Adhyaya 56
धनंजयस्य आश्वासनम् (Dhanaṃjaya’s Reassurance and the Opening Engagement)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Raid) Upa-Parva
Vaiśaṃpāyana narrates Arjuna’s immediate post-victory positioning after overcoming Karṇa (Vaikartana) and directing Uttara toward the sector marked by a golden palm-standard. Arjuna identifies Bhīṣma on the Kuru side and frames the encounter as a deliberate test of skill and resolve, forecasting a decisive, wheel-like penetration of the opposing formation. He employs vivid martial metaphors—blood as a river, bodies as a forest to be cut, and the enemy host as combustible fuel—while maintaining a strategic aim: stabilizing Uttara’s confidence and enabling coherent movement in battle. Arjuna further grounds legitimacy in prior divine-weapon acquisition, listing celestial astras received from Rudra, Varuṇa, Agni, Vāyu, and Indra, thereby presenting capability as disciplined knowledge rather than mere bravado. The engagement then begins: Kuru princes converge; Duḥśāsana wounds Uttara and strikes Arjuna; Arjuna counters by cutting Duḥśāsana’s bow and driving him back. Vikarṇa attacks and is felled from his chariot; Duḥsaha and Viviṃśati press forward but are disabled when Arjuna kills their horses, forcing withdrawal. The chapter ends with Arjuna advancing in all directions, undefeated, having secured tactical advantage and restored allied morale.
Chapter Arc: अर्जुन–कृप-संग्राम की गूँज अभी थमी ही थी कि रणभूमि के ऊपर एक अलौकिक हलचल उठती है—घुड़सवार योद्धा निकट आते हैं और आकाश में दिव्य विमानों की छाया फैलने लगती है। → कौरव-पक्ष के घुड़सवार, तोमर और अंकुश से प्रेरित उग्र अश्वों पर सवार होकर आगे बढ़ते हैं; उसी क्षण इन्द्र अपने सुदर्शन विमान पर देवगणों सहित प्रकट होते हैं। एक-एक कर विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, मरुत, गन्धर्व, राक्षस, सर्प, पितर और महर्षि—सब युद्ध-दर्शन हेतु आ जुटते हैं। → आकाश ‘प्रभासित’ हो उठता है—रत्नजटित, चित्र-विचित्र विमानों की पंक्तियाँ रण के ऊपर स्थिर हो जाती हैं; इन्द्र सहित त्रयस्त्रिंशत् देव और प्राचीन राजर्षियों की उपस्थिति से अर्जुन का युद्ध मानो लोक-त्रय का दृश्य बन जाता है। → देव-समुदाय और सिद्ध-महर्षि अर्जुन तथा कौरवदल के संग्राम को देखने के लिए आसन ग्रहण करते हैं; युद्ध अब केवल मनुष्यों का नहीं, कीर्ति और धर्म के साक्ष्य का प्रसंग बनकर स्थिर हो जाता है। → आकाश में दिव्य दर्शक-मंडली सज चुकी है—अब पृथ्वी पर कौन-सा बाण-प्रहार इस सभा के सामने निर्णायक रूप लेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत योहरणपर्वमें अजुन-कृप-संग्रामविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५५ ॥। हि >> आय न (0) है ० षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: अर्जुन और कृपाचार्यका युद्ध देखनेके लिये देवताओंका आकाशमें विमानोंपर आगमन वैशम्पायन उवाच तान्यनीकान्यदृश्यन्त कुरूणामुग्रधन्विनाम् । संसर्पन्ते यथा मेघा घर्मान्ते मन्दमारुता:
ไวศัมปายนกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ! ครั้นแล้วกองทัพของเหล่ากุรุ ผู้ถือคันศรอันน่าหวาดหวั่น ก็ปรากฏว่าค่อย ๆ เคลื่อนรุกไปทีละน้อย ดูประหนึ่งหมู่เมฆในปลายฤดูร้อนที่ค่อย ๆ ก่อตัวและเคลื่อนมา โดยมีลมอ่อน ๆ เป็นแรงหนุน”
Verse 2
अभ्याशे वाजिनस्तस्थु: समारूढा: प्रहारिण: । भीमरूपाश्न मातज्रास्तोमराड्कुशनोदिता: । महामात्रै: समारूढा विचित्रकवचोच्च्चला:
เหล่านักรบม้าศึกเข้ามาใกล้ ยืนประจำแนวโดยขึ้นม้าพร้อมจะฟาดฟัน ครั้นแล้วช้างศึกอันน่ากลัวก็รุกคืบตามมา มหาวตใช้ตะขออังกุศและการแทงด้วยหอกเร่งให้เดินหน้า บนหลังช้างนั้น วีรชนผู้กล้าส่องประกายด้วยเกราะอันวิจิตรหลากสี
Verse 3
ततः शक्र: सुरगणै: समारुह[ सुदर्शनम् । सहोपायात् तदा राजन विश्वाश्वचिमरुतां गणै:
แล้วข้าแต่มหาราช! ศักระ (อินทรา) เสด็จขึ้นวิมานอันรุ่งเรือง พร้อมหมู่เทพทั้งหลาย เสด็จมาถึง ณ ที่นั้นร่วมกับวิศวเทวะ อัศวินกุมาร และหมู่มรุต ณ สถานที่ซึ่งการปะทะอันน่าสะพรึงระหว่างสองฝ่ายผู้เป็นศัตรูกันได้อุบัติขึ้น
Verse 4
तद् देवयक्षगन्धर्वमहोरगसमाकुलम् । शुशुभे5 भ्रविनिर्मुक्त ग्रहाणामिव मण्डलम्
ขณะนั้น ท้องฟ้า ณ ที่นั้นซึ่งแน่นขนัดด้วยเหล่าเทวะ ยักษ์ คันธรรพ และนาคใหญ่ (บนวิมานของตน) ก็ส่องประกายงามดุจวงโคจรแห่งดวงดาวเมื่อพ้นจากม่านเมฆ
Verse 5
अस्त्राणां च बल॑ तेषां मानुषेषु प्रयुझजताम् । तच्च भीम॑ महद् युद्ध कृपार्जुनसमागमे । द्रष्टम भ्यागता देवा: स्वविमानै: पृथक् पृथक्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เพื่อประจักษ์พลังแห่งอาวุธทิพย์เหล่านั้นเมื่อถูกใช้ท่ามกลางมนุษย์ เหล่าเทพจึงมาถึง—ต่างองค์ต่างเสด็จมาในวิมานของตน—เพื่อทอดพระเนตรศึกใหญ่สุดสยองที่อุบัติขึ้นในการประจันหน้าระหว่างกฤปะกับอรชุน”
Verse 6
शतं शतसहस्राणां यत्र स्थूणा हिरण्मयी । मणिरत्नमयी चान्या प्रासादं तदधारयत्
ณ ที่นั้นมีปราสาทอันโอฬาร ตั้งอยู่โดยมีเสานับไม่ถ้วนค้ำจุน—บางต้นทำด้วยทองคำ บางต้นประดับด้วยแก้วมณีและรัตนะล้ำค่า จนทั้งโครงสร้างดูประหนึ่งตั้งอยู่ด้วยทรัพย์ศฤงคารและฝีมือทิพย์ อันชวนให้นึกถึงความยิ่งใหญ่แห่งแดนพระอินทร์
Verse 7
तत: कामगमं दिव्यं सर्वरत्नविभूषितम् । विमान देवराजस्य शुशुभे खेचरं तदा
แล้วท่ามกลางวิมานทั้งหลาย วิมานท่องนภาของพระอินทร์—จอมเทพ—ก็ส่องประกายเหนือสิ่งอื่นใด เป็นยานทิพย์ที่เคลื่อนไปตามปรารถนา ประดับด้วยรัตนะนานาพรรณ ฉายภาพแห่งอำนาจและบุญญาธิการของเทวราช
Verse 8
तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशत् तिष्ठन्ति सहवासवा: । गन्धर्वा राक्षसा: सर्पा: पितरक्ष महर्षिभि:
ณ ที่นั้น เทพทั้งสามสิบสามประทับยืนอย่างรุ่งเรืองพร้อมด้วยวาสวะ (พระอินทร์) ข้างเคียงยังมีคนธรรพ์ รากษส นาค ปิตฤ (วิญญาณบรรพชน) และมหาฤษีทั้งหลาย—ประหนึ่งสภาแห่งพยานผู้ประกาศระเบียบธรรมของจักรวาล
Verse 9
तथा राजा वसुमना बलाक्ष: सुप्रतर्दन: । अष्टकश्न शिबिश्वैव ययातिर्नहुषो गयः
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ที่นั่นยังปรากฏให้เห็นพระราชาวสุมานา บาลากษะ สุประตัรทนะ อีกทั้งอัษฏกะและศิพิ พร้อมด้วยยะยาติ นหุษะ และคยะ”
Verse 10
मनु: पूरू रघुर्भानु: कृशाश्वः सगरो नलः । विमाने देवराजस्य समदृश्यन्त सुप्रभा:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ภายในวิมานของเทวราชอินทร์ ปรากฏมานุ ปูรุ รฆุ ภานุ กฤศาศวะ สคระ และนละ ล้วนรุ่งโรจน์ด้วยรัศมีอันเจิดจ้า
Verse 11
अग्नेरीशस्य सोमस्य वरुणस्य प्रजापते: । तथा धातुर्विधातुश्च कुबेरस्थ यमस्य च
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— วิมานของอัคนี อีศะ โสมะ วรุณะ ประชาบดี ทั้งของธาตฤ วิธาตฤ ตลอดจนกุเบรและยม ปรากฏส่องประกายในท้องฟ้าตามแดนต่าง ๆ แต่ละคันแยกกันชัดเจน และสำแดงตามขนาดยาวกว้างของตน
Verse 12
अलनम्बुषोग्रसेनानां गन्धर्वस्य च तुम्बुरो: । यथामानं यथोद्देशं विमानानि चकाशिरे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— วิมานของเหล่าคันธรรพะ คือ อลัมพุษาและอุครเสนะ ตลอดจนทุมบุรุผู้เป็นราชาแห่งคันธรรพะ ก็ส่องประกายในท้องฟ้า แต่ละคันปรากฏตามขนาดของตน และอยู่ในแดนที่กำหนดไว้
Verse 13
सर्वदेवनिकायाश्न सिद्धाश्ष परमर्षय: । अर्जुनस्य कुरूणां च द्रष्ठ युद्धमुपागता:,ये सभी देवसमुदाय, सिद्ध और महर्षिगण अर्जुन तथा कौरवदलका युद्ध देखनेके लिये जुटे थे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— หมู่เทพทั้งปวง พร้อมด้วยเหล่าสิทธะและมหาฤษีผู้ยิ่ง ต่างพากันมาชุมนุมเพื่อทอดพระเนตรศึกระหว่างอรชุนกับเหล่ากุรุ
Verse 14
दिव्यानां सर्वमाल्यानां गन्ध: पुण्यो5थ सर्वशः । प्रससार वसन्ताग्रे वनानामिव भारत
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— โอ ภารตะ! ครั้นแล้ว กลิ่นหอมอันเป็นมงคลจากมาลัยทิพย์ทั้งปวงก็แผ่ซ่านไปทั่วทุกทิศ ดุจดังสุคนธ์แห่งพนไพรที่อบอวลในยามต้นวสันตฤดู
Verse 15
जनमेजय! जैसे वसन्तके प्रारम्भमें वनके फ़ूलोंकी मनोहर सुगन्न्ध सब ओर फैलने लगती है, उसी प्रकार दिव्य मालाओंकी पुण्यमय गन्ध वहाँ सब ओर छा गयी ।।
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ! ดุจเมื่อย่างเข้าสู่ฤดูวสันต์ กลิ่นหอมอันรื่นรมย์ของดอกไม้ในพงไพรแผ่ไปทุกทิศ ฉันใด กลิ่นหอมอันเป็นมงคลจากพวงมาลัยทิพย์ก็อบอวลปกคลุมสถานที่นั้นโดยรอบฉันนั้น ที่นั่นแล เหล่าอัญมณีของเทพผู้ประทับบนวิมานปรากฏชัด พร้อมทั้งฉัตร เครื่องนุ่งห่ม พวงมาลัย และพัดหางจามรีเป็นต้น”
Verse 16
उपाशाम्यद् रजो भौम॑ सर्व व्याप्तं मरीचिभि: । दिव्यगन्धानुपादाय वायुर्योधानसेवत
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ฝุ่นธุลีบนพื้นดินสงบลง และลำแสงก็แผ่ซ่านไปทั่วทุกแห่ง ลมที่พาเอากลิ่นหอมทิพย์มาด้วยพัดเวียนไปท่ามกลางเหล่านักรบ ณ ที่นั้น ราวกับกำลังปรนนิบัติพวกเขา”
Verse 17
प्रभासितमिवाकाशं चित्ररूपमलंकृतम् । सम्पतद्धिः स्थितैश्ञापि नानारत्नविभासितै:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ท้องฟ้าดูประหนึ่งสว่างไสว ถูกประดับด้วยรูปอันวิจิตรหลากหลาย จากวิมานนับมาก—บางลำลอยนิ่ง บางลำเคลื่อนขึ้นลง—ล้วนส่องประกายด้วยรัตนะนานาชนิด จนเกิดความงามแปลกตาไปทั่วนภา ในท่ามกลางรัศมีนั้น พระอินทร์ผู้ทรงวัชระ ถูกห้อมล้อมด้วยเหล่าเทพผู้ประทับบนวิมาน ทรงสวมพวงมาลัยดอกบัวและบัวสีน้ำเงิน งามสง่าเจิดจ้า พระองค์ทอดพระเนตรศึกใหญ่ของอรชุนซึ่งต่อสู้กับวีรชนมากมายครั้งแล้วครั้งเล่า แต่ก็มิอาจอิ่มเอมได้”
Verse 18
विमानैरविविधैश्षित्रैरुपानीतै: सुरोत्तमै: । वज्भच्छुशुभे तत्र विमानस्थै: सुरैर्वृत:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “วิมานอันวิจิตรหลากหลายซึ่งเหล่าเทพชั้นสูงนำมาปรากฏ ณ ที่นั้น ทำให้สถานที่นั้นยิ่งโอ่อ่า และพระอินทร์ผู้ทรงวัชระ ผู้มีเดชานุภาพยิ่งใหญ่ ก็ทรงงามสง่าอยู่ท่ามกลางเหล่าเทพผู้ประทับบนวิมานรายล้อม”
Verse 19
बिभ्रन्मालां महातेजा: पद्मोत्पलसमायुताम् । विप्रेक्षष्माणो बहुभिनातृप्पत् सुमहाहवम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “พระอินทร์ผู้รุ่งเรืองยิ่ง ทรงสวมพวงมาลัยที่ร้อยด้วยดอกบัวและบัวสีน้ำเงิน พระองค์ทอดพระเนตรมหาสงครามอันยิ่งใหญ่นั้น—ซึ่งเหล่าวีรชนมากมายกำลังเฝ้าดู—อยู่เนืองนิตย์ แต่ก็มิทรงอิ่มเอม”
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to fulfill protective duty while operating under concealment: Arjuna must act decisively to defend Matsya and Uttara, yet regulate the extent and manner of self-revelation and force, balancing necessity with strategic restraint.
Competence joined to composure is ethically superior to impulsive display: disciplined knowledge (astravidyā), calm leadership, and morale stewardship enable effective action that remains aligned with duty even under political constraints.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its significance is contextual—demonstrating how regulated power and leadership under pressure function as practical dharma within the epic’s broader ethical architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.