Previous Verse
Next Verse

Shloka 27

Adhyaya 72The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

ततः प्रवृत्तवाक्यान्तां गर्गः प्राह रसातले ।

उपकारः सखिभर्त्रा कृतोऽयमतिदुष्करः ॥

tataḥ pravṛttavākyāntāṃ gargaḥ prāha rasātale | upakāraḥ sakhībhartrā kṛto 'yam atiduṣkaraḥ ||

ครั้นเมื่อวาจาของนางเริ่มไหลลื่นแล้ว กรรคะได้กล่าวในรสาตละว่า “ความช่วยเหลือนี้ซึ่งกระทำโดยสามีของสหายแห่งพระมเหสีนั้น หาได้ยากยิ่งนัก”

ततःthen
ततः:
सम्बन्ध (Temporal adverb)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्ययम्; ‘then’
प्रवृत्तhaving begun/started
प्रवृत्त:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootप्र + वृत्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √वृत्/√वृत्त्)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-एकवचनम् (as part of compound qualifying object)
वाक्यspeech, words
वाक्य:
सम्बन्ध (compound member)
TypeNoun
Rootवाक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, षष्ठी-एकवचनम् (Genitive) समासार्थे; समासमध्यपदम्
अन्ताम्the end of the begun speech
अन्ताम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—प्रवृत्तस्य वाक्यस्य अन्तः/अन्ता (षष्ठी-तत्पुरुष)
गर्गःGarga
गर्गः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootगर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
प्राहsaid
प्राह:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootप्र + अह्/ब्रू (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्
रसातलेin Rasātala (netherworld)
रसातले:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootरसातल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्
उपकारःa favor, help
उपकारः:
कर्ता/विषय (Subject/topic)
TypeNoun
Rootउपकार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
सखीof the friend (wife)
सखी:
सम्बन्ध (compound member)
TypeNoun
Rootसखी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-एकवचनम् (Genitive) समासार्थे; समासपूर्वपदम्
भर्त्राby the husband of (his) friend
भर्त्रा:
करण/कर्ता (Agent-instrument; doer expressed in instrumental)
TypeNoun
Rootभर्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्; समासः—सख्याः भर्ता (षष्ठी-तत्पुरुष) + तृतीया
कृतःdone
कृतः:
क्रिया (Predicate participle)
TypeVerb
Rootकृ (धातु) + कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; उपकारः इति विशेष्यस्य विशेषणम्
अयम्this
अयम्:
विशेष्य-निर्देश (Demonstrative)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
अतिदुष्करःvery difficult
अतिदुष्करः:
विशेषण (Qualifier of उपकारः)
TypeAdjective
Rootअति (अव्यय) + दुष्कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः—अति-दुष्करः ‘very difficult’
Narration leading to Garga’s statement; Garga speaking (in Rasātala)
Sarasvatī
Sarasvatī (implicit as the cause of restored speech)
Restoration of speechPraise of altruistic actionInter-world (Rasātala) narrative linkage

FAQs

The narrative crowns the act of remedying another’s suffering as ‘atiduṣkara’—a rare virtue—emphasizing that dharma is measured by difficulty endured for others’ welfare.

Not a pancalakṣaṇa segment; it is a didactic narrative praising dharmic beneficence.

Rasātala indicates that actions and mantras reverberate across realms; restoring vāg is portrayed as a cosmic event acknowledged even in nether regions.