Previous Verse
Next Verse

Shloka 18

Adhyaya 40The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis

स्पर्शं वायो तथा तद्वद्विभ्रतस्तस्य धारणाम् ।

व्योम्रः सूक्ष्मां प्रवृत्तिञ्च शब्दं तद्वज्जहाति सः ॥

sparśaṃ vāyo tathā tadvadvibhratastasya dhāraṇām | vyomraḥ sūkṣmāṃ pravṛttiñca śabdaṃ tadvajjahāti saḥ ||

ฉันนั้น เมื่อทรงไว้ซึ่งสมาธิแน่วแน่นั้น เขาละทิ้งสัมผัสซึ่งเป็นคุณของลม แล้วในอากาศธาตุ ด้วยความเคลื่อนไหวอันละเอียดของสติ เขาก็ละทิ้งเสียงเช่นเดียวกัน

स्पर्शम्touch
स्पर्शम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्पर्श (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
वायोःof air
वायोः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन
तथाthus
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: ‘thus/so’)
तद्वत्likewise
तद्वत्:
Sambandha (तुलना-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतद्वत् (अव्यय)
Formतुल्यतावाचक-अव्यय (adverb: ‘likewise’)
विभ्रतःof (him) bearing/holding
विभ्रतः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive qualifier)
TypeVerb
Rootविभ्रत् (धृ धातोः शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ (present active participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘तस्य’ इत्यनेन सह सम्बन्धः
तस्यof him/its
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
धारणाम्support/retention
धारणाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधारणा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
व्योम्रःether/space (reading uncertain)
व्योम्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootव्योमन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग-प्रातिपदिकस्य प्रथमा-एकवचनरूपं सामान्यतः ‘व्योम’; पाठे ‘व्योम्रः’ इति रूपं संदिग्धम्/पाठभेदः (सम्भवतः ‘व्योम’ वा ‘व्योम्नः’); अर्थतः ‘आकाशः’
सूक्ष्माम्subtle
सूक्ष्माम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसूक्ष्म (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘प्रवृत्तिम्’ इत्यस्य विशेषण
प्रवृत्तिम्activity/function
प्रवृत्तिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रवृत्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
शब्दम्sound
शब्दम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशब्द (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
तद्वत्likewise
तद्वत्:
Sambandha (तुलना-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतद्वत् (अव्यय)
Formतुल्यतावाचक-अव्यय
जहातिabandons
जहाति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootहा (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
Unspecified in provided excerpt (within Markandeya Purana’s instructional dialogue context)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

YogaElemental qualities (sparśa, śabda)Pratyāhāra-like withdrawalSubtle absorption

FAQs

Progress requires relinquishing even refined sensory markers; the practitioner learns to release the last ‘signatures’ by which mind recognizes worlds.

Yoga praxis instruction; not pañcalakṣaṇa.

The text encodes the tanmātra hierarchy: air→touch; ether→sound. Dropping sound in ‘space’ symbolizes entering a non-objectified awareness beyond vibration/word.