Previous Verse
Next Verse

Shloka 30

Adhyaya 43Portents of Death (Ariṣṭa-lakṣaṇas) and the Yogin’s Response; Alarka Renounces Kingship

ऊर्ध्वा च दृष्टिर्न च सम्प्रतिष्ठा रक्ताः पुनः सम्परिवर्तमाना ।

मुखस्य चोष्मा शुषिरञ्च नाभेः शंसन्ति पुंसामपरं शरीरम् ॥

ūrdhvā ca dṛṣṭir na ca saṃpratiṣṭhā raktā punaḥ saṃparivartamānā / mukhasya coṣmā śuṣirañ ca nābheḥ śaṃsanti puṃsām aparaṃ śarīram

สายตาหงายขึ้น ความมั่นคงเสื่อม; ดวงตาแดงและกลอกไปมา; ความร้อนจากใบหน้าลดหาย และความกลวงที่สะดือ—นิมิตเหล่านี้ประกาศแก่บุรุษถึง ‘กายอื่น’ คือความตายและการย้ายภพ.

ऊर्ध्वाupward
ऊर्ध्वा:
Viśeṣaṇa (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘upward’ (agreeing with दृष्टिः)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
दृष्टिःgaze, sight
दृष्टिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदृष्टि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
not
:
Sambandha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
सम्प्रतिष्ठाsteadiness
सम्प्रतिष्ठा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसम्प्रतिष्ठा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘steadiness/firm standing’
रक्ताःreddened
रक्ताः:
Viśeṣaṇa (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootरक्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘reddened/blood-red’ (elliptically of eyes etc.)
पुनःagain
पुनः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषणम्)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formकाल/पुनरावृत्त्यर्थक-अव्यय (again)
सम्परिवर्तमानाrolling about
सम्परिवर्तमाना:
Viśeṣaṇa (विशेषणम्)
TypeVerb
Rootसम् + परि + वृत् (धातु)
Formशानच्-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present middle participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘turning/rolling about’
मुखस्यof the mouth
मुखस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
उष्माheat
उष्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootउष्मन्/उष्मा (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘heat/warmth’
शुषिरम्hollowness
शुषिरम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशुषिर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘hollow/emptiness’
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
नाभेःof the navel
नाभेः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootनाभि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
शंसन्तिindicate, proclaim
शंसन्ति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootशंस् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन
पुंसाम्of men
पुंसाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootपुंस्/पुम्स् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
अपरम्another, next
अपरम्:
Viśeṣaṇa (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootअपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘other/next’ (qualifying शरीरम्)
शरीरम्body
शरीरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशरीर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
Not specified in the provided excerpt (didactic teaching on bodily portents)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhayanaka", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Ariṣṭa-lakṣaṇaPhysiological signsDeath and rebirth concept

FAQs

The verse frames death as transition (‘another body’), aligning bodily decline with the doctrine of continued journey. Ethically it encourages detachment and readiness—one should not cling when signs of departure manifest.

Didactic dharma/anthropology; not one of the five core lakṣaṇas.

‘Heat leaving the face’ and ‘hollowness of the navel’ can be read as tejas and prāṇa withdrawing from peripheral loci toward subtle departure, signaling the loosening of the jīva-body connection.