Adhyaya 172
Divyāstrāṇāṃ Pradarśana-nivāraṇa (Display of Divine Weapons and Its Prohibition)
Upa-parva: Divyāstra-pradarśana (Exhibition and Restraint of Divine Weapons) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that, at dawn after the night’s passing, Yudhiṣṭhira completes necessary duties with his brothers and then urges Arjuna to show the weapons by which he had previously subdued hostile beings. Arjuna, described as maintaining strict purity and proper procedure, mounts a chariot, dons radiant armor, takes up the Gāṇḍīva bow and the conch Devadatta, and begins to arrange the divine weapons in sequence for demonstration. As he prepares to employ them, the environment exhibits systemic disruption: the earth trembles with trees, rivers and the ocean are agitated, mountains fracture, wind ceases, the sun’s radiance and fire’s blaze are diminished, and Vedic recitation loses clarity for the twice-born. Subterranean beings rise in distress, surrounding Arjuna with folded hands and petitions, indicating collateral impact even prior to full deployment. Brahmarṣis, siddhas, celestial sages, and diverse classes of beings assemble; Brahmā, the lokapālas, and Mahādeva arrive, while Vāyu circulates divine garlands and gandharvas and apsarases perform. In this heightened scene, Nārada addresses Arjuna, instructing him not to use divine weapons without proper occasion and warning of grave fault and broad destructive consequence if unguarded. He counsels preservation according to instruction so the weapons remain effective for legitimate future need. After Arjuna is restrained, the gods depart, and the Pāṇḍavas remain content in the same forest with Draupadī.
Chapter Arc: Arjuna recounts how, in the midst of the Nivātakavaca conflict, the very sky turns hostile—an immense rain of rocks erupts from all directions, as if the battlefield itself has been conjured into a weapon. → The daityas’ māyā escalates in layered terrors: Arjuna shatters the boulder-storm with Indra-charged, thunderbolt-like arrows; from the pulverized stones fire suddenly blossoms; then a continuous, sky-to-earth sheet of water descends, bewildering him and choking visibility, until a brutal darkness covers the worlds and even Mātali’s horses falter. → Facing a crescendo of ghastly astras—fire, wind, stone, and blinding tamas—Arjuna answers māyā with māyā: he releases a delusive, weapon-born illusion for the welfare of the gods, seizing the one opening that appears when the Nivātakavacas surge in, and strikes them down toward Yama’s abode. → The assault becomes ruinous for the Nivātakavacas; yet at the height of slaughter the daityas vanish from sight, hidden by their own illusion, and the battle’s certainty dissolves into a fog of unseen enemies. → Arjuna, mid-victory, suddenly cannot see the daityas at all—māyā veils them, and the next moment of the war must be fought against what cannot be perceived.
Shlokas
Verse 1
अपना स२ (0 अवज असल एकसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: दानवोंके मायामय युद्धका वर्णन अजुन उवाच ततो<श्मवर्ष सुमहत् प्रादुरासीत् समन्ततः । नगमात्रै: शिलाखण्डैस्तन्मां दृढ्मपीडयत्
อรชุนกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช! ครั้นแล้วห่าหินอันมหึมาก็อุบัติขึ้นรอบด้าน เศษศิลาใหญ่เท่าต้นไม้ตกลงกลางสมรภูมิ กดทับเราด้วยแรงหนักหน่วง ทำให้เราปวดร้าวอย่างยิ่ง”
Verse 2
तदहं वज्ञसंकाशैमे॑हिन्द्रास्त्रप्रचोदितै: । अचूर्णयं वेगवद्धि: शरजालैर्महाहवे
อรชุนกล่าวว่า “ครั้นนั้น ในมหาสงคราม ข้าใช้อาวุธมหาอินทร์ (มหেন্দราสตร) ขับเคลื่อนศรอันรวดเร็วดุจวัชระเป็นตาข่าย ยิงบดขยี้ก้อนศิลาที่ตกลงมาทั้งหมดให้แหลกเป็นผุยผง”
Verse 3
चूर्ण्यमाने5श्मवर्षे तु पावक: समजायत । तत्राश्मचूर्णान्यपतन् पावकप्रकरा इव,पत्थरोंकी वर्षके चूर्ण होते ही सब ओर आग प्रकट हो गयी। फिर तो वहाँ आगकी चिनगारियोंके समूहकी भाँति पत्थरका चूर्ण पड़ने लगा
ครั้นห่าหินถูกบดจนเป็นผง เพลิงก็ผุดวาบขึ้นรอบด้าน แล้ว ณ ที่นั้น ผงหินก็ตกลงมาดุจกลุ่มประกายไฟอันลุกโพลง
Verse 4
ततो<श्मवर्षे विहते जलवर्ष महत्तरम् । धाराभिरक्षमात्राभि: प्रादुरासीन््ममान्तिके
ครั้นเมื่อห่าหินถูกสกัดลงด้วยศรของข้า ก็เกิดห่าฝนอันใหญ่ยิ่งกว่านั้นบังเกิดขึ้น ใกล้ตัวข้า สายน้ำหนาทึบเท่าเพลาล้อก็เทกระหน่ำลงมาโดยพลัน
Verse 5
नभस: प्रच्युता धारास्तिग्मवीर्या: सहस्रश: | आवृण्वन् सर्वतो व्योम दिशश्वोपदिशस्तथा
จากนภากาศ สายน้ำอันคมกล้าและทรงฤทธิ์นับพันหลั่งลงมา แผ่คลุมไปทั่ว ปิดบังมิใช่เพียงเวหา หากยังคลุมทิศทั้งปวงและทิศย่อยโดยรอบ
Verse 6
धाराणां च निपातेन वायोर्विस्फूर्जितेन च । गर्जितिन च दैत्यानां न प्राज्ञायत किंचन,धाराओंकी वर्षा, हवाके झकोरों और दैत्योंकी गर्जनासे कुछ भी जान नहीं पड़ता था
ด้วยการกระหน่ำของสายน้ำ เสียงคำรามปะทุของวายุ และเสียงกึกก้องของเหล่าไทตยะ จึงมิอาจรู้เห็นสิ่งใดได้ชัดเจนเลย
Verse 7
धारा दिवि च सम्बद्धा वसुधायां च सर्वश: । व्यामोहयन्त मां तत्र निपतन्त्योडनिशं भुवि
จากสวรรค์ลงสู่ปฐพี ราวกับถูกผูกไว้ด้วยด้ายเส้นเดียว สายน้ำตกลงสู่พื้นดินทั่วทุกทิศมิได้ขาดสาย และการตกไม่หยุดนั้นทำให้จิตของข้าพเจ้าพลันสับสนมึนงง ณ ที่นั้น
Verse 8
तत्रोपदिष्टमिन्द्रेण दिव्यमस्त्र विशोषणम् । दीप्तं॑ प्राहिणवं घोरमशुष्यत् तेन तज्जलम्
ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าได้ใช้อาวุธทิพย์ ‘วิโศษณะ’ ที่พระอินทร์ทรงสั่งสอน—สว่างโชติช่วงและน่าสะพรึงกลัวนัก ด้วยฤทธิ์ของมัน น้ำฝน ณ ที่นั้นแห้งเหือดสิ้น และสายฝนที่กระหน่ำก็ไร้ผล
Verse 9
हते5श्मवर्षे च मया जलवर्षे च शोषिते । मुमुचुर्दानवा मायामग्निं वायुं च भारत
โอ ภารตะ! ครั้นข้าพเจ้าหยุดยั้งฝนหินได้ และยังดูดซับฝนแห่งน้ำจนแห้งสิ้นแล้ว พวกทานวะก็ปล่อยมายาอีกชั้นหนึ่ง—บันดาลไฟและลมเข้าประหัตประหารข้าพเจ้า
Verse 10
ततो5हमग्निं व्यधमं सलिलास्त्रेण सर्वश: । शैलेन च महास्त्रेण वायोरवेगमधारयम्,फिर तो मैंने वारुणास्त्रसे वह सारी आग बुझा दी और महान् शैलास्त्रका प्रयोग करके मायामय वायुका वेग कुण्ठित कर दिया
แล้วข้าพเจ้าก็ดับไฟนั้นเสียสิ้นด้วยอาวุธแห่งน้ำ—อัสตราของพระวรุณ และด้วยมหาอาวุธ ‘ศัยละ’ ข้าพเจ้าก็สกัดกั้นและข่มแรงพายุอันกราดเกรี้ยว
Verse 11
तस्यां प्रतिहतायां ते दानवा युद्धदुर्मदा: । प्राकुर्वन् विविधां मायां यौगपद्येन भारत,भारत! उस मायाका निवारण हो जानेपर वे रणोन्मत्त दानव एक ही समय अनेक प्रकारकी मायाका प्रयोग करने लगे
โอ ภารตะ! ครั้นมายานั้นถูกสกัดเสียแล้ว พวกทานวะผู้คลุ้มคลั่งด้วยเมามันแห่งสงคราม ก็พร้อมกันบันดาลมายาหลากหลายประการ
Verse 12
ततो वर्ष प्रादुरभूत् सुमहल्लोमहर्षणम् । अस्त्राणां घोररूपाणामन्नेर्वायोस्तथाश्मनाम्,फिर तो भयानक अस्त्रोंकी तथा अग्नि, वायु और पत्थरोंकी बड़ी भारी वर्षा होने लगी जो रोंगटे खड़े कर देनेवाली थी
แล้วบังเกิดห่าฝนอันมหึมา น่าสะพรึงจนขนลุก—เป็นห่าฝนแห่งอาวุธอันมีรูปอันน่ากลัว และยังเป็นห่าฝนแห่งไฟ ลม และก้อนศิลาอีกด้วย
Verse 13
सा तु मायामयी वृष्टि: पीडयामास मां युधि । अथ घोर तमस्तीव्रं प्रादुरासीत् समन््ततः,उस मायामयी वष्नि युद्धमें मुझे बड़ी पीड़ा दी। तदनन्तर चारों ओर महाभयानक अन्धकार छा गया
อรชุนกล่าวว่า “สายฝนลวงตานั้นทรมานข้าท่ามกลางศึก แล้วบัดนั้น ความมืดทึบอันน่าสะพรึงก็ปรากฏขึ้นโดยฉับพลันทั่วทุกทิศ”
Verse 14
तमसा संवृते लोके घोरेण परुषेण च । हरयो विमुखाश्चासन् प्रास्खलच्चापि मातलि:,घोर एवं दुःसह तिमिरराशिसे सम्पूर्ण लोकोंके आच्छादित हो जानेपर मेरे रथके घोड़े युद्धसे विमुख हो गये और मातलि भी लड़खड़ाने लगे
เมื่อโลกถูกห่อคลุมด้วยความมืดอันน่ากลัวและกดดัน ม้าศึกแห่งรถของข้าก็หันหนีจากการรบ และแม้แต่มาตลิก็เริ่มเซถลา
Verse 15
हस्ताद्धि रश्मयश्चास्य प्रतोद: प्रापतद् भुवि । असकृच्चाह मां भीत: क्यासीति भरतर्षभ
บังเหียนหลุดจากมือของเขา และแส้ก็ตกลงสู่พื้นดิน ด้วยความหวาดกลัว เขาร้องเรียกข้าซ้ำแล้วซ้ำเล่า— “โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ อรชุน เจ้าอยู่ที่ใด?”
Verse 16
मां च भीराविशत् तीव्रा तस्मिन् विगतचेतसि । सच मां विगतज्ञान: संत्रस्तमिदमब्रवीत्
เมื่อมาตลีเสียสติไป ความหวาดกลัวอันรุนแรงก็เข้าครอบงำข้าเช่นกัน แล้วมาตลีผู้สิ้นสำนึกก็กล่าวถ้อยคำนี้แก่ข้าผู้ตระหนก
Verse 17
सुराणामसुराणां च संग्राम: सुमहानभूत् । अमृतार्थ पुरा पार्थ स च दृष्टो मयानघ
โอ้ปารถะ ในกาลก่อน ได้เกิดมหาสงครามอันยิ่งใหญ่ระหว่างเหล่าเทวะกับอสูรเพื่อแสวงหาอมฤต โอ้ผู้ปราศจากมลทิน ศึกนั้นข้าได้เห็นด้วยตาตนเอง
Verse 18
शम्बरस्य वधे घोर: संग्राम: सुमहानभूत् । सारथ्यं देवराजस्य तत्रापि कृतवानहम्,“शम्बरासुरके वधके समय भी अत्यन्त भयानक युद्ध हुआ था। उसमें भी मैंने देवराज इन्द्रके सारथिका कार्य सँभाला था
ครั้นเมื่อถึงคราวสังหารศัมพร ก็เกิดศึกอันน่าสะพรึงและยิ่งใหญ่อย่างยิ่ง แม้ในศึกนั้น ข้าก็ได้ทำหน้าที่สารถีให้แด่เทวราชอินทรา
Verse 19
तथैव वृत्रस्य वधे संगृहीता हया मया । वैरोचनेमहायुद्धं दृष्ट चापि सुदारुणम्
ฉันนั้นแล เมื่อถึงคราวสังหารวฤตร ข้าเองเป็นผู้กุมบังเหียนม้า และข้ายังได้ประจักษ์มหาศึกอันโหดร้ายยิ่งของบลี โอรสแห่งไวโรจนะด้วย
Verse 20
एते मया महाघोरा: संग्रामा: पर्युपासिता: । न चापि विगततज्ञानो<भूतपूर्वो5स्मि पाण्डव
ข้าได้เห็นและเข้าร่วมศึกอันน่าสะพรึงยิ่งใหญ่มานักต่อนัก แต่โอรสแห่งปาณฑุเอ๋ย ก่อนวันนี้ข้าไม่เคยตกอยู่ในภาวะเลือนสติถึงเพียงนี้เลย
Verse 21
पितामहेन संहार: प्रजानां विहितो ध्रुवम् । न हि युद्धमिदं युक्तमन्यत्र जगत: क्षयात्
ดูประหนึ่งแน่นอนแล้วว่า ผู้สร้างได้กำหนดการทำลายล้างสรรพชีวิตไว้ในวันนี้ ศึกอันน่าสะพรึงเช่นนี้ย่อมไม่สมควรเกิดขึ้นในกาลใด นอกจากคราวสิ้นสลายแห่งโลกเท่านั้น
Verse 22
तस्य तद् वचन श्रुत्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना | मोहयिष्यन् दानवानामहं मायाबलं महत्
ครั้นได้ฟังถ้อยคำนั้น ข้าก็ตั้งจิตให้มั่นด้วยกำลังใจของตนเอง ตั้งใจจะทำให้พวกทานวะสับสนด้วยฤทธิ์มายาอันใหญ่หลวงของข้า แล้วกล่าวแก่มัตลีผู้หวาดหวั่นว่า “สารถีเอ๋ย อย่ากลัวเลย จงนั่งมั่นคงบนรถศึกและดูเถิด—ว่าแขนทั้งสองนี้มีกำลังเพียงใด คันธนูกาณฑีวะและอาวุธของข้ามีอานุภาพเช่นไร วันนี้ด้วยมายาแห่งศัสตราทิพย์ของข้า ข้าจะทำลายมายาอันน่าสะพรึงของทานวะทั้งหลาย และความมืดอันน่ากลัวที่พวกมันก่อขึ้นให้สิ้นไป”
Verse 23
अब्र॒ुवं मातलिं भीत॑ं पश्य मे भुजयोर्बलम् | अस्त्राणां च प्रभावं वै धनुषो गाण्डिवस्थ च
อรชุนกล่าวแก่มัตลิผู้หวาดหวั่นว่า “โอ้สารถี อย่ากลัวเลย จงนั่งมั่นคงบนรถศึกและดูเถิด—กำลังแห่งแขนทั้งสองของเราเป็นเช่นไร และอานุภาพแห่งศัสตราวุธกับคันธนูกาณฑีวะยิ่งใหญ่เพียงใด วันนี้เราจะใช้อานุภาพแห่งอัสตราทิพย์ขจัดมายาอันน่าสะพรึงของพวกอสูรและความมืดทึบที่มันก่อขึ้นให้สิ้นไป”
Verse 24
अद्यास्त्रमाययैतेषां मायामेतां सुदारुणाम् । विनिहन्मि तमश्नोग्रं मा भै: सूत स्थिरो भव
“วันนี้เราจะใช้อำนาจมายาแห่งอัสตราของเรา ทำลายมายาอันน่าสะพรึงของพวกมันให้สิ้น และขจัดความมืดอันดุร้ายนี้ด้วย โอสารถี อย่ากลัว—จงมั่นคงไว้”
Verse 25
एवमुक्त्वाहमसृजमस्त्रमायां नराधिप । मोहनीं सर्वभूतानां हिताय त्रिदिवौकसाम्,नरेश्वर! ऐसा कहकर मैंने देवताओंके हितके लिये अस्त्रसम्बन्धिनी मायाकी सृष्टि की, जो समस्त प्राणियोंको मोहमें डालनेवाली थी
ข้าแต่พระราชา ครั้นกล่าวดังนั้นแล้ว เพื่อประโยชน์แก่เหล่าผู้พำนักในสวรรค์ ข้าพเจ้าได้บังเกิดมายาอันเนื่องด้วยอัสตรา—เป็นมนตร์ลวงที่ทำให้สรรพสัตว์ทั้งปวงหลงใหล
Verse 26
पीड्यमानासु मायासु तासु तास्वसुरोत्तमा: । पुनर्बहुविधा माया: प्राकुर्वन्नमितौजस:,उससे असुरोंकी वे सारी मायाएँ नष्ट हो गयीं। तब उन अमित तेजस्वी दानवराजाओंने पुनः नाना प्रकारकी मायाएँ प्रकट की
เมื่อมายากลศึกนานาประการของพวกมันถูกต้านทานและทำลายลง เหล่าอสูรผู้เป็นใหญ่—บรรดาราชาแห่งทานวะผู้มีกำลังหาประมาณมิได้—ก็ยังสำแดงมายาหลากหลายรูปแบบขึ้นมาอีก
Verse 27
पुन: प्रकाशम भवत् तमसा ग्रस्यते पुन: । भवत्यदर्शनो लोक: पुनरप्सु निमज्जति
ครั้นแล้วความสว่างก็ปรากฏขึ้นอีก ครั้นแล้วก็ถูกความมืดกลืนกินอีก บางคราวโลกทั้งปวงกลับมองไม่เห็น บางคราวก็ประหนึ่งว่าจมกลับลงสู่ห้วงน้ำ
Verse 28
सुसंगृहीतैहरिभि: प्रकाशे सति मातलि: । व्यचरत् स्वन्दनाग्रयेण संग्रामे लोमहर्षणो
ครั้นเมื่อแสงอรุณสว่างไสวทั่วแล้ว มาตลิได้รั้งม้าไว้มั่นคง แล้วขับรถศึกอันประเสริฐของตนเที่ยวไปในสมรภูมิอันน่าสะพรึงกลัวนั้น
Verse 29
ततः पर्यपतन्नुग्रा निवातकवचा मयि । तानहं विवरं दृष्टवा प्राहिण्यं यमसादनम्,तब भयानक निवातकवच चारों ओरसे मेरे ऊपर टूट पड़े। उस समय मैंने अवसर देख- देखकर उन सबको यमलोक भेज दिया
แล้วเหล่านิวาตกวจะผู้ดุร้ายก็กรูกันเข้ามาหาข้าจากทุกทิศ ข้าเห็นช่องจังหวะอันควร จึงสังหารพวกเขาทั้งหมดและส่งไปสู่สำนักพระยม
Verse 30
वर्तमाने तथा युद्धे निवातकवचान्तके । नापश्यं सहसा सर्वान् दानवान् मायया5डवृतान्
ศึกนั้นเป็นความพินาศแก่พวกนิวาตกวจะ แต่ขณะการรบยังดำเนินอยู่ พลันเหล่าทานวะทั้งปวงถูกมายาปกคลุมแล้วอันตรธานหายไป ข้าจึงมองไม่เห็นผู้ใดเลย
Verse 171
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि मायायुद्धे एकसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนวนปัรวะ ในอนุภาคศึกกับนิวาตกวจะ ในเหตุการณ์ ‘สงครามแห่งมายา’ บทที่หนึ่งร้อยเจ็ดสิบเอ็ดจึงสิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether possessing extraordinary means justifies demonstrative use; the text frames unsanctioned deployment as ethically defective due to predictable, wide-ranging harm to uninvolved beings.
Power is legitimate only when contextually grounded: divine weapons are to be used solely with proper occasion and governance; disciplined preservation and restraint are integral to kṣātra responsibility.
No formal phalaśruti is stated here; the meta-commentary is functional—cosmic disruption and Nārada’s injunction operate as an implicit interpretive frame emphasizing regulated use and the karmic risk of misuse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.