowered
• पुष्पितानि: Karma (कर्म; predicate with द्रक्ष्यसे)
• Type: Adjective
• Root: पुष्पित (प्रातिपदिक; क्त-प्रत्ययान्त from पुष्प्/पुष्प)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle used adjectivally), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणं

• वनानि: forests
• वनानि: Karma (कर्म/Object of seeing)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• प्रशस्तमृगयूथानि: with excellent herds of deer/animals
• प्रशस्तमृगयूथानि: Karma (कर्म; predicate with द्रक्ष्यसे)
• Type: Adjective
• Root: प्रशस्त + मृग + यूथ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (प्रशस्तानि मृगयूथानि येषु), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणं

• शान्तपक्षिगणानि: with quiet flocks of birds
• शान्तपक्षिगणानि: Karma (कर्म; predicate with द्रक्ष्यसे)
• Type: Adjective
• Root: शान्त + पक्षि + गण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (शान्ताः पक्षिगणाः येषु), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणं

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• फुल्लपङ्कजषण्डानि: with clusters of fully-bloomed lotuses
• फुल्लपङ्कजषण्डानि: Karma (कर्म; predicate with द्रक्ष्यसे)
• Type: Adjective
• Root: फुल्ल + पङ्कज + षण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (फुल्लानि पङ्कजषण्डानि येषु), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणं

• प्रसन्नसलिलानि: with clear water
• प्रसन्नसलिलानि: Karma (कर्म; predicate with द्रक्ष्यसे)
• Type: Adjective
• Root: प्रसन्न + सलिल (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (प्रसन्नं सलिलं येषु), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणं

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• कारण्डवविकीर्णानि: strewn with ducks (kāraṇḍava)
• कारण्डवविकीर्णानि: Karma (कर्म; predicate with द्रक्ष्यसे)
• Type: Adjective
• Root: कारण्डव + विकीर्ण (प्रातिपदिक; क्त from वि+कॄ/कीर् 'to scatter')
• Form: तत्पुरुष-समास (कारण्डवैः विकीर्णानि), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणं

• तटाकानि: ponds/tanks
• तटाकानि: Karma (कर्म/Object of seeing)
• Type: Noun
• Root: तटाक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• सरांसि: lakes
• सरांसि: Karma (कर्म/Object of seeing)
• Type: Noun
• Root: सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• द्रक्ष्यसे: you will see
• द्रक्ष्यसे: Kriya (क्रिया/Main verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), आत्मनेपद, मध्यमपुरुष, एकवचन

• दृष्टिरम्याणि: pleasing to the sight
• दृष्टिरम्याणि: Karma (कर्म/Object of seeing)
• Type: Adjective
• Root: दृष्टि+रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (दृष्ट्या रम्याणि), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणं (qualifies गिरिप्रस्रवणानि)

• गिरिप्रस्रवणानि: mountain-waterfalls
• गिरिप्रस्रवणानि: Karma (कर्म/Object of seeing)
• Type: Noun
• Root: गिरि+प्रस्रवण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (गिरेः प्रस्रवणानि), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• रमणीयानि: beautiful
• रमणीयानि: Karma (कर्म/Object of seeing)
• Type: Adjective
• Root: रमणीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणं (qualifies अरण्यानि)

• अरण्यानि: forests/wildernesses
• अरण्यानि: Karma (कर्म/Object of seeing)
• Type: Noun
• Root: अरण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• मयूराभिरुतानि: resounding with peacocks
• मयूराभिरुतानि: Karma (कर्म/Object of seeing)
• Type: Adjective
• Root: मयूर+अभिरुत (प्रातिपदिक; क्त from अभि+रु 'to cry/sound')
• Form: तत्पुरुष-समास (मयूरैः अभिरुतानि), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणं (qualifies अरण्यानि)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

Context

You will see the beautiful forest-areas with abundant fruits and roots, flowers in full bloom, herds of animals, flocks of quiet birds; tanks and lakes filled with clean waters and shining with fully blossomed lotuses, resounding with water-ducks and peacocks and water-falls coming down the hills. Thus you will enjoy a delightful sylvan sight.

Characters & Entities

• Sūtīkṣṇa
• Rama
• Fruits and roots
• Bird flocks

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It reflects harmony with nature as part of dharma—forests supporting life for ascetics and travellers without violence or excess.

What is the narrative situation?

Sūtīkṣṇa describes the landscapes Rama will encounter as he proceeds through the forest regions.

Which character virtue is emphasized?

Attentive guidance and benevolence in Sūtīkṣṇa; Rama’s dharmic receptivity to counsel and sacred geography.